Su kälgiçä, tuğan sal

0
599 ret oqıldı

Һayat kšrünüşliri/ Yeqinda bir tonuşumniŋ nävrisiniŋ namiziğa qatnişip qaldim. Äldin avaliraq bardim. Yenimizdikilärniŋ biridin:

— Bu bala nemidin vapat boptu? — däp soridim. U:

— Nemidin bolatti, yänä şu näşidin, — däp җavap bärdi.

— Ata-anisi aldini almiğan ekändä?

— Kšrsätmigän dohturi qalmidi. Lekin heçqaysisi dava qilalmidi, štküzüp qoyğan ohşaydu.

Һaza qilip, jiğlavatqanlarniŋ qatarida yeşi 20din aşqan, egiz boyluq, aq üzlük, kelişkän bir yaş jigitmu bar edi.

— Җenim ağinäm nemişkä meniŋdin yoşurduŋ? Äşu «neҗisni» çäkmigän bolsaŋ, ikkimiz billä oqattuqqu. Altundäk oğluŋni jitim taşlap, kättiŋğu. Üç yaşliq oğluŋ seniŋ mäŋgügä kšz jumğiniŋni nädin bilsun, däp zarlavatqan Adilҗanniŋ quliğiğa ağiniliriniŋ: «Sävir qil, šzäŋni bas», degän sšzliri kiridiğandäkmu ämäs. Adilҗanniŋ jüräkniŋ qatlamliridin җoşqunlap çiqivatqan zari musibätkä kälgänlärniŋ qälbini moҗup, ularmu häsrätlik yaşlirini qol yağliqliri bilän sürtmäktä. Namazğa jiğilğanlarniŋ içidin biri: «Mana moşundaq ağinilärni häqiqiy dost däp eytsa bolidu», dedi.

— Bu kimniŋ balisi? Bšläkçila kšyünüp jiğlavatidiğu? — däp sorivedim. U:

— Bu bala äşu Armanniŋ äŋ yeqin ağinisi. Saqçi Arupniŋ balisi Adilҗan, — däp җavap bärdi.

Armanniŋ yättä näzirigimu bardim. Adilҗan hoylida ikki-üç ağinisi bilän paraŋlişip turğan ekän. Bu paҗiälik šlümniŋ sävävini eniğiraq bilgüm kelip, uni yenimğa çaqirivaldim.

— Balam Adilҗan, yeqin ağinäŋdin ayriliş qançilik qiyin ekänligini çüşinivatimän. Lekin rizqi tügisä, himirilişip kälgän äҗälgä ara bolalmaydekänsän. Alla saŋa sävirlik bärsun. Şunçilik yeqin ağinäŋ turup, moşuniŋ aldini alalmapsändä, — devidim, u çoŋqur bir kürsinip:

— Çoŋ dada, buniŋ sävävi nahayiti muräkkäp, män heç amal qilalmidim. Ägär bu vaqiäni sizgä beşidin sšzläp bärsäm, vaqtiŋizni elip qoyimänmekin?..

— Balam, buni maŋa äşu beşidin eytip bärginiŋ yahşi.

— Biz Arman bilän yan hoşna, yeşimizmu täŋ. Kiçigimizdin billä oynap, çoŋ bolduq. Mäktäpkimu billä barduq. Arman mäktäptä yahşi oqudi. U nahayiti aq kšŋül, sehi bala edi. Һeçqaçan yalğan eytmatti. Meniŋdin heç närsä yoşurmatti. Biz rus mäktividä oquduq. Bolat, Valera, Arman vä män — tšrtimiz yeqin ağinilär eduq. Arman ikkimiz bir partida oltirattuq. Qäyärgä barmayli, ikkimiz bir-birimizdin ayrilmattuq. Bolat bizni «Bu ikkisiniŋ kindigi qoş», däp qoyatti. Sinipimizda boyi egiz, gävrilik kälgän Tolik (Tohtahun) degän bala bar edi. Oquşta ottura bolğini bilän u karate bilän şuğullinip, birnäççä qetim җumhuriyätlik musabiqilarda ğalip çiqqan. Siniptiki oğullarni äşu Tolik başquratti. Uniŋ degini degän. Gepigä kirmigänlärni oŋayla äyväşkä kältürüp qoyatti. Mäktäptiki helä «män, män» däp jürgän balilarmu uniŋğa tegişälmätti. Lekin u maŋa petinalmaydu. Çünki mänmu karate bilän şuğullinip, musabiqilarğa qatnişip, birnäççä altun vä kümüç medal'larğa erişkän edim.

