Saraŋ

0
1 040 ret oqıldı

Mämtimin ҺOŞUR

1944-jili Ğulҗa şähiridä tuğulğan Mämtimin Һoşur Şinҗaŋ- Uyğur Avtonom Rayonidiki oqurmänlärgä käŋ tonulğan yazğuçi. Uniŋ hekayä, povest', roman vä ilmiy maqalilardin tärkip tapqan ondin artuq kitavi näşir qilinğan. Diqqitiŋlarğa ädipniŋ hekayisini säl ihçamlap täğdim qilivatimiz.Bazar içidä dukandar bir ağinimiz bolidiğan. Uniŋ nam-şäripini bu yärdä «Sämätҗan» däp atap turayli. Sämätҗan kiyim-keçigigä ançä etivar berip kätmätti. Qaçanla karisiŋiz, uçisiğa šŋüp kätkän, uzun-qisqa närsilärni kiyivelip jürüverätti. «Mal egisini dorimisa haram» däp, uniŋ dukinimu bir täräpkä qiysiyip kätkän, päqät yağiçiniŋ hilliğidinla hazirğiçä šrä turuvatqan dukanlardin edi. Dukanniŋ içidä mal qoyidiğan kiçikkinä tarçuqmu bar. Biz, üç-tšrt ağinä, här yäkşänbä şu yärgä kelip jiğilattuq. U yärni tarçuq desäk, säl hšrmätsizlik bolidiğandäkla turidu, «kiçik šy» däpmu qoyayli. Bu šy yazda salqin bolatti, qişta Sämätҗan u yärgä kona mäştin birni tepip qoyup, šzimizniŋ pariŋini qilip, bazarniŋ varaŋ-çuruŋidin hali, helä kšŋüllük oltirattuq.

Nemä paraŋ bolidu, däysilär. Arimizda Ğazi isimliq biri bar edi. Özimu ğäliti kiyinip jürüşni yahşi kšridiğan nemä. Yeqindin beri qoyniŋ toqquz toliğidäk on — jigirmä yärdä qat-qat yançuği bar çapanni üstidin çüşärmäy kiyip jürätti. Ğäliti gäplärni tepip kişini häyran qalduratti.

«Aŋlidiŋlarmu? Palani yärdä bir hotun toqquzni tuğuptidäk, uniŋ säkkizi adämgä ohşaydekän, yänä biriniŋ nemigä ohşaydiğanliğini tehi täkşürüvetiptu… Tügmän mähällisidä biriniŋ ğorizi bar, däp aŋlidim.Һazirğiçä uniŋğa täŋ kelidiğan ğoraz çiqmaptudäk. Hudaniŋ qudriti bilän heliqi ğorazniŋ peşanisidä birla kšzi bar däydu. Amerikida hazir ärlär ärlärgä šylinip, hotunlar hotunlarğa tegidiğan iş çiqiptu… Gagarin kainatqa çiqqanda, ikki adämni uçritiptudäk. Nemä adämlär silär, däp sorisa, oqät qilğili çiqqan atuşluqlarkän…». Mundaq gäplärni uniŋ nädin tapidiğanliğiğa äqlimiz yätmätti.

Änvär däp yänä biri bar. Özini yasap-tüzäp, äpçilginä burut qoyup jürätti. Çaqçaqqimu usta. Är-hotun otturisidiki äpsanä işlarni hekayä qilip, küldürüp üçäylirimizni üzüvetätti. Özimu hämmimiz bilän äpsanä tillar bilän çeqişqaçqa, bizmu uni «Һäy äpsanä?» däpla çaqirattuq. Män ularğa oquğan kitaplirimdin ançä-munçä bir nemilärni sšzläp berättim. Sämätҗan sodisini qilip, pat-pat bizniŋ yenimizğa kirip birär qädäh haraq içip, paraŋ tiŋşap oltirattuq.

Bir küni talada qar yeğip, җudun boluvatatti. Mäşkä taza otni qalavelip, paraŋlaşqaç içip oltirattuq.

— Nasval barmu? — däp birsi kirdi.

— Yoq, — dedi Sämätҗan iştik ornidin turup.

— Pah, taza mäzzä qilipsilär hä! — däp heliqi heridar mäşniŋ yeniğa kelip, muzliğan qollirini otqa sundi.

— Oltiriŋ, issiniveliŋ! — deyiştuq.

— Nasval degän nemini izdimigän yerim qalmidi, — dedi u. — Bir tonuşum «Tapqaç çiqsaŋ» däp bäk җekivedi. Moşu dukanda bar, däp aŋlidim.

— Bar edi, tügäp qaldi. Һazir nasval degänni çekidiğanlar azlap kätkäçkä, yasaydiğanlarniŋmu tayini yoq. Maŋa bir kişi äkelip berip turidiğan. Uzun boldi kälmidi. Һaraq içämsiz? — däp soridi Sämätҗan qolidiki qädähni uniŋğa sunup.

— Boptu, içip qoyay.

Heridar beşidiki qulaqçisini elip qoyup, haraqni güppidä kštirivetip, qädähni qayturup bärdi.

— Yaalla, monu soğniŋ boluvatqinini, başqiçä oylap qalmaŋlar, äpligiräk yärni tapsam, aziraq içip qizivalimän, däp monu bir botulka haraqni helila dukandin elip, yançuqqa selivalğan edim. Täŋ içäyli… Päyziŋlarni buzup qoydummu yä?

— Yaq, u nemä deginiŋiz…

Saqiyliq qilivatqan Ğazi heridar sunğan haraqni qoliğa elip, bir uniŋ markisiğa, bir heridarğa qarap:

— Һariğimizmu yetärlik edi. Boptu, bumu sizniŋ kšŋliŋiz, — däp yeniğa qoyup qoydi.

Şundaq qilip, yänä bir-ikki qädähtin içtuq. Heridar üçinçi qädähni qoliğa elip:

— Bir kšrgän tonuş, ikki kšrgän tuqqan degän gäp bar. Һär biriŋlar bilän tonuşup qaldim. Keyin tuqqanmu bolup ketärmiz… Bir nahşa eytip bärsäm, qandaq däysilär? — dedi.

— Qeni unçilik päyziŋiz bolsa, aŋlayli, — dedi Sämätҗan.

Heridar kšzini säl jumup, bir qolini qulaqçisiniŋ tšpisigä urup turup nahşisini başlidi. U kona nahşilarni boş avazda yeqimliq qilip eytalaydekän. Bir dämdin keyin talada җudun küçiyip, yeğivatqan qar-şuvurğanğa aylinip kätti. Sodiniŋmu tayini bolmidi.

— Dukanni içidin etivelip, aramhuda oltirimizmu yä? — däp ornidin qopti Sämätҗan.

— Һäy, tohtap turuŋ, säräŋgä äkirivalay. Silärniŋ dukanda barmu yä?

—            Dukanda säräŋgä yoq, äynä mäştä ot barğu.

— Yaq tamaka alidiğan işim bar edi, — däp talağa maŋdi heridar.

U şu çiqip kätkiniçä yoqapla kätti. Dukanniŋ işigini qiya yepip qoyup, bir-ikki saat küttuq, yoq. Һariğimizni içip, šzimizniŋ pariŋi bilän oltirivärduq. Turupla birärimizniŋ esiğa kelip qaldi:

— Һoy, heliqi adaş nägä yoqidi?

— Җudunda käç qalmay, däp šyigä qarap maŋdimu yä?!

— Bälki birär yeqin ağinisini uçritip qalğandu…

— Özi zadi mäsmu, saqmu?

— Nahşini yaman ämäs eytidekän hä! — deyişip qoyattuq.

Şu küni qiziq paraŋlar bilän dukanda huptängiçä oltirip, ravrus qaytiptuq.

