Pärihan momay

0
1 057 ret oqıldı

Muhämmät İmin ROZİBAEV/ —  Mana moşu šy silärniŋ turaqliq makaniŋlar, — dedi qizlarni bu yärgä başlap kirgän ällik yaşlardin aşqan är kişi. «Qeni, içkirigä kiriŋlar» degändäk, šzi başlap kälgän üç qizğa novät bilän qarap qoydi. Qizlarmu bir-birigä mänaliq qaravelip, biridin keyin biri içkirigä kirişti. Üç bšlmilik bu šyniŋ içi pakizä, särämҗan edi. Tamliri haklanğan, işik-deriziliri sirlanğan šydin boyaqniŋ hidi kelip turatti. — Män moşu nahiyälik ağriqhaniniŋ egilik işlirini başqurimän. İsmim Zakir, — šzini tonuşturdi u. — Bu šy ağriqhaniğimu yeqin. Mana, kšrüvatisilär, hatirҗäm yaşaş üçün bu šydä hämmä şärt-şarait bar. Mabada birär närsä keräk bolup qalsa, därru maŋa muraҗiät qilsaŋlar bolidu. Qeni, ändi šzäŋlarni tonuşturup qoyuŋlar…

— Baya ağriqhaniniŋ baş vraçi eytqandäk, biz, Almuta şähiridiki tibbiy universitetniŋ studentliri bolimiz. Biz bu yärgä ämäliy täҗribidin štkili kälduq, — däp egiz boyluq, qoyuq qara çaçliri mürisigä çüşkän huma kšzlük qiz illiq külümsiridi. — Meniŋ ismim Asiyä.

— Meniŋ ismim Dilruz, — däp ottura boyluq, qoşma qaş, bota kšz, aq üzlük qizmu šzini tonuşturdi.

Boyi pakaraq, qoŋur çaçlirini quliğiniŋ tüvigiçä qisqartip kästürgän, dügläk üzidä kiçik vaqtida çiqqan çeçäkniŋ izi saqlinip qalğan, qelin lävlirini çapsan midirlitip, җaraŋliq avazda sšzläydiğan qizmu šz ismini atidi:

— Bilqiz.

— Yahşi, nahayiti yahşi, — dedi Zakir. — Mana, häş-päş degiçä tonuşuvalduq. Bu yärdä silärgä heç kim kaşila bolmaydu. Monu qeşiŋlardiki qorada Pärihan isimliq yalğuz momay turidu. U qeriniŋ silärgä heç bir ziyini yoq. Mabada momay silärgä säl qiŋğir gäp qilip, tätür sšzläp qoysa, uniŋğa hapa bolmaŋlar. Sävävi, qerip qalğan, säksändin aşqan ayal. Uniŋ üstigä bu momay uruş jilliriniŋ eğirçiliqliri bilän qiyinçiliqlirini, uruştin keyinki eğir jillardimu nurğun issiq-soğni beşidin käçürgän kişi, — dedi u qizlar bilän aldiraş hoşlişip.

Zakir kätkändin keyin qizlar šzlirini ärkin his qilişti. Һär qaysisi šz aldiğa u yan-bu yan qarap, šy içigä  näzär taşlap çiqti.

— Öy yahşi ekän, — dedi Asiyä dostliriniŋ pikrini bilgüsi kälgändäk ularğa qarap.

— Bu šydä bizgä keräklik hämmä närsä bar ekän, — dedi Dilruzmu bota kšzliridin nur çaqnitip. — Qeni ämsä, män çay qoyay. Yoldin herip kälduq, bir çinidin issiq çay içäyli.

— Çay qayniğiçä män dukanğa çiqip, yemäkliklärni äkiräy, — däp sumkisini kštirip talağa maŋdi Bilqiz.

Dilruz çay dämläp, üstälni raslavatqanda, Bilqizmu sumkisini toşquzup kirdi vä bir yeŋiliq açqandäk aldirap sšzlidi:

— Män hazir Zakir aka eytqan hoşna šydiki momayni kšrdüm. U beğidiki güllärgä su qoyup jüridu.

— Güllärni?! Säksändin aşqan momay beğiğa gül terip, uni pärviş qilip jüridu dämsän?

