İmam omulup qaldi

0
780 ret oqıldı

Şavkät Näzärov

Rizaydinniŋ kallisini bügün yänä türlük-tümän oylar qaplavelip, taŋ atqiçä kirpik qaqmidi. Yä šydikilärniŋ aldida hiҗalät boldimu, yä uyqisizliqmu, äytävir, bir çinä çayni zorğa sümärdidä, talağa çiqip kätti.Keŋäş dävridä Rizaydin keläçigidin zor ümüt kütküzidiğan, inavätlik mutähässis edi. Pän namziti. Çoŋ bir ilmiy-tätqiqat institutida işläydiğan. Һazir u institut kasatliqqa uçrap, paaliyitini üzül-kesil tohtatti. Uniŋ benasini setivalğan yärlik hakimiyättiki akilarniŋ biri «evroremont» qildidä, härhil şirkätlärgä iҗarigä berivätti. Rizaydinğa ohşaş yüzgä yeqin pän namziti, doktor, hätta akademiklar gaŋgirap koçida qaldi. Rizaydinniŋ üç balisi bar. Çoŋi ändila on bäşkä kälsä, känҗitay yättä yaşta. Ayalimu štkän jildin başlap işsiz. U yaq işligän milliy mäktäptä balilarniŋ sani jildin-jilğa qisqirap, štkän jili tamamän yepildi.

— Boldi, — šz-šzigä ünlük sšzlidi Rizaydin. — Yetär ändi. Mundaq mäŋgü davamlişiş mümkin ämäs. Bu hayat bilän hoşlişimän. Tšrt qerini çaqirip, oğlumni sün°ätkä oltarğuzuş bu yaqta tursun, balilirimğa kitap-däptär elip berişkä çamim kälmigändin keyin, bularnimu qiynimay, šzämmu aram alay. Qandaq qilip šlüvalsam bolidekin? Toqquzinçi qävättin šzämni taşlisam. Yaq, bolmaydu. Tenim bir yaqqa, put-qolum bir yaqqa parçilinip kätsä, musulmançiliqta şäriätkä toğra kälmäydu. Uniŋdin esilip šläy, tšrt müçäm saq, adäm siyaqida ketimän. Keyin şu ağamçiğa kir yaysimu payda. Meniŋdin šydikilärgä hatirä bolup qalar.

U şu oylar bilän bazarğa qarap yol tutti.

— İnim, ağamçaŋniŋ metri qançä? — däp muraҗiät qildi ağamça setivatqan jigitkä.

Setiqçi jigit häzilkäş, hazirҗavap ohşaydu, sayrapla kätti:

— Akisi, metri yüz ällik täŋgä. Amma šziŋiz ziyali kšrünisiz, sizgä yüz ottuzdin beräy. Silärni hšrmätläş keräk, silär degän millätniŋ üzidä. Qaraŋa, monu ağamçini, šzi inçikä bolsimu, äҗayip pişşiq. Kändirdin toqulğan. Adäm esilivalsimu, kštärgüçiligi bar.

«Ya-Alla, bu meniŋ esilivalidiğinimni nädin bilip qaldi? Yä bir yärdin çandurup qoydummu? Mäyli bilsä bilär. «Ağriqni yoşursaŋ, šlüm aşkarä» däydiğu. Hoş, ikki metr alsam. Esilğandin keyin adäm siyaqida uzunğinä esilmaymänmu. İkki metri yüz atmiş täŋgä bolidekän».

U moşu oy-hiyallar bilän çätkä çiqip pulini sanap kšrdi. Top-toğra üç yüz säksän täŋgisi barkän. Yetidu. Tuyuqsiz Rizaydinniŋ kšzi yolniŋ u qanitidiki qavaqhaniğa çüşti. U yärdä kişilär kšvügi teşip turğan pivoni, huddi štkän-käçkänlärgä koza-kozaŋ qilğandäk, mäzä qilip içivatatti.

Pivo degänni kšksi qanğiçä toyup içmiginimu talay jil boptu.

«Һeç bolmisa, bir krujka içivalsam. Yüz säksän täŋgä. Yoruq duniyaniŋ läzziti bilän hoşlaşqinim moşu bolup qalar. Nayiti, ağamçini bir yerim metr alarmän, yetidiğu».

Bu hiyal uniŋ beşidin çaqmaq tezligidä šttidä, qavaqhaniğa qarap yol tutti.

Rizaydin pivosini içip çiqişiğila, çaşqan zähärläydiğan dora setip oltarğan ayalğa duç käldi:

— Keliŋ, çaşqan dorisini eliŋ, äҗayip küçlük dora. Bir çaşqanğa monu zähärlängän buğdayniŋ ikki danisila kupayä. Uniŋdin artuq bärmäŋ, çaşqan sämirip ketidu. Monu bal qoşuqta birni yesä, härqandaq adämnimu qaturup qoyidu. Җenidin toyğanlarniŋ hämmisi maŋa kelidu. Taliyiniŋ dugasini aldim.

— Bir qoşuği qançä? — soraşqa aldiridi Rizaydin.

— Ällik täŋgä, mäyli sizgä ottuzğa beräy, tolimu musapir kšrünisizğu. Sovaviŋiz tegär.

«Pah, nemä degän ärzän šlüm, — yalt qilip štti Rizaydinniŋ hiyalidin. — Bari-yoqi ottuz täŋgä».