Uniŋ dadisi tiҗarätçi. U çät äldin mal äkelip satidu. Tapaviti yahşi. Tolik pat-patla mäktäpkä šzigä yaraşqan yeŋi kiyimlärni kiyip kelidu. Şuŋlaşqa qizlarmu Tolikniŋ yeniğa toplişivelip, uniŋ sahta gäplirigä işinip, käyni-käynidin uniŋğa soallarni qoyidu. U heç bir qizarmastin šziniŋ yalğan gäplirigä qizlarni işändürüvetidu. Şundaq künlärniŋ biridä män seriq ağriq bilän ağrip qelip, bir ay mäktäpkä baralmay qaldim. Pursättin paydilinip, Tolik bir küni çüştin keyin bizniŋ sinipniŋ oğullirini sport mäydaniğa jiğivelip, häqniŋ kšzigä çeliqip qalmasliği üçün, huddi basketbol oynaş üçün kälgändäk, qolidiki dopni peqiritip oynap turup:

— Ağinilär, män silärgä bir yeŋiliqni kšrsitäy, däp silärni moşu yärgä çaqirğan edim, — däp yançuğidin çirayliq qapliğan bir paçka tamakini elip. — Bu frantsuzlarniŋ tamakisi. Buni päqät aliyҗanap adämlär bilän gšzäl mälikilärla çekidu, çünki bu nahayiti qimmät. (Äslidä mundaq tamakini Tolikniŋ dadisi çät äldin mähpiy äkelätti). Bu tamakini çäkkän adämniŋ kšŋli kštirilip, şundaq huş käypiyatqa bšlünidekän, u šzini, huddi esil vä nazuk pärilär bilän hurbağda jürgändäk his qilidu. Buniŋdin bir tal çekip kšrsäŋ, uniŋ huşboy puriği näççä kün eğiziŋdin kätmäydu, — däp mahtaydu.

Tamaka çäkmäydiğan balilarmu:

— Tolik, äkälginä, äşu tamakaŋdin maŋa bir tal, çekip kšräyli, — däp yalvuruşqa başlaydu.

— Adilҗan, aşqazinim ağriydiğan bolup qaldi, —— Bu tamaka intayin qimmät, asanliqçä tepilmaydu. (Bu näşä arilaş tamaka edi). Buni män silärgä birinçi qetim bekarğa, keyin šziniŋ bahasida setip berimän. Lekin buni heç kimgä eytmaysilär…

Balilarniŋ vädisini elivalğandin keyin, šp-çšrisigä bir näzär selip, ularğa bir taldin tamaka tarqitip beridu. Tamaka balilarğa därru täsir qilip, käypiyati kštirilip, ular huş çaqçaqqa çüşüp ketidu.

Män saqiyip mäktäpkä käldim. Arman meniŋ kälginimgä intayin hursän boldi. Lekin, nemişkidu, meniŋ bilän ançila paraŋlişip kätmäydu. Uni pat-patla Tolikniŋ yenida kšrimän. Bir küni mäktäptin kelivetip ağinämdin:

— Arman, keyinki vaqitlarda helila šzgirip ketipsänğu, bir iş boldimu? — däp soridim.

— Yaqä, heç närsä bolğini yoq.

— Seni pat-patla Tolikniŋ yenida kšrimänğu?

—            U meniŋdin biraz ahça alğan, şuni bärmäyvatidu.

Män uniŋ yalğan eytivatqanliğini çirayiğa qarapla bildim.