Tün yerim bolğan vaqitmekin, äytävir, dukanda oltarğan tšrtimizni saqçilar šy-šylirimizdin jiğivaldi. Meniğu haraq taza tutuptekän, saqçi idarisigä qandaq yetip kälginimnimu säzmäy qaldim. Kirsäm, yop-yoruq bir bšlmidiki uzun orunduqqa Sämätҗan, Ğazi, «Äpsanälar» salpiyip oltirişiptu. Kšzümgä üstäl, orunduq, tamdiki räsimlär, juqurida oltarğan bir-ikki saqçi hadimi ğuva kšrünätti. Soraq başlandi. «Dukanğa kirgän bir heridarniŋ pulini elivapsilär» degän gäp boluvatqanliğini säl pämläp qaldim. Һämmimiz: «Tovva, monu tšhmätni!» deyişip, yaqimizni tutuştuq. Yänä nemä gäplär boldi esimda yoq. Ahirida juqurida oltarğan bir saqçi:

— Һämmiŋlar tehiçila mäs ekänsilär, ätä paraŋlişayli. Ubdaniraq oylişip qoyuŋlar! — däp çiqip kätti.

Bizni işik tüvidä turğan bir saqçi ägäştürüp çiqip, hoyliniŋ arqa täripigä štküzüp, ayrim-ayrim bšlmilärgä qamap qoydi. Män kirgän bšlmä çaqqanğinä ekän. Juqurida bir yağaç karivät turuptu. Nemişkä issiqkin desäm, tala täräptin ot qalinidiğan bir tam meşimu barkän. «Yaman ämäskän, tšrtimizni ayrivätmigän bolsa, qançä kün yatsaqmu, paraŋ bilän ğuŋur-muŋur zerikmättuqkän» däp oylap qaldim.

Ätisi bizni soraqmu qilmidi. Çüşkä yeqin šylirimizgä qayturuvätti. Uqsaq, heliqi heridar bizni solitivetip, sähärgä yeqin Sämätҗanniŋ dukiniğa oğriliqqa çüşüp, tutulup qaptu. «Ya Alla, moşu oğrilarniŋ heylisini?» däp häyran qalduq.

Һeliqi vaqiädin keyin bir-ikki ayğiçä Sämätҗan dukinini açmidi. Bir küni zerikip çoŋ koçida ketivatattim. Qulaq tüvimgä bir närsä vaŋŋidä tegip, kšzlirimdin ot çaqnap kätti. Arqamğa qarisam, çirayi qap-qara bolup kätkän gävdilik bir nemä yänä urmaqçi bolup, qolini kštirip turuptu. Һeliqi adämniŋ kšzliridin ot yenip turidu. Ätraptiki adämlärmu qorqunuşqa çüşüp biz täräpkä qarişip turğan ekän. Kimdu-biri «Qaç, saraŋ!» däp vaqiridi. Nägä qaçimän? Minutla keçiktim, yänä bir muş yäp šzämni yärdä qšrüşüm turğan gäp. Etilip berip uniŋ qolini tutuvelip, kaniyiğa esildim. İkkimiz pompaqlişip kättuq. İkki-üç tepik yedim. Bähtimgä saqçilar kelip aҗritivaldi. Һeliqi saraŋ bazarni asti-üstün qilip, adämlärni sür-toqay qilğiniçä yänä bir koçiğa kirip kätti.

Saqçilarniŋ içidiki çuği kiçigiräk biri maŋa vaqiraşqa başlidi:

— Nemişkä šziŋizni ayimaydiğan adämsiz?

— Män nemä qildim?

— Uniŋğa esilğiçä qaçsiŋiz bolmamdu?

Bu gäpkä häyran qaldim. Yänä kelip, bu gäp qanun qoğdiğuçiniŋ eğizidin çiqivatatti. Män ularğa:

— Bekardin bekar adämni ursa, bolamdu? Meniŋ şähsiy izzät-hšrmitim dähli-tärüzigä uçridi, silär uni tutup җazalap berişiŋlar keräk, — dedim.