— Һä, şundaq. Uniŋ nemisigä häyran bolisän? Mundaq mäliniŋ sap havasida җismaniy ämgäk bilän şuğullinip yaşiğan adämlär adättä sağlam bolidu, uzaq šmür süridu ämäsmu. Gaz jutup yaşiğan biz, şähärliklärdin, ularniŋ bir alahidiligi mana şu.

— Bu degänliriŋniŋ hämmisi durusqu, — dedi Dilruz. — Momayniŋ gülliri җiqmekän?

— Gülliri hilmu-hil, räŋmu-räŋdu? — soridi Asiyä.

— Һazir talağa çiqqanda kšrisilär, — dedi Bilqiz ularniŋ soaliğa җavavän. — Biridin biri çirayliq güllärgä qarap, ağzimni eçipla qaptimän.

Çay içip bolğandin keyin qizlar talağa çiqti. Ular hoşna momayniŋ qorasiğa yeqinlaşti. İkki qoraniŋ otturisi ançä egiz ämäs qaşa bilän bšlüngän edi. Üç qiz qaşaniŋ qeşiğa yeqin kelip, u täräpkä qarap helä vaqitqiçä härikätsiz turup qelişti. Helä çoŋ  šyniŋ bir täripigä käŋ vä uzun baraŋ tutaşqan. Boluq šskän üzümlär yopurmaqlar arisidin yap-yeşil paqirap turatti. Qoraniŋ u täripi käŋ-taşa almiliq bağ bolup, bağniŋ berisidiki helä yärgä pomidor, çäyzä, süydüŋ lazisi, җüsäy, çiŋsäy ohşaş hilmu-hil kšktatlar rät-reti bilän šstürülgän edi. Qizlar bağniŋ u täripigä bir qur kšz jügärtip çiqtidä, andin yänä heliqi güllärgä häväs bilän qarap qelişti. Momay sirtqa çiqip kätsä keräk. Kšrünmäydu.

— Pah-pah-pah! Bu nemä degän çirayliq güllär?! — dedi Asiyä ularğa qarap turup.

— Meniŋ äŋ nazuk yerim moşundaq güllär, — ariğa sšz qisturdi Dilruz. — Jigitim käçqurunluği uçrişişqa çiqqanda, mäyrämlärdä çirayliq güldästä täğdim qilsa, beşim kškkä yätkändäk hoşal bolimän.

— Güllärni yahşi kšrmäydiğan qiz bolamdu? — Bilqizmu boş kälmäy, sšzgä arilaşti. — Mänmu silärgä ohşaşla şähärdä, kšp qävätlik šydä tuğulup, šstüm. Şundaq bolsimu, nemişkidu, baliliğimdin tartip gülgä intayin amraqmän. Şähär çetidin bir yär šy elip, bağ qilsaq, bizmu räŋmu-räŋ güllärni šstürsäk, däp pat-patla arman qilimän.

— Һäy, qizlar, — Asiyä avazini säl päsäytiviräk sšzlidi. — Momayniŋ güllirigä moşundaq qarap turuverämduq? Uniŋdin kšrä, qeşiğa kirip salamlişip, tonuşup, andin keyin gülliriŋizdin aziraq alsaq bolamdu, däp sorimamduq?

— Һämmä häqni monu šzäŋgä ohşaş kšŋli tüz däp oylisaŋ, hatalişisän, — däp dostiğa räddiyä bärdi Bilqiz. — Bu qeri momayniŋ içidä nemä yatqinini nädin bilisän? Adättä, mundaq yalğuz yaşaydiğan qerilarniŋ içi tar, piŋsiq kelidu. Undaqlar birävgä bir närsini beriş bu yaqta tursun, hätta çaşqanğa kepäkmu alğuzmaydu.

— Şunçä güldin bir dästä gül üzüp bärmäydu, degängä işiniş täs, — dedi Dilruz. — Ägär momay berip qalğidäk bolsa, u güllärdin çirayliq güldästä tizip, suğa çilap qoysaq, hoyma ubdan bolatti. Biraq bärmäydu däysilär…

— Ägär soriğanğa bärmisä, mundaq qilmamduq, — dedi Bilqiz.

— Qandaq?

— Qandaq qilayli däysän? — Asiyä bilän Dilruz täŋla soridi.

— Keçisi qaraŋğuda…

— Sänmu şu eğizim bar däp sšzläveridekänsän! — dedi Asiyä Bilqizğa. — Şähärdin yeziğa praktikiğa kelip, hoşnilarniŋ beğidin gül oğrilaymizmu ändi? Bu yärgä kälginimiz moşu ämäsmu. Nemä şunçä aldiraş? Bir-ikki kün štsun, «İlliq-illiq sšzlisäŋ, ilan inidin çiqidu», degändäk. Silär momay bilän sšzlişiştin qorqsaŋlar, yalğuz šzäm kiripla, uniŋ bilän tonuşup, paraŋlişip oltirip, momayni här küni bizgä bir dästä gül beridiğan qilmisam, tohta!

— Alä, şäriŋni!

— Yatlar yoq yärdä mahtinival äşundaq!

Adättä adäm säksändin alqiğanda, mağdiri ketip, hasiğa tayinip qalidu. Amma Pärihan momay başqiçä ayal edi. Qäddi tik. Meŋiş-turuşi, iş-härikiti helila çaqqan, šzini timän his qilidu. Nuri säl aҗizlişip qalsimu, kšzliriniŋ kšrüş qabiliyiti yaman ämäs. Biraq qardäk aqirip kätkän çaçliri şalaŋlişip kätkändi. Yeşi ulğayğansiri bädinidiki hämmä äzalirida šzgiriş päyda bolsimu, avazi šzgärmigän. Huddi yaş vaqtidikidäk inçikä häm җaraŋliq edi.

***

Momayniŋ yoldişi helila baldur alämdin štkän. Ularniŋ bir oğul, bir qizi bar edi. Oğli zaman šzgirip, härbir җumhuriyät šz aldiğa ayrim dšlät bolğan däsläpki jilila: «Ändi bu yärlärniŋ keläçigi yoq. Yahşi turmuş käçüridiğan yaqqa ketäy», däp bala-çaqisini elip, Bel'giyagä kšçüp kätkän. Qizi bir şähärlik jigitkä turmuşqa çiqip, şu yärdä oltiraqlişip qaldi. Qançä degän bilänmu qiz bala mehir-şäpqätlik bolidu ämäsmu: «Apa, mälidä yalğuz qalamsiz? Şähärgä — meniŋ qeşimğa kšçüp keliŋ», däp näççä qetim eytqan. Biraq küyoğliniŋ qeşida turuşqa momayniŋ kšŋli tartmidi bolğay, barmidi.

Mälidiki kişilärniŋ hämmisi Pärihan momayni, huddi šz anisidäk kšrüp, hšrmät qilişidu, qädir tutuşidu.

Momay, nemişkidu, bügün çoŋqur oyğa çšküp qalğandi. Näççä vaqittin beri boş turğan, momayğa aritam hoşna šygä nahiyälik ağriqhaniniŋ egilik işlirini başquridiğan Zakir yaş qizlarni başlap äkilip, orunlaşturup kätti. Ularni momay derizidin kšrdi. Nemişkidu, keyinki çağlarda momay yaş qizlarni kšrsila, šzini bir türlük yaşirip kätkändäk his qilidiğan bolup qalğan. Öz hayatida «Һäҗäva, qaravul uhlap qaldimekinä, çiraqni šçirip qoyuptiğu?» däp oylidi. Däl şu çağda kimdu-biriniŋ heqiriğan üni aŋlanğandäk boldi. Qiz därru tohtap, tiŋşap turup qaldi. Avaz qaravulhana täräptin çiqivatatti. Pärihan çapsan meŋip, şu yärgä käldi. Bu qetim eniq aŋlandi: avaz qaravulhaniniŋ içidin çiqivatatti. Qiz qiya oçuq turğan qapqidin içkirigä štüp, qaravulhaniniŋ paka, tar işigidin içkirigä kirdi. Һazirla šçirilgän җin çiraqniŋ sesiq puriği güppidä qilip dimaqqa uruldi. Yärdä heqirap yatqan qaravul ekänligini bilip, iŋişip, sipaşturup jürüp uniŋ bağlaqliq qollirini yeşişkä tirişti. Qoli yeşilgän qaravul bovay boşiğan qoli bilän eğiziğa tiqilğan latini çapsanla suğirip çiqirivätti. Biraq u, nemişkidu, ornidin turalmatti. Pärihan uni yšläp turğuzmaqçi boldi.

— Meni qoy, ikki oğri mal qorasiğa kirip kätti. Ularniŋ biri kaltäk bilän urup, oŋ putumni çeqivätti. Ävu tamda yšläklik turğan arini al. Ularniŋ aldiğa çiq. Atlarni elip qaçmisun, munapiqlar! — dedi.

Pärihan ähvalni birdinla çüşändi. Qaraŋğuda sipilaşturup jürüp, bovay eytqan arini taptidä, talağa jügridi. Bu çağda ikki kişi bir-birdin atlarni yetiläp, mal qorasidin çiqip kelivatatti. Pärihan qoş qollap tutqan arini täŋläp, ularğa qarap jügärdi. Oŋ çättiki oğri ayaq şäpisini aŋlap, heç närsini aŋqiralmay, bir däqiqä haŋqetip turup qaldi.

Oğrilar yä uniŋğa qarşi çiqişni, yä atlarğa minip qeçişni bilmäy, täntiräp qelişti. Şu ariliqta oŋ täräptiki oğriniŋ qeşiğa yetip kälgän Pärihan atqa minişkä tämşilivatqan adämniŋ dümbisigä bar küçi bilän arini urdi. Bu çağda ikkinçi oğri šzi çulvuridin tutup turğan atqa säkräp minip, qeçip kätti. Pärihan oylinip turmastinla, düm yatqan oğriniŋ dümbisidiki arini suğuruvelip, çaqqanliq bilän atqa säkräp mindidä, ävu qeçip ketip barğan ikkinçi oğrini qoğlidi.

Täläygä yarişa, oğriniŋ mingän eti bir putini säl asqap basidiğan at edi. Şuŋa ançä uzap kätmästin, Pärihan uni birdämdila qoğlap yätti.

— Yeqin kälmä! Qayt käyniŋgä! Bolmisa hazir soyup taşlaymän! — däp oğri borandäk gškirigän avazda ätrapni çaŋ kältürüp vaqiridi. — Meniŋ üçün ändi bäribir — qolğa çüşsämmu, bäribir šlimän! — oğri käynigä qarap-qarap qoyup, bir qolini egiz kštärdi.

Uniŋ qolida çiŋ qisip tutqan uzun hänҗärniŋ appaq, yapilaq üzi qaraŋğuda kül arisidiki bir parçä çoğdäk paqirap kšründi. Amma qäysär qiz uniŋdin qilçilikmu täp tartmidi. Äksiçä, etini qattiq devitip, oğriniŋ yeniği yandap kälgändä, arini uniŋ biqiniğa urdi. Däl şu kämdä oğrimu qolidiki hänҗärni  şiltip ülgärgän edi. Hänҗär Pärihanniŋ üzini kesip, tilip štti. Üzigä qattiq qizdurulğan bir parçä tšmür basqandäk bolup, çidiğusiz ağriq qattiq azaplidi. Bu ariliqta oğri biqiniğa qadalğan ara bilän täŋla  güpla qilip attin jiqilip çüşti. Ändi uniŋ qaçmaq turmaq, ornidin turalmasliği eniq edi. Pärihan oŋ qoli bilän atniŋ tizginini tutup turup, sol qoli bilän ağrivatqan üzini basti. Huda saqlap hänҗär Pärihanniŋ boyniğa yaki üzigä qadalmay, bir çättin yandap kirip, yumşaq üziniŋ astidiki çişliriniŋ yenidin štüp kätkän edi.  Pärihan üzini aliqini bilän basqan petiçä, astidiki atni arqisiğa burap, qaravulhaniniŋ aldiğa käldi. Attin çüşüp, içkirigä kirdi.

— Birigä bolsimu ara sançip ülgärdiŋmu, qizim? — qaravul bovayniŋ avazi titiräp çiqti.

— Һä-ä, çoŋda, hä-ä!

— Oğul bala ekänsän, qizim! Ärkäk! Är kişi turup män bu işni qilalmidim. Sän iştin qaytqanmediŋ? Käç qapsänğu? Käç qalğiniŋ bir hesaptin maŋa yahşi boldi…  — bovay sšzlävetip, yançuğidin säräŋgä elip җin çiraqni tutaşturdi. Şu çağdila u Pärihanniŋ üzidin qan eqip turğinini kšrdi. — Vay-vuy, qizim, saŋa nemä boldi? Läniti oğrilar saŋa piçaq atqan ohşimamdu! Üzüŋniŋ bir parçä gšşi saŋgilap qaptiğu?!

Bovay šrä turalmay, oltarğan petiçä üstidiki kšynigini yeşip, uni jitip, ikkigä bšldi. Uniŋ bir qismi bilän Pärihanniŋ iŋiginiŋ astidin orap tartip, üzini yepip, beşiniŋ üstidin aylandurup yšgäp, teŋip taşlidi.

— Ändi bar, atqa qon! Çapsan maŋ! Mäligä kiripla top-toğra dohtur Margaritaniŋ šyigä barğin. Şu šzi seni qaraydu. Meniŋ putum sunup yatqinimnimu eytqin. Ornumğa kişi ävätsun.

Pärihan bovayniŋ sšzlirini ahiriğiçä aŋlimay, at çapturup mälä täräpkä qarap ketip qaldi. U top-toğra yezidiki birdin-bir dohtur ayal Margaritaniŋ šyigä yetip käldi. Dohtur uniŋ piçaq kesip-tilip taşliğan üzini eçip, spirt bilän qaytidin tazilap, qandaqtu-bir may yeqip, aq daka bilän teŋip qoydi. Dohturniŋ on yaşliq oğli därru egilik räisiniŋ šyigä qarap jügräp kätti. Kolhoz räisi — ällik yaşlardiki, är kişidäk güs-güs qädäm taşlap maŋidiğan, egiz boyluq, qavul ayal birnäççä kişini başlap, därru mal qorasiğa yetip bardi. U kişilärniŋ biri qaravul bovayniŋ sunğan putini kšrsitiş üçün uni hoşna mälidiki sunuqçiğa elip kätti.

Kişilär mal qorasiğa yetip kälgändä, Pärihan däsläp arqisidin ara sançip jiqitqan birinçi oğri alliqaçan җan täslim qilip, bädini muzlap qalğan, ikkinçisi helä vaqitqiçä qiynilip yetip, hoşidin kätkän edi.

Keyiniräk eniqlinişiçä, bu ikki oğri uruş başlanğanda, mäydanğa beriştin qeçip, tağ-taşlarniŋ arisida, orman-toqaylarda tenäp-täntiräp, mšküp-yoşurunup jürgänlär ekän. Ular u yärlärdä teç jürmästin, ätraptiki kişilärniŋ, egiliklärniŋ mal-varanlirini oğrilap, bir çättin soyup yäp, aşqinini çät yärlärgä apirip setip, ahçisiğa haraq içip, dävran sürüp jürüşkän. Şunçä jillardin beri saqçilar qançilik iziğa çüşsimu, tutalmay jürgän bu oğri-qaraqçilarni ğäyrätlik, җasur qiz Pärihan äynä şundaq birini uҗuqturup, birini tirik qolğa çüşärgän edi.

Pärihanniŋ bu җasariti ätisila pütkül ätrapqa mälum boldi. Gezitlarda bu toğriliq maqalilar besildi.

***

Ätisi ätigänlik naştidin keyin qizlar ağriqhaniğa qarap meŋişti. Şu küni ularniŋ ämäliy iş täҗribisi başlanğan edi.

Aridin birnäççä kün štti. Käçqurunluği qizlar iştin qaytti. Ular qapqidin kirip, Pärihan momayniŋ qorasi bilän ikki ariliqni bšlüp turğan qaşaniŋ qeşida tohtidi. Huddi tünügünkidäkla baraŋniŋ aldida yeyilip šskän yaŋza-yaŋza güllärgä bir çättin qiziqip, häväslinip qarap turuşti.

— Bu güllärgä qarap-qarap toymayvatimän, — dedi Asiyä. — Bu momay häqiqätänmu gülçi momay ekän: äŋ yahşi, çirayliq, huşpuraq güllärni tallap, šstürginini qarimamdiğan.

— Bu gäplärni tünügün degändiŋğu, — dedi Bilqiz. — Bir sšzni tola däverişniŋ nemä haҗiti? Uniŋdin kšrä, momay bilän tonuşup, uniŋğa salamdin rasa çoŋini berip, andin bir dästä gül soravalayli.

— Yänä şu gäp, — Dilruz uniŋ sšzini bšldi. — Җürüŋlar, uniŋdin kšrä šygä kirip, tamaqqa tutuş qilayli. Qosaq eçip kätti…

…Qizlar ğizalinip oltarğanda, bšlmigä Zakir kirip käldi.

— Qandaq, yahşi orunlişivaldiŋlarmu? Һazir bu yärdin štüp ketip berip, yoldin silärniŋ ähvaliŋlarni bilgäç ketäy däp kirginim.

— Orunlişip, üginip qalduq, — däp җavap berişti qizlar.

Zakir qizlar bilän çay içkäç, yänä bir däm paraŋlişip oltardi.

— Zakir aka, sizdin bir närsä sorisam bolamdu? — däp qaldi Bilqiz sšz arisida.

— Һä-ä, soraŋ.

— Monu bizniŋ aritam hoşnimiz Pärihan momay qandağiraq kişi?

— Qandaq bolatti, — Zakir kšzlirini käŋ eçip, häyran bolup qizlarğa bir qur qarap çiqti. — Adättiki adäm…

— Biz uniŋ müҗäz-hulqi, adämgärçiligi toğriliq bilmäkçi eduq.

— Һä, mundaq däŋlar, — Zakir miyiğida külüp qoydi. — Һim, meniŋ silär kälgän küni eytqan heliqi bir sšzlirimdin keyin bu momay toğriliq başqiçä oylap qapsilärdä?.. Yaq qizlar, bu Pärihan momay silär oyliğandäk, müҗäzi äski ayal ämäs. İnsanpärvärligi juquri, aliy päzilätlik insan u… — Zakir säl oylinivelip, sšzini davamlaşturdi. — Bu momay šziniŋ uzun jilliq hayatida nemä künlärni kšrmidi, qançilik eğirçiliqlarni, issiq-soğlarni baştin käçürmidi däysilär?!. Mäsilän, män silärgä birla vaqiäni sšzläp beräy: uruş jilliri edi. U, eniğiraği, uruşniŋ ahirqi jili. Pärihan momayniŋ yaş qiz vaqti…

Zakir Pärihan momayniŋ üzidä çoŋqur tartuqniŋ barliğini, u tartuqniŋ tarihi toğriliq sšzläp bärdi. Qizlar uniŋ hekayisini diqqät bilän tiŋşidi.

— Mana, qizlar, Pärihan momay yaş vaqtida äynä şundaq ğäyrätlik, җür°ätlik häm җasur qiz bolğan. Һä, hazir bolsa, u kişi mälimizdiki äŋ hšrmätlik, nuraniy anilarniŋ biri!..

Şu çağda tuyuqsiz işik eçilip, asta meŋip kirip kelivatqan aq çaçliq ayal kšründi.

— Kimniŋ gepini qilsaŋ, şu kelidu degini mana şu! — Zakir eçilip bir külüvelip, quçiğini yaydi. — Keliŋ, keliŋ, çoŋ apa? Һazirla tehi qizlar bilän siz toğriliq sšzlişip oltirattuq. Uzaq yaşaydekänsiz, qeni juquri štüŋ!

— Yahşimusilär, qizlirim, — däp salamlaşti Pärihan momay. — Qandağiraq, bizniŋ jutlarğa üginip qaldiŋlarmu?

— Ässalam, moma!

— Kälsilä, kälsilä!

— Juquri štsilä, juquri! — däp qizlar käyni-käynidin çoquraşti.

Ular haŋqetipla qelişti, çünki momay räŋmu-räŋ güllärdin tärkip tapqan bir dästä gülni qoş qollap quçaqlap, kštirip kirgändi. Qizlar bir-birigä mänaliq beqişti.

— Qiz bala degän gülgä amraq bolidiğan, gülni yahşi kšridiğan ämäsmu, şuŋa beğimdiki güllirimdin alğaç kirdim.

Momayniŋ gepini aŋlap oltarğan Bilqizniŋ üzi ottäk yenip, hüppidä qizirip kätti: «Moşundaq momayniŋ beğiğa oğriliqqa çüşimän däp jürüptimäna?!» Bilqizniŋ beşi saŋgilap, şükkidä bolup qaldi.

— Rähmät, moma, rähmät! — däp Asiyä momayniŋ qolidin güldästini aldi.

Asiyä çinigä çay quyup, tšrgä çiqip oltarğan Pärihan momayğa sundi.

— Qeni, çayğa baqsila, moma!

— Rähmät, qizim!