— Arman, sän yalğan eytivatisänğu, — devidim, halta koçiğa kirip qalğan adämdäk, nemä qilarini bilmäy, mäŋdäp kätti. Uniŋ beçarä halätkä çüşüp qalğinini kšrüp, içim ağrip qaldi.

— Boptu, keyin šzäŋ eytarsän, — däp gäpni başqa yaqqa yštkidim. Arida birnäççä künmu štüp kätti. Armanniŋ Tolik täräptin ayiğiniŋ tartilğinini kšrüp, kšŋlüm biraz hatirҗäm boldi.

Bäribir ağinämgä nisbätän kšŋlümdä ändişä besilar ämäs. Mäktäpni tamamlaydiğinimizğa az qelivatatti. Dayim billä jürgäçkä, ağinämniŋ çirayi barğansiri tatirip, bäzidä uniŋ qolliriniŋ titiräydiğan bolup qalğanliğini säzdim. Bir küni uniŋdin:

— Arman, bir yeriŋ ağrimaydiğandu? Çirayiŋ tatirip ketiptiğu? — desäm u:

däp җavap bärdi.

— Dohturğa kšrünmidiŋmu?

— Kšründüm. Aşqaziniŋda yara barmekin deyişivatidu, — dedi.

— Yä heliqi tamakini çekip jürämsän? — devidim, u bir dämdila šŋüp-tatirip, yänä yalğan eytişqa mäҗbur boldi.

— Öküni Valera «monuni çekip kšrginä» däp, bir tal  berivedi, uni bir-ikki şorap kšrüp, beşim aylinip, tamakisini šzigä yandurup berivättim, — däp meni işändürmäkçi bolup, «äzbirayi» degän sšzni qoşup qoydi. Män ağinämniŋ bu sšzigä bir işinip, bir işänmäy, buniŋ eniğini bilişkä bäl bağlidim. Ata-anisidin soraşturup kšrdüm. Ular meniŋdin uyaldimu yaki Armanniŋ aq tamakiğa üginivalğinini bilip qalsa, «dadisiğa eytip qoyidu» däp ehtiyat qildimu, äytävir, meniŋdin bir närsini yoşuruvatqanliğini sezip tursammu, Armanniŋ ata-anisidin eniq җavap alalmidim.

Bir-ikki kün štüp, sinipdişim Gülmirani yenimğa çaqirivelip, uniŋdin osmaqçilap soridim:

— Gülmira, «štkän şänbä küni käçki klubta oyun-tamaşä bäk qiziq štti, däp aŋlidim. Qandaq, sizgä yaqtimu? — devidim, u oltarğan ornidin turup ketip:

— Qoyuŋa neri, män undaq yärlärgä barmaymänğu. Hudayim saqlisun, däŋa, — däp šzini heç närsini bilmäydiğan adämdäk kšrsätküsi käldi.

— Gülmira, bizdä «Sezigi bar säkräydu», degän gäp bar. Män bir närsiniŋ rast-yalğiniğa kšz yätküzmäy turup, bir adämgä bekardin küyä çaplimaymän. Tünügün Arman maŋa hämmini eytip bärdi. Uniŋ bilän yeqin ağinä ekänligimni bilisänğu, — devidim, u qäpäzgä solinip qalğan quştäk, šzini u yaq, bu yaqqa urup baqti, ahiri maŋa içi-qarnini tšküp taşlidi.

Buni aŋlap, män häykäldäk qetipla qaldim. Armanniŋ munçilik işlarni qilip jürginigä päqätla işängüm kälmätti. Gülmira meniŋ diqqitimni buzup:

— Nemä, maŋa işänmäyvatamsiz? Arman şundaq yeqin ağiniŋiz turup, sizgä meni yahşi kšridiğanliğini däp bärmidima? — devidi män biraz hoşumni jiğip: «Һä, dedi» däpla qoydum. Başqa gäp qilmidim.