Gepimniŋ aqmaydiğanliğini nädin biläy, saqçi ağinilär külüp kätti:

— Qoyup bärgän bolsaq, biqinliriğa yänä aziraq muş yegän bolsa boptekän — deyişivedi, ätrapqa olaşqanlarmu paraqqidä külüşüvätti. Özämni tayaq yegändinmu bettäräk haqarätlängändäk his qildim. Çuği kiçik saqçi eğizini qiysaytip mäŋsitmigändäk külüp:

— U degän saraŋ. Saraŋ bilän täŋ bolidiğan sänmu saraŋmu? — däp kšzümgä qadaldi.

— Demäk, saraŋlar adäm ursa boluveridekändä?

— Saraŋğa sot yoq degänni aŋliğanmusän?

Çuği kiçik saqçiniŋ näprätlik külkisi җan-җenimdin štüp kätti… Öygä berip bu bala-qaza häqqidä ayalimğa sšzläp berivedim, umu:

— Ya Alla, Hudayim bir saqlaptudä. Rast degändäk, qaçmay nemä däp uniŋğa esilip jürgänsiz? — dedi.

Şundin başlap, ikki biqinim qisip ağriydiğan bolup qaldi. Äsäbimdinmu mäsilä çiqqandäk qilatti. Öydä yalğuz qalsam qorqidiğan, šz-šzämdin çšçüydiğan bolup qaldim. Ayalim: «Dohturğa bir kšrünüp baqmisiŋiz bolmaydu», däp mäslihät bärdi.

Hotunumdinğu qorqmaymän, amma uniŋ gepinimu oŋayliqçä yärdä qoymaymän. Ätisi ätigändila dohturhaniğa berip, uzun novättä turup nomer aldim. İçki kesällär bšlümigä kirivedim, ottura yaş, toluq kälgän bir ayal qolumdin qäğäzni aldidä:

— Nädä işläysän? — däp soridi.

— Şumu gäp boldimu? Siz dohtur bolğandin keyin aval ağriqtin «Näriŋiz ağriydu?» däp sorimamsiz? — däp terikivedim, uniŋ yoğan kšzliri häyranliqta tehimu yoğirip kätti. — Aval nädä işläydiğinimni soravelip, iş ornumniŋ juquri-tšvänligigä qarap davalimaqçimusiz?.. Sizgä mänpiyiti tegidiğan bir yärdä işläydiğan bolup qalsam, palani işimni mundaq qilivätsiŋiz, demäkçimusiz? Şumu davalaş bolamdu? — däp vaqiriğinimçä çiqip kättim.

Һeliqi ayal arqamdin «Saraŋ!» däp qarapla qaldi. Öygä kelip ähvalni devidim, hotunum:

— Nemä desä «hä» däp kšrünüp, doriŋizni elip yenip kälsiŋiz bolmamdu, rast saraŋkänsiz! — dedi.

Dohturniŋ «saraŋ» deginiğu aççiğida tilliğini däyli, hotunumniŋ «saraŋ» degini nemisi? Şuniŋğa qarap, rast saraŋ bolup qalğan ohşaymän, däp qaldim. Undaqta saraŋ bolmaqmu täs ämäskän hä?..

Bäzidä çüşümdä heliqi ot yenip turğan kšzlär kšrüngändäk bolup, çšçüp oyğinip ketättim. Qaraŋğu keçidä arqa koçilarniŋ biridä tämtiläp kelivatsiŋiz, yolniŋ çetigä maşinini tohtitip qoyup, şofer tuyuqsiz çiriğini yandurup, kšzliriŋni qamaşturuvetidu. Uni «yolumni yorutup berivatidu» däp oylamsiz? Yaq, «Kabinida qilivatqan äskiliklirini başqilar kšrüp qalmisun» däp şundaq qilidu. Nur qançä küçlük bolsa, uniŋ daldisimu şunçä qaraŋğu bolidu… Undaqta heliqi saraŋniŋ ot çaçrap turğan kšzliriniŋ arqisiğa nemä şumluq yoşurunğan bolğedi? Şu saraŋ bilän täŋ bolğinimğa qariğanda, şu çağdila saraŋ boluşqa başlaptikänmändä! Bolupmu heliqi vijik saqçiniŋ mäshirilik külkisi bilän şunçä adämlärniŋ aldida haqarätlänginimni oylisam, pütün bädinim tikänläşkändäk bolatti. Һazirçä saraŋ bolğinimni adämlärğu bilip kätkidäk bolmidi, şundaq bolsimu, nahayiti rohim çüşüp kätti…

Bir küni koçida kelivetip, tuyuqsiz aldimdila ketip barğan saqçiğa kšzüm çüşüp qaldi. Bu heliqi çuği kiçik saqçiniŋ näq šzi bolup, mändin bir-ikki qädäm nerida ketip baratti. İkki säkräp yetişip berip, qulaq tüvigä birni saldim. Çaçrap ornidin turup, putumğa bir tepivedi, mänmu dümla jiqildim. Qandaq qildi, dümbämgä dislap turup, qolumni arqiğa qilip bağlivaldi. Saqçi degändä unçilik päm bolmisimu bolmaydudä. Şu ariliqta nädin päyda boldi, asmandin çüşkändäkla bir-ikki saqçi yenimizda ündidä, put-qolumni yärgä täkküzmäy saqçiğa yätküzüp käldi.

— Nemä adämsän? Nädä işläysän? — däp soridi.

— Saraŋmän! — şundaq deginimnila bilimän, heliqilar üsti-üstigä dumbalap ketişti. Uqsam, heliqi viҗik saqçi başliq ohşaydu. Saqçilarniŋ çuği kiçiklärni başliq qilip, yoğanlarni uridiğanğa qoyidiğinini nädin biläy.

— Män saraŋmän, yalğan bolsa hotunumdin sorap beqiŋlar. Dohturmu bilidu… — devidim tehimu urup ketişti.

Tšrt-bäş ay qamilip qaytip çiqtim. Qamaqtin boşaydiğan çeğimda, puhra kiyimdiki bir saqçi:

— Sän undaq yalğan saraŋ boluvalma hä! Bu qetim saŋa käŋçilik qilduq… Tayaq yeginiŋni kšrgän yärdä eytivärmä, bu degän uridiğan yär, — dedi.

Uniŋ «yalğan saraŋ» deginini aŋlap heli rohim kštirilip qaldi. Yegän tayaqni sšzläp jüridiğan җiŋ saraŋmu män? Özämgä sättä! Adäm degän ğäliti nemidä! Çiqipla yänä Sämätҗanniŋ dukinini äsläp qaldim. Rastimni eytsam, u yärdä bolidiğan paraŋ, içişvazliqlar bir künmu esimdin çiqmiğan edi… Bir-ikki kündin keyin yäkşänbä käldi. «Ağinilär helimu şu dukanğa jiğilişqandu» däp, šzämni tüzäştürüp, aldirap bazarğa çiqtim. Beşim aylinip qaldimu, nemä boldi, Sämätҗanniŋ dukinini oqätçilär qataridin izdäp tapalmidim. Bir çağda aldimğa Ğazi bilän Äpsanä çiqip qaldi. Nahayiti qizğin qol eliştuq. Ular:

— Nemä bolduŋ?

— Kšrünmidiŋğu?

— Türmigä kirip qaptu däp aŋliduq, rastmu? — degändäk soallirini yağduruvetişti.

— Aldirimaŋlar, däydiğan gäp җiq, Sämätҗan qeni? — däp soridim.

— Dukinida soda qilivatidiğu, kšrmidiŋmu? — deyişti ular.

— Dukan nägä ğayip boldi, tapalmidimğu?

— Burunqi sän kšrgän Sämätҗan bilän sän kšrgän dukan yoq. Җür, biz seni başlap barayli.

Ularğa ägişip bardim. Dukan šz җayida turuptu, meniŋ tapalmiğinimniŋmu sävävi barkän. Sämätҗan dukanniŋ içi-teşini pişşiq hiş bilän başqidin yasitip yep-yeŋi qilivetiptu. Һeliqi biz ilpätçilik qilidiğan tarçuqmu yoq. Dukan räht, kiyim-keçäk, toqulma mallar bilän tolup ketiptu. Sämätҗanniŋ üstidä yep-yeşil kostyum-bryuka, beşida gärvärlik şlyapa, boyniğa galstuk, šzi säl may bağlap qalğanmu qandaq, biz bilän pokäy içidä turup soğla salamlişip qoydidä, aldidiki heridarliri bilän bolup kätti… Qimmätlik bir närsämni yoqitip qoyğandäk lassidä bolup qaldim. Kona mäşni çšrädäp oltirip, paraŋlişidiğan heliqi kšŋüllük çağlarniŋ kälmäskä kätkänligigä eçindim.

— Җürüŋlar, Sämätҗanniŋ qoli boş ämäskän, — deyişip arqimizğa qayttuq. Һeliqi ikkisi:

— Tapqiniŋni u duniyağa elip ketättiŋmu, ahirida bir yaman hotunğa qalidu…

— Һä, däŋlar! Duniyaniŋ käynigä kirgän saraŋniŋ işi, — deyişti.

«Һä qançä bolsimu, Sämätҗan saraŋ ämästu?!» däp oylinip qaldim.

Şundin keyin nemişkidu qalğan üç ağinä här yäkşänbä küni mäslihätlişivalğandäkla yänä Sämätҗanniŋ dukini aldida uçrişip qalidiğan bolduq. Sämätҗan bizgä dukan içidä turup qarap qoyatti. Biz bolsaq, birdäm-yerimdäm paraŋlişişqa äpligiräk җay izdäp ketip qalattuq. Kütmigän yärdin Sämätҗan bir küni šyümgä kelip qaldi. Saray šyigä başlap astiğa kšrpä saldim. Hotun çay qildi. Sämätҗan çayni içip oltirip:

— Nemişkä dukanğa kirmäydiğan boluvaldiŋlar? — däp soridi.

— Aldiraşkänsän, šzimizni šzimiz sorap, seni avarä qilmayli deduq, — dedim.

— Yaq, — dedi Sämätҗan kšziniŋ quyruğida maŋa mänilik qarap, — qosiğiŋlardiki gäpni män bilimän.

— Bizniŋ qosiğimizda nemä bolidu däysän. Özäŋniŋ muamilisi şundağiraq turidu.

— Rast gäp qilmidiŋ. Һeliqi sumkini başqilarğu bayqimiğan, sän kšrüp qalğan ediŋ. Şu pulni šzi yalğuz җimiqturup kätti, demäkçiğusilär?

— Qaysi pulni dävatisän? Mana, huda turuptu, gepiŋni birini çüşängän bolsam…

— Hupsänlik qilma. Һeliqi biz haraq içip oltarğanda kirgän heridarniŋ sumkisi… Şu çağda talada taza qattiq җudun boluvatatti. Һeliqi ağinä säräŋgä äkirivalay, däp çiqip ketip yoqaldi. Qarisam, sumkisi seniŋ putuŋniŋ yenida qaptu. Sän uniŋğa qarap-qarap qoyduŋ. Män uni asta tartip, äski mişkap bilän basturup qoyup, saŋa kšzümni qisip qoydum.

