«Qälimiy Qur°an Kärim»

0
986 ret oqıldı

Uyğur hälqiniŋ Xİ äsirdiki büyük mutäpäkküri Yüsüp Has Һaҗipniŋ qäbirgahi Qäşqär şähiridiki Äskihisar şähiriniŋ şimaliğa җaylaşqan Paynap yezisidiki Altunluqta ekänligi tarihtin hämmigä ayan.Yeqinqi jillarda bäzilär: «Bu qäbirgah Yüsüp Has Һaҗipniŋ ämäs, Yüsüp Qadirhan Ğazi padişahniŋ. «Yüsüp Has Һaҗip balasağunluq bolğandin keyin, qäbirgahimu Qirğizstanniŋ Balasağunida boluş keräk», degän davalarni bildürgän. Amma Qäşqär vilayätlik mädäniy yadikarliqlarni muhapizät qiliş idarisiniŋ hadimi, arheolog Abdurähim Sabit qolida bar bäzi hšҗҗätlärgä asaslanğan halda tšvändiki ispatlarni kältüridu.

Muällipniŋ «Bulaq» jurnaliniŋ 1992-jilqi 3-sanida elan qilinğan «Yüsüp Has Һaҗip qäbirgahi toğrisidiki tarihiy hšҗҗätlär» namliq maqalisida «Һazir qolumizda Yüsüp Has Һaҗipniŋ hiҗriyä 410-jili (miladiyä 1019 — 1020-jilliri) Balasağunda tuğulup, hiҗriyä 478-jili (1085 — 1086-jilliri) Qäşqärdä vapat bolğanliği, җäsidiniŋ däsläp Qäşqär şähiriniŋ ğärbiy-şimalidin şärqiy-җänubiğa kesip štidiğan Tümän däriyasiniŋ şärqiy qirğiğidiki Dšlätbağ yezisiğa qaraşliq Barigah degän җayğa däpin qilinğanliği, hiҗriyä 514-jili (miladiyä 1120 — 1121-jilliri) murdiniŋ u җaydin hazirqi Altunluqqa yštkilip yärlängänligi toğriliq tarihiy faktlar saqlanğan. Bu faktlarni Şinҗaŋ-Uyğur Avtonom Rayonluq häliq hškümiti bir türküm alim, mutähässislärni ävätip, täkşürüş, selişturuş arqiliq muäyyänläştürdi» däp yazidu.

Abdurähim Sabit şundaqla šz maqalisida Hotändin tepilğan Qälimiy Qur°an häqqidä mundaq bayan qilidu: «Hotänlik biri uni märipätpärvär şair Qutluq haҗi Şävqiniŋ Qäşqärdiki oğli, җämiyät ärbabi, tarihçi Emir Һäsän qazi haҗimğa hädiyä qilğan. Bu kitap qolda qomuç qälämdä Hotänniŋ ipäk qäğizigä huş hät qilip yezilğaçqa, «Qälimiy Qur°an Kärim» däp atalğan. Emir Һäsän mäzkür Qur°anni 1984-jili Qäşqär vilayätlik mädäniyät yadikarliqlirini muhapizät qiliş orniğa täğdim qilğan. 726 bätlik Qur°anniŋ uzunluği 34 santimetr, käŋligi 22 santimetr, qelinliği 6 santimetr bolup, här betigä 13 qurdin hät yezilğan. Uniŋ taş muqavisi bilän baştiki ikki beti yoqap kätkän. Şuŋlaşqa Qur°anni saqliğuçi uni qattiq qäğäz bilän muqavilap, üstidin hazirqi zaman rähtini qaplavätkän häm içki betigä «Qur°anni betärät qolğa alsaq, gunakar bolimiz» degän hätni vä yoqalğan ikki bät orniğa «Fatihä» vä «Älif, lam mim» sürilirini huş hät qilip yezip, toluqlap qoyğan. Ahirida bolsa, yänä äsli kšçärgüçi täripidin yezilğan «Älahummä änfäinä» degän dua bar.

Muällip šz maqalisida Qur°andiki uçurlarğa asaslinip: «…Bu Qur°anni Qäşqär şähiriniŋ taşqi sepilini soquşqa täyyarliq kšrüvatqan miladi 1835-jildin başlap hesapliğandimu, kam degändä 155 jilliq tarihqa egä deyişkä bolidu. Bu äslidä 1830-jildin 1848-jilğiçä Çiŋ sulalisi hškümiti täripidin Qäşqärgä hekimbäglikkä ävätilgän Zohuriddin hekimniŋ divanidiki kitap bolup, u mäzkür kitapni Yüsüp Has Һaҗip mazariğa elip çiqip, on bir kün etikapta oltirip, istiharä qilip, Qäşqär şähiriniŋ taşqi sepilini soqsa häyirlik bolidiğanliği häqqidiki huşhävär beşaritini elip kälgän şu zamanniŋ mäzkür šlimaliridin biri Neimätulla Qäşqärigä täğdim qilğan…» däp bayan qilidu.

Abdurähim Sabit juquridiki mälumatlarğa munasivätlik: «Bu hšҗҗät päqät Yüsüp Has Һaҗipniŋ mazariniŋ ornini, vapat bolğan vaqtini ispatlaydiğan bebaha material bolupla qalmay, u kişilärniŋ mutäpäkkür qäbrigä bolğan etiqatini vä XİX äsirdä štkän Zohuriddin Һekimbäg, Neimätulla Qäşqäridäk bäzi tarihiy şähslirimiz paaliyätlirini yorutuşta paydiliniş qimmitigä egä muhim hšҗҗät hesaplinidu…» degän pikirni alğa süridu.

www.rfa.org

Bälüşüş

Javap qalduruŋ