Ağinämniŋ äşunçilik däriҗidä buzulup kätkinigä bir işinip, bir işänmäy, oylinip qaldim. İşänmäy desäm, uniŋ ağrivatqanliğiniŋ sävävi eniq boldi. «Armanniŋ ata-anilirimu bilidiğan ohşaydu. Meniŋdin hiҗalät bolup, maŋa eniğini demigän boluşi mümkin», degän hulasigä kelip, ätisi Armanniŋ dadisi bilän sšzläştim.

— Adilҗan balam, silär kiçigiŋlardin tartip yeqin ağinä bolup jürüp, qandaqlarçä säzmidiŋ? Һämmä närsä aşkarä boldi. Ändi qandaq qilimiz. Armanni davalatmisam bolmidi. U kšzümniŋ qariçuğidäk yalğuz oğlumğu. Häqniŋ aldida üzümni kštirälmäydiğan boldumğu?! Mäktäpni tamamliğandin keyin uni narkomanlarni davalaydiğan orunğa apirip, štküzmisäm bolmidi, — däp  hšküräp jiğlavätti.

***

Mäktäpni tamamliğanlar «hoşlişiş keçigä» qizğin täyyarlinivatatti. Sport zali haşamätlik bezälgän. Saz-näğmä yaŋrimaqta. Zalğa liq tolğan uçumkarlar bilän ata-anilarniŋ käypiyati üstün. Һämmimizniŋ hoşalliği çäksiz. Mäktäpni män — altun, Arman — kümüç medal'ğa tamamliduq. Moşu küni bäzi bir aşiq jigitlär ağiniliri bilän mäslihätlişip, yahşi kšridiğan qizlirini äpqeçip ketidiğanliğini kelişipmu qoyğan ekän. Ätisi Armanniŋ Gülmirani äpqeçip alğinini Bolattin aŋliğanda: «Nemişkä Arman moşu häqqidä maŋa bir eğiz bolsimu gäp qilip, sirini açmidi, häҗäp? İkkimiz bir universitetqa çüşüşni vädilişip qoyğan eduqqu», däp oylidim.

Bir jildin keyin Gülmira bir tatliq oğul boşinivaldi. Arman oğliniŋ etini ağinämniŋ etiğa yeqin bolsun däp, «Alimҗan» däp qoydi. Bäribir ağinämdin keçälmidim. Çirayliq soğilarni elip, Armanniŋ oğlini täbrikläp bardim. Ağinäm meniŋdin nahayiti minnätdar bolup kätti. Armanniŋ oğli quyup qoyğandäk anisiğa ohşatti. Gülmira nahayiti çirayliq qiz bolsimu, müҗäzi yenigiräk edi.

Armanni ata-anisi ikki jil davalaş orniğa ävätip kšrdi. Lekin u  aq tamakidin näpsini tartalmidi. Män qançä tirişsammu, äşu rähimsiz kesälniŋ aldini tosalmidim. Şunçilik äqillik, qabiliyätlik ağinämdin ayriliş maŋa intayin eğir käldi. Huddi tam šrülüp meni besivalğandäk, šzämni kštirälmäy, häsrättä qaldim. Amal qançä,  sävir qilmay, ilaҗiŋ yoq ekän. Yeqin ağinäŋdin ayriliş — qerindişiŋdin ayrilğandäk eğir ekän, däp Adilҗan hekayisini tamamlidi.

Män uniŋğa:

— Adilҗan balam, ağinäŋniŋ täğdiri nahayiti eçinişliq boptu. Äpsus, täğdirgä tän berip, sävirlik qiliştin başqa amalimiz yoq. Äşu yaşlarniŋ güldäk šmrini qiyivatqan nakäs kesälniŋ aldini tosaşniŋ hšddisidin çiqalmay kelivatimiz. Kälgüsi ävlatniŋ egiliri silär. Qandaqla işniŋ bolmisun, sävävini bilip, aldini elişniŋ yolliri bolidu. Lekin uni keçiktürüp qoymasliğimiz keräk. Ata-bovilirimizniŋ «Su kälgiçä, tuğan sal», degini bekar ämäs. Moşuni yadimizdin çiqarmayli, — däp, Adilҗanniŋ kšŋlini yasidim.

Qasim İSMAYİLOV. 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