— Tovva, biri esimda bolsa…

— U çağda sumkiniŋ içidä nemä barliğini sänmu bilmättiŋ, mänmu bilmättim. Häqniŋ sumkisini nemä qilidu däysilär, dukan degän dukandä, heridarlarniŋ sumkisi untulup qalidiğan işlar bolup turidu. Meniŋ hiyalimğa u çağda «sumkisida pul bar» degän oy kirip çiqmiğan edi. Nemini oylidiŋ desäŋ, başqilarniŋ mähpiyätligini bilişkä ottäk qiziqidiğan bir kesilim bar. Äşu tompiyip turğan sumkida nemä barkin, däpla qiziqtim. Desäm işänmäysän, här kimniŋ sumkisiniŋ içi qiziq bir duniyağu! Sumkisiğa äynäk selip kštirip jüridiğan ärlär bar. Ubdan piçaqtin birni sumkisidin ayrimaydiğan hotunlarmu bar. Bir qetim biriniŋ sumkisidin bir hatirä däptärni kšrüp qaldim. Oqup, külüp šläy dedim. Şähirimizdiki hämmä tul hotunlarniŋ isim-familiyasini, makan-җayini, müҗäz-hulqi, çiray-şäkilliriniŋ üҗür-büҗürigiçä yezip çiqiptu. Öylänmäy jürgän boydaqniŋ işi bolsa keräk.

Silär kättiŋlar, dukanni taqay däp turuşimğa esimğa heliqi sumka käldi. Qaytip kirip, sumkini açsam, üstidä bir kir lšŋgä turuptu. Lšŋgini şundaq kštärmäymänmu. Ya Alla! Kšzümgä şundaq kšrünüvatamdu, däp qaldim. Sumkiniŋ içi liqla pul. Qarisam, hämmisi bäş koyluq, on koyluq pullar ekän. Pürläşkänlirimu bar, taraqlap turidiğanlirimu bar. Bäzi pullar çeçilip turidu, bäziliri bankidin yeŋi çiqqan boyiçä bağlaqliq… Käypiçiliktä pikrimni därhal jiğalmidim. «Nemä bolsa bolsun, bu җiq pulkän, dukanda qoymay šygä elip ketäy» dedim. Sumkini šygä apirip hotunumğimu kšrsätmäy kšmürhaniğa tiqip qoydum… Uniŋ u yeqidiki işlardin šzäŋniŋ häviri bar. Bizni şu keçidila saqçiğa jiğivaldi. Tüzük soraqmu qilmay solap qoydi, ätisi qoyuvätti. Şu keçä heliqi ahmaq dukanğa oğriliqqa çüşüp işni buzdi. Uqsam, bu uniŋ çoŋ bir tävkada bir keçidä utuvalğan pulliri ekän. Şu küni u bizniŋ dukanğa kirgändimu ubdanla mäskän. Bizmu haraq içip oltarğaçqa säzmäptimiz. U dukanğa sumkisini taşlap qoyğinini untup, heli yärlärni aylinip jürgän ohşaydu. Keyin säl esiğa kelip, pulni bizni tiqivalğan ohşaydu, däp oylap saqçiğa mälum qilip, bizni jiğip käptu. Saqçilar bizni qamavetip, heliqi heridardin: «Zadi sän nemä adäm? Unçivala pulni sän nädin aldiŋ? Nemigä kštirip jürisän?» däp koçiliğili turğan ekän, umu qorqup qaptu. Ariliqta saqçidin ğipla çiqip ketip, dukanğa tegiptu. Meniŋ dukinimdin nemä oğrilaydu däysän? Sumkisini izdäp kirgän gäp!..

— Tovva, äsli mundaq iş dä.

— Mana ağinä, sändin yoşuridiğan heç gäp yoq.

— Keyin qandaq boldi, sumkisini qayturup bärdiŋmu?

— Saraŋmusän? Sumkisidiki uniŋ pulimidi, hämmisi häqni qahşitip utuvalğan pullar. Bulavalğan bilän ohşaş. Huda uniŋğa buyrimiğaç, maŋa uçraşturğan… Bu sirni mändin başqa päqät sän bilisän. Sumkiniŋ işini hazirğiçä heç kimgä eğiz açmiğaysän, däp işinimän. Mänmu adämgärçilikni bilmäydiğan adäm ämäs… Һeliqi pullarni hazirğiçä dukanğa däsmiy qilip turdum. Paydisi bolsa, yänä täŋ kšrärmiz. Az bolsimu, monu ikki miŋ koy pulni sän turmuşiŋğa işlitip tur — dedidä, Sämätҗan ikki bağlam pulni elip aldimğa qoydi.

— Qoy, bu puluŋni män nemä qilimän! — däp ottin qaçqandäk käynimgä daҗip, pulni neri iştärdim.

— Al, seniŋ häqqiŋ, — dedi u. — Aŋlisam heliqi qimarvaz aldiŋni torap urğan ohşimamdu…

— Qaysi qimarvaz?!

Kšz aldimğa kšzliri yenip turğan saraŋ käldi. Şu çağda dukanğa nasvay sorap kirgän heridar şu ämäsmedi? Esim nägä kätkändu. Һä! Vay beçarä, pulniŋ därdidä saraŋ boptekändä…

Sämätҗan kätti. Uni uzitip qoyup, pulni hotun kšrüp qalmisun däp, alman-talman neriraq bir yärgä tiqişturdum.

Şu kündin başlap aramim buzuldi. Özämni huddi birsiniŋ җinaiy işiğa şerik bolup qalğidäk his qilip bazarğimu barmaydiğan, heliqi ikki ağinämni kšrsämmu hudüksinip qalidiğan bolup qaldim. Keçidä yatsamla ot yenip turğan bir җüp kšz aldimğa kelätti. Sämätҗan qoyup kätkän ikki bağlam pul tiqip qoyğan yärdin uçup çiqip beşimniŋ tšpisidä aylinip jürgändäk qilatti.

Mähällimizdä nahayiti namrat yaşaydiğan bir tul hotun bolidiğan. Oylap-oylap «Mundaq pulni äşu hotun häşlisä halal», degän yärgä käldimdä, miŋ somini bir keçidä asta apirip uniŋ işigi aldiğa taşlap qoyup çiqtim. İkki kündin keyin ayalim:

— Qaraŋ, ävu kämbäğäl hotunni bilisizğu, miŋ som pul tepivalğan ekän, hškümätkä tapşurup beriptu. Җiŋ saraŋkän, — dedi.

Ya Alla! Bu duniyada saq adäm qalmiğanmu nemä?

Qalğan miŋ somni qandaq qilişimni bilmäy gaŋgirapla qaldim. Särada bir tuqqinimiz bolidiğan. Nemä bolsa bolsun, şu yaqlarğa çiqip bir, ikki kün turup meyämni sägitip keläy dedim. Yezini bir häptiçä aylinip qaytip kälsäm, ayalim bšläkçila hoşal heҗiyip ketiptu. «Bumu saraŋ bolğan ohşimamdu!» däp jürigim җuğğidä qilip qaldi.

— Nemä bolduŋuy! — dedim.

— Pul yoq, pul yoq, dävatattiŋiz hä, — devidi tilim gäpkä kälmäy qaldi.

— Pu… pulni nemä qildiŋ?

— Һazir miŋ koyiŋiz qançilik pul. Balilarğa bir qur kiyim aptimän. Qärizlirimizni tšlidim, bäş kilo gšş, gürüç, un, may, sütniŋ puli, šzämgä bir qur närsä… Şundaq qilip tügidi.

«Uh, arimizda saqtin moşu hotun qalğan ohşimamdu?!» däp hatirҗäm boldum. Lekin heliqi äski mäştä yalqunlap ot kšyüp turidiğan tarçuq šyni, qizğin paraŋlar bolup turidiğan kšŋüllük künlärni yoqatqinimizni oylisamla, kšŋlüm ğäşlikkä tolidiğan bolup qaldi…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