U šyigä kelip, gezitqa qelin qilip oralğan çaşqan dorisini üstiliniŋ tartmisiğa avaylap saldidä, yänä oylinip qaldi: «Ändi imam bilän kelişip qoyuş keräk. Namizimni qançigä çüşiridekin? Pulini aldin-ala tšligändin keyin, ärzäniräk çüşirär. Amma uniŋğa tšligidäk pul yoq. Dadamdin qalğan miras — pilniŋ ustihinidin yasalğan hasa tayaqni bärsäm. Dadam hayat vaqtida imam uni talay talaşqan».

İmam uni soğla qarşi aldi.

— Käl, alim. Tehila barmusän?

— Bar, qari haҗika. Şu keyinki vaqitlarda müҗäzim bolmay jüridu. Mabada birär iş bolup qalsa, šydikilär bilän uşşaq balilarni avarä qilmay, aldin-ala namizimniŋ pulini berivätsäm, qandaq bolar? Şäriätkä toğra kelärmu?

— Älvättä kelidu. Nahayiti sovap iş. Mäzlum aҗiz bilän balağätkä tolmiğan balilarni avarä qilmay deginiŋiz, җännätniŋ işigini qiya açqiniŋiz bilän baravär, — alahidä eçilip sayrap kätti imam. — Mundaq işqa birinçi qetim duç kelip oltirimän. Qeni šziŋiz däp beqiŋa, qançä beräläysiz?

Rizaydin latiğa oralğan hasa tayaqni çiqirip, imamniŋ aldiğa avaylap qoydi. İmamniŋ kšzliri oynap kätti.

— Uka, šzäŋ bilisän, män päqät halliq adämlärniŋla namiziğa barimän, — top-toğrila kästi imam. — Mundağiraqlarniŋ namizini Tayir haҗim çüşiridu. Ändi dadiŋizniŋ hšrmiti, sizgä «yaq» dälälmäymändä.

Rizaydin imam bilän hoşlişip çiqti.

— Sän qaçan? Qaçan kätmäkçisän? Һasa tayaq… — vaqiridi käynidin imam.

— Moşu bügün-ätä, — qisqila җavap qildi Rizaydin. — Һasini şu vaqitta alisiz.

«Hoş, imammu täyyar. Ändi yärlikni birtäräp qiliş keräk» yänä šzigä-šzi piçirlidi Rizaydin.

Rizaydin zärätkaliqniŋ därvazisidin kirişigila «šlüklärniŋ jigitbeşi» aldiğa yetip käldi:

— Hoş, uka, hizmät?

— Turğan aka, yär keräk edi.

— Yahşiliqqu bu. Yär bar, ukam. Özimizniŋ jutidin bolsa, başqa baha. Çättin bolsa, yänä başqa. Siz yärni kimgä almaqçidiŋiz? — sayrap kätti yärlik başliği.

—            Özimizniŋ, yat ämäs, šzäm… — aranla җavap bärdi Rizaydin.

— Undaq bolsa, meni tiŋşaŋ. Mana ävu kona sayniŋ u qeti qara topiliq, yumşaq. Näq mamuqniŋ üstidä yatqandäk yatisiz. Bir kişilik yär jigirmä miŋ täŋgä. Sayniŋ berisi, monu eriqqiçä yär qumluq. Kolaşqa oŋay. Lekin säl çoŋquriraq kolaş keräk, šrülüp ketişi mümkin. Bu yär on bäş miŋdin. Ändi eriqniŋ nerisi, ävu yolğiçä taşliq yär. U yärlär ärzän, on miŋdin.

Rizaydin oyğa kätti: «Qara topiliq yärdä yetiş şärt ämäs. Nemä, män kšklättimmu? Maŋa moşu taşliq yär boluveridu. Lekin uniŋğa on miŋni nädin alimän?»

Uniŋ hiyalini yänä Turğan bšldi:

— Ändi koliğinimiz üçün ohşaşla alimiz. On miŋ täŋgidin, taşqi šyni traktor kolaydu ämäsmu?

— Maqul, män bir-ikki kündin keyin kelärmän, — Rizaydin hoşlaşmayla arqisiğa yandi.

Aŋ-taŋ bolup qalğan yärlik egisi käynidin vaqiridi:

— Çüşänsäm, šläy. Nemä boldi, yä u yaqtin kälgän älçilär ändila işigiŋlarni eçivatamdu, nemä?

«Yär on miŋ, kolişi on miŋ. Nemä degän qimmät šlüm. Pah-pah-pah, put-qolni uzun sunup, tüzäkkinä šlüvelişmu mümkin ämäsmu nemä? Ölüvalsamğu yahşi bolatti. Balilar hškümättin yardäm pul alatti. Häp… Boldi, hazirçä šlmäy turay. On miŋ täŋginiŋ yolini qilip, yärni elivalğandin keyin, šzäm asta-asta kolavalarmän. Keyin bir gäp bolar» — Moşu hiyallar ilkidä u šyigä yetip kälgininimu säzmidi.

Mana, arida ikki jil štsimu, Rizaydin on miŋ täŋgä jiğalmidi. Amma küni jiğlap-qahşap jürüp štüvatidu, bir kün aç, bir kün toq degändäk. Uğu mäyli, Rizaydin bu hil hayat tärizigimu üginip qaldi, äläm bolğini şuki, imam uçrişip qalsila boldi, «Һasini qaçan berisän?» däp aram bärmäydiğan qiliq çiqirivaldi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