Qizlar momayniŋ üzidiki tartuqqa qarap qelişti…

***

Qizlar Pärihan momay bilän här küni arilişip turidiğan boldi. Bügün momay qizlarniŋkigä kirsä, ätisi qizlar momayniŋ šyigä kiridu. Ularniŋ paraŋliri tügimäydu. Momay qizlarni, huddi šz pärzäntliri vä nävriliridäk, yeqin kšrüp kätti. Qizlarmu bu aq kšŋül, dilraba momayni yahşi kšrüp, hšrmät qilidiğan boldi. Qizlar iştin qaytqanda, momay ularniŋ aldidin çiqip, qarşi elip: «İşläp, herip käldiŋlarğu, män tatliqqinä aş etip qoydum. Qeni, qol çayqap kiriŋlar», däp šyigä täklip qilatti. Momay tamaq üstidä qizlar bilän paraŋlaşqaç, šziniŋ beşidin käçürgän käçmişlirini hekayä qilip berätti. Qizlar momayniŋ pariŋini tiŋşap zerikmätti. Qizlarmu qarap turmatti: biri tamaqtin keyin çinä-qaçilarni juysa, biri bšlmilärni süpirip, edänni juyup, yänä biri işik-derizilärni juyup-sürtüp, tazilatti.

Momayniŋ kšŋli kštirilip, beşi kškkä taqaşqandäk, eğizi quliğiğa yetip, hoşal-horam jüridiğan bolup qaldi. Pärihan momayniŋ kšŋül huşluğidin qoruq basqan üzigä qan jügräp, ikki mäŋzi nurlinip kätkändäk edi. Bir küni Pärihan momay qizlarğa: «Monu bäş eğiz šydä šzäm yalğuz turuvatimän. Silär bügündin başlap bizniŋ šydä meniŋ bilän billä turuŋlar», däp ularni šziniŋ qeşiğa kšçirip äkirdi.

***

Pärihan momayniŋ Almutidiki qiziniŋ oğli Näzär keçiçä yol meŋip, ätisi ätigänligi yeziğa kelip, avtobustin çüşti. Näzär mäktäptä vä universitetta oqup jürgändä, yazliq vä qişliq tätilni haman moşu momisiniŋ yenida štküzätti. Mana ändi, aliy oquş ornini tügätkändin keyin, alğan diplomini momisiğa kšrsitişkä aldirap, bu yärgä yetip kälgändi.

Näzär šygä tuyuqsizla kirip kälgändä, Pärihan momay gaŋgirapla qaldi.

— Ya, Alla! Vay qozam! Rastinla bu sänmu?! — mana-mana, momay jiqilip çüşidiğandäk tämtiripla qaldi. — Rastinla Näzärimmusän?! — momayniŋ kšzliridin äriksiz yaş aqatti.

Näzär bir atlap kelip, momisini bağriğa basti:

— Moma, jiğlima. Hoşalliqtinmu jiğlamdu kişi? Män ändi kätmäymän: seniŋ qeşiŋda bolimän däp käldim, moma!

— Rastma?! Eğiziŋğa may! Rastinla kätmämsän? — momay nävrisiniŋ quçiğidin çiqip berip supida oltardi.

— Oltar, oltar, balam! Oltarğinä, qeşimda, apaŋ, dadaŋ, ukiliriŋ hämmisi yahşimu, teçliq-amanliqmu?

— Yahşi, moma, hämmisi yahşi! Ular sizgä salam eytti… Apam: «Bar, balam. Ändi momaŋniŋ qeşida bol. Şu yaqtin bir yahşi qiz tepip šylän, momaŋğa yar-yšläk boluŋlar», däp җekidi…

Näzär sšzlävetip, işik tüvidä qatar tiziqliq turğan qizlarniŋ ayaq kiyimlirini, asqidiki härhil räŋlik kšynäklärni kšrüp qaldi.

— Moma, bu kiyimlär kimniŋki? — häyran bolup soridi u.

— Qizlarniŋki.

— Qaysi qizlar?

Momay aldirimay çüşändürüşkä başlidi…

***

…Näzärniŋ «Ändi bu yärdin kätmäymän!» däp momisiniŋ kšŋlini eliş üçün eytqan çaqçaq gepi ahirida rastqa aylandi. U momisiniŋ šyidä turuvatqan üç qizniŋ biri — Asiyä bilän yultuzliri yarişip, toy qilişti vä moşu yezida turup qaldi. Näzär mäktäptä muällim, Asiyä ağriqhanida dohtur. Ular moşu yärdä turup üç baliliq boldi. Näzär bilän Asiyä işta vaqtida Pärihan momay çävrilirini beqip, qatarğa qoşuşqa yardämlişip, 92 yeşida alämdin štti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