Mustäqil Qazaqstandiki uyğur ädäbiyati

5
2 344 ret oqıldı

Ötkän päyşänbä küni Almuta şähiridiki «Muhtar Ävezov mirasgah-šyiniŋ» mäҗlislär zalida M.Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ uyuşturuşi bilän «Һazirqi zaman Qazaqstan häliqliri ädäbiyati» layihisi dairisidä «Mustäqil Qazaqstandiki uyğur ädäbiyati» mavzusi astida änҗuman bolup štti. U uyğur ädäbiyatiniŋ jirik namayändiliri Ziya Sämädiniŋ tuğulğininiŋ — 100, Mahmut Abdurahmanovniŋ — 80 jilliğiğa vä ädäbiyatşunas alim Rabik İsmayilovniŋ — 80, yazğuçi-dramaturg Ähmätҗan Һaşiriniŋ 75 yaşliq tävälludliriğa beğişlandi.

Änҗumanni Ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ Abayşunasliq vä yeŋi zaman ädäbiyati bšlüminiŋ başliği, dotsent Serikqazı Qorabay kirişmä sšz bilän eçip, kšpçilikni mäzkür änҗumanniŋ mähsiti bilän qisqiçä tonuşturdi. Andin u institut mudiri, Qazaqstan Җumhuriyiti Milliy pänlär akademiyasiniŋ muhbir-äzasi, filologiya pänliriniŋ doktori Ualihan Qalijanniŋ täbrik hetini oqup bärdi. Uniŋda mundaq deyilidu: «Mälumki, elimiz Prezidenti Nursultan Nazarbaev Qazaqstan häliqliri ädäbiyatiniŋ täräqqiy etişigä alahidä kšŋül bšlmäktä. Keyinki jillarda bu sahağa nurğun mäbläğ bšlünüp, helä tilğa alarliq ilmiy-tätqiqat işliri jürgüzülüvatidu.

Bizniŋ institut hadimliri täripidin «Һazirqi zaman Qazaqstan häliqliri ädäbiyati» layihisi dairisidä birqatar ilmiy ämgäklär täyyarlinip, näşirdin çiqti. Uyğur ädäbiyati boyiçä kšlämlik maqalini kšrnäklik uyğur alimi, märhum Mahmut Abdurahmanov täyyarlidi. Җämläp eytqanda, qazaq vä uyğur häliqliriniŋ šzara munasiviti qedimiy dävirlärdin başlinip, bügünki küngiçä davamlişip kelivatidu. Qazaqstan uyğur ädäbiyati bay mirasqa egä. Uniŋğa Z.Sämädi, Җ.Bosaqov, Y.İliyas, Һ.Abdullin, M.Abdurahmanov, H.Һämra, Һ.Bähniyazov, İ.Bähtiya, M.Baqiev, D.Yasin, S.Mämätqulov, A.Dšlätov varisliq qilip, uyğur ädäbiyatiniŋ täräqqiy etişigä zor tšhpä qoşqan bolsa, hazir bu väzipiniŋ hšddisidin Җ.Rozahunov, M.Obulqasimov, Y.Tayirov, İ.Һoşur, İ.Җälilov, Ä.Һaşiri, P.Mähsätova, T.Nurahunov vä başqimu şair-yazğuçilar şäräp bilän çiqivatidu. Biz ularğa iҗadiy utuq tiläymiz».

Şuniŋdin keyin sšzgä çiqqan Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi räisiniŋ orunbasari Maraltay Ibırayulı bügünki uyğur ädäbiyati kšpmädäniyätlik Qazaqstan hälqiniŋ alahidä mädäniyät ğäznisi ekänligini qäyt qilip, uyğur än°äniviy qoşaqliriniŋ birini yadqa eytip bärdi.

—            Qazaq vä uyğur ädäbiyatiniŋ šzara munasiviti nahayiti qoyuq, — dedi sšz novitini alğan Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi Uyğur ädäbiyati keŋişiniŋ räisi, yazğuçi-dramaturg Ähmätҗan Һaşiri. — Bu dostluq munasivät sän°ät sahasida çoŋqur yiltiz tartqan. Biz, uyğurlar, štkän äsirniŋ 40 — 50-jillirida M.Ävezovniŋ «Ayman-Şolpan», Ğ.Müsrepovniŋ «Qozı-Kšrpeş — Bayan sulu», «Qız jibek», Ş.Qusainovniŋ «Qayran Gäkku», S.Muqanovniŋ «Qaşqar qızı», Q.Muhamedjanovniŋ «Bšltirik bšrik astında», Q.Şaŋğıtbaevniŋ «Beu, qızdar-ay» vä şuniŋğa ohşaş başqimu qazaq ädipliriniŋ äsärlirini oqup, rohiy ozuq eliveduq. Uyğur teatriniŋ qoyulumliriğa K.Bayseitova, Q.Jandarbekov, S.Qojamqulov, E.Ömirzaqov käbi daŋliq sän°ätkarlar qatnişip, šzliriniŋ bahaliq pikir-täkliplirini berip turatti. Һazir, nemişkidu, bu izgü än°änä üzülüp qaldi. Qazaq ädäbiyatiniŋ kšrnäklik väkilliri M.Ävezov, S.Muqanov Q.Mirzaliev, Q.Muhamedjanov,  Ä.Taraziniŋ uyğur ädipliri bilän bolğan munasiviti härqaçan yeqin bolğan. Bu halät uyğur ädäbiyatiniŋ rivaҗlinişiğa türtkä bolğan edi. Qerindaş ikki häliq yazğuçi-şairliriniŋ uşbu dostanä-munasiviti vaqit štkänsiri suslişivatidu. Çoŋ ävlat väkilliridin miras qalğan äynä şu uluq dostluqni tehimu mustähkämläp, uniŋğa zaman tälivigä layiq mäzmun berişimiz keräk. İkki qerindaş häliq otturisidiki dostanä munasivätlärni bügünki yaşlirimiz davamlaşturuşi lazim. Ahirida eytmasqa bolmaydiğan yänä bir närsä, uyğur tilida näşirdin çiqivatqan äŋ yahşi nämunilirimiz munasip bahalinişi keräk. Mana moşu mäsililär dšlätniŋ diqqät-etivariğa elinsa, nur üstigä nur bolar edi. Biyil biz mäslihätlişip, Dšlät mukapitiğa şairä Patigül Mähsätovaniŋ äsärlirini tävsiyä qilduq.

Änҗuman җäriyanida M.Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ baş ilmiy hadimi, filologiya pänliriniŋ doktori Şeriyazdan Eleukenov sšzgä çiqip, Ähmätҗan Һaşiriniŋ «İdiqut» romaniniŋ ideyaviy mäzmuni häqqidä šz oy-pikirlirini otturiğa qoydi. Җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Şahimärdan Nurumov bolsa, änҗumanniŋ muhim ähmiyätkä egä ekänligini täkitligäç, bädiiy äsärlärniŋ saniğa ämäs, uniŋ süpitini yahşilaşqa alahidä kšŋül bšlüş keräkligi häm süpätlik yezilğan äsärniŋ munasip bahalinidiğanliği häqqidä šz oy-pikirliri bilän ortaqlaşti.

—            Mäzkür änҗuman päqät Ziya Sämädiniŋ tuğulğininiŋ 100 jilliğiğa beğişlanğan bolsa toğra bolar edi, — dedi sšz novitini alğan Qazaqstan häliq yazğuçisi Qabdeş Jumadilov. — Çünki Ziya Sämädi uyğur hälqiniŋ uluq yazğuçi-mutäpäkküri, jirik namayändisi, kšrnäklik ädip, kšpligän ziyalilarniŋ täğdiridimu çoŋ rol' oyniğan şähs. U meniŋ şähs vä iҗatkar süpitidä şäkillinişimgimu zor iqbal yätküzdi. Öz vaqtida, yäni Ziya akiğa mäniviy vä җismaniy zärbä berilgän päytlärdä uniŋ rohsizlanmay, qäddini pükmäy, šzini mäğrur tutuşi maŋa nahayiti küçlük täsir qilğan häm mädät bärgän edi.

Yazğuçi vä jurnalist, häliqara «Alaş» mukapitiniŋ sahibi Didahmet Äşimhanulı šz nutqida Qazaqstan uyğur ädäbiyatiniŋ täräqqiyatiğa munasivätlik birqatar pikir-täkliplirini izhar qildi. Natiqniŋ täkitlişiçä, härqandaq millät šz ana tilida bilim almisa, uniŋ ädäbiyatimu täräqqiy qilmaydu. Şundaq ekän, härqandaq millät päqät šziniŋ ana tilida oqup, sšzlişi keräk.

Һazir elimizda üç tilni šzläştürüş ideyasi täşviq qilinmaqta — däp sšzini davamlaşturdi u. — Män eytqan bolar edimki, uyğurlar alliqaçan üçtilliqlar qatariğa kirip boldi. Çünki män bilidiğan uyğurlarniŋ hämmisi ana tilidin başqa qazaqçimu, rusçimu yahşi sšzläydu. Umumän, šz ana tilida oquğan, uni mukämmäl šzläştürgän bala başqa tildimu ärkin pikir qilalaydu. Çünki šzini hšrmätligän insan, šzginimu hšrmätläşni bilidu.

Ahirida täkitläydiğan yänä bir närsä, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzaliğiğa qobul qilinivatqan uyğur yazğuçi-şairliriniŋ sanini kšpiräk yaşlar hesaviğa kšpäytişni vä uyğur ädäbiyatiniŋ äŋ yahşi nämunilirini qazaq tiliğa tärҗimä qilişni qolğa elişimiz keräk.

Novättä minbärgä kštirilgän yazğuçi vä tärҗiman,  «Tarlan» vä häliqara Kafka namidiki  mukapatlarniŋ sahibi Şšmişbay Sariev qazaq ziyaliliriniŋ uyğur hälqiniŋ istedatliq yazğuçisi Һezmät Abdullin bilän bolğan šzara dostluq munasivätlirigä ätrapliq tohtilip, sšziniŋ ahirida qälämdaş dosti Ähmätҗan Һaşiriğa beğişlap yazğan şeirini oqup bärdi.

Şuniŋdin keyin M.Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ baş ilmiy hadimi, Rossiya Täbiiy pänlär akademiyasiniŋ muhbir-äzasi, professor Alimҗan Tilivaldi «Mustäqil Qazaqstandiki uyğur ädäbiyati vä yeŋiçä kšzqaraş» mavzusida doklad bilän sšzgä çiqti.

—  Uyğur ädäbiyati — uyğur hälqiniŋ äsirdin-äsirgä yetip kälgän mäniviy mirasi, sšz sän°itiniŋ äŋ esil ğäznisi, — däp sšzini başliğan u keyinki 20-30 jil içidiki milliy ädäbiyatimizniŋ täräqqiyat basquçliriğa täpsiliy tohtaldi. 1986-jili yüz bärgän dekabr' vaqiäliridin keyin Qazaqstan häliqliri ädäbiyati yeŋiçä yüzlinişkä qarap bät aldi. Öz vaqtida mälum säväplär tüpäyli näşir qilinmiğan bäzi muälliplärniŋ äsärliri qaytidin kitaphanlar bilän üz kšrüşti.

Tarihiy Vätinimizdä istiqamät qilivatqan şair-yazğuçilirimizniŋ bebaha äsärliri bilänmu izçil tonuşuvatimiz. Җämiyätlik täşkilatlar ädäbiyat festival'lirini, kšrgäzmilärni vä muşairilärni davamliq štküzüp kelivatidu. İnternet ädäbiyatimu päyda bolup, bädiiy җäriyanlarniŋ küçiyişigä türtkä bolmaqta. Umumän, yeŋi dävirdä ädäbiyatniŋ hämmä sahaliri rivaҗlandi deyişkä asas bar. Bügünki uyğur prozisiniŋ ideyaviy, bädiiy-estetikiliq bayliği, ğäznisi, yüksäk çoqqisi süpitidä Ziya Sämädiniŋ «Jillar siri» tetralogiyasiniŋ 3-4-kitavi, «Ähmät Äpändi» dilogiyasi, Һezmät Abdullinniŋ «Otluq çämbär», Yüsüp İliyasniŋ «Eğir tiniqlar», Mäsümҗan Zulpiqarniŋ «Yanar tağ» trilogiyasi, «Särap» dilogiyasini tilğa alimiz. Bu äsärlärniŋ ideyaviy-bädiiy mäzmuni bälänt. Şuŋlaşqa ular härtäräplimä tätqiqat qilinişi lazim.

Uyğur ädäbiyatida milliy urpi-adätlirimizgä, turmuş hadisilirigä vä җämiyättiki qarimu-qarşiliqlarğa ait kšpligän näsriy äsärlär yoruq kšrdi. Turğan Tohtämovniŋ «Vijdan azavi», «Aniniŋ kšz yeşi», Ähmätҗan Һaşiriniŋ «Nur  ana», Yähiya Tayirniŋ «Kšyüvatqan yol», «Yazniŋ yalğuz yaldamisi» romanliri, Alimҗan Bavdinoviŋ «Mähbus», «Җadu»  äsärliri milliy ädäbiyatimizniŋ yeŋi mevisi.

Uyğur şeiriyitimu izçil täräqqiy ätmäktä. Mämtimin Obulqasimovniŋ «Sadiğaŋ ketäy, hälqim» vä «Sän büyük därdim», Abduğopur Qutluqovniŋ «Qiran qismiti» toplimi, «Uyğurstan» dastani, Abliz Һezimovniŋ «Miŋ bir mäsäl», «Barsa kälmäs yol» şeiriy toplamliri bügünki uyğur poeziyasiniŋ tüvrükliri. Ularniŋ asasiy bädiiy qimmiti, uyğur hälqigä has dävir rohiniŋ birtutaşliği, çoŋqur psihologizm bilän bevasitä bağliq. Şuniŋ bilän billä İlahun Җälilovniŋ «Väsiyät», Savutҗan İskändärovniŋ «Käçür meni, diyarim», Җämşit Rozahunovniŋ «Qäŋliklärni kinäymän», «İlahun Һoşurniŋ «Eytsam tilim kšyidu, eytmisam dilim…», Patigül Mähsätovaniŋ «Seğiniş muŋi» toplamliri yeŋi uyğur poeziyasiniŋ bügünki rohini  ipadiläydu. Ularda härqandaq insanni täsirländürgidäk poetik hissiyat muҗässäm. Taşpolat İkramiyniŋ «Rubayat bostani», «Ğäzäliyat bostani» toplamlirini bügünki uyğur poeziyasiniŋ ädäbiy vä janrliq silkinişi däp bahalaymän. Tel'man Nurahunovniŋ «Kšzlär vä jüräk» şeirlar toplimi bizdiki yeŋi modernistik bädiiy eqimniŋ mevisi.

Bügünki taŋda uyğur publitsistikisimu җoşqun rivaҗlanmaqta. Bu yärdä Yoldaş Azamatovniŋ «HH äsir namayändiliri», «Tarih savaqliri yaki štmüşsiz keläçäk yoq» toplamlirini, Änvär Һaҗievniŋ «Mäyrämgä täşna täğdir», Turdalim Mäsütovniŋ «Täğdir», Azat Qurbanovniŋ «Diyarimğa aşiqmän», Mirzähmät Merimovniŋ «U şundaq insan edi» namliq hšҗҗätlik povestini alahidä tilğa elişqa ärziydu. Qäyt qilinivatqan dävirdä bizniŋ ädäbiyatşunasliğimiz, tänqit vä drammaturgiyamizmu rivaҗlandi. Ädäbiyatşunasliq vä tänqitniŋ yüksilişidä Mahmut Abdurahmanov, Rabik İsmayilov vä Abliz Һezimovniŋ ämgäkliri diqqätkä sazavär. Bolupmu rus tilida näşir qilinğan «Qazaqstan häliqliri ädäbiyati» namliq ilmiy tätqiqat alahidä ähmiyätkä egä. Uniŋda Mahmut Abdurahmanovniŋ uyğur ädäbiyatiniŋ täräqqiyat yšnilişliri toğriliq kšlämlik maqalisi besilğan.

Änҗuman җäriyanida kšrnäklik qazaq şairi, jurnalist Amantay Ahmetov uyğur ädäbiyatiniŋ Qazaqstan häliqliri ädäbiyatiniŋ aҗralmas muhim qismi ekänligini izhar qilsa, R.Süleymenov namidiki Şäriqşunasliq institutiniŋ yetäkçi ilmiy hadimi, filologiya pänliriniŋ namziti Rähmätҗan Yüsüpov «Ziya Sämädiniŋ tarihiy romanliri» namliq dokladini kšpçilikniŋ näzärigä havalä qildi.

— Ziya Sämädiniŋ tärҗimä hali tarihiy romanlarniŋ vuҗutqa kelişidä nahayiti zor rol' oynidi, — dedi alim. — Ziya Sämädi tarihiy romanniŋ vä uyğur milliy dramaturgiyasiniŋ hulini salğan vä ularniŋ җoşqun rivaҗlinişiğa alahidä ülüş qoşqan häqiqiy mänadiki häliq yazğuçisi. Һärbir häliqniŋ tarihida uniŋ sähipiliridä çoŋqur iz  qaldurğan daŋliq namayändiliri bolidiğanliği eniq. Mäsilän, qazaq ädäbiyatida Muhtar Ävezov, qirğiz ädäbiyatida Çiŋğiz Aytmatov, šzbäk ädäbiyatida Aybek, dağistan ädäbiyatida Rasul Gamzatov bolsa, uyğur ädäbiyatida äynä şundaq däriҗidiki namayändä u  Ziya Sämädidur. Undaq deyişimizdiki säväp, yazğuçi milliy ädäbiyatimizniŋ ideyaviy mäzmunini, bädiiy süpitini vä janrliq täräqqiyatini bälgülidi. Roman janrini yüksäk çoqqiğa kštärdi. Ziya Sämädi romanliriniŋ mäzmuni milliy täğdirimizniŋ äynän ipadisi.

Änҗumanda kšrnäklik uyğur  alimi, filologiya pänliriniŋ namziti Rabik İsmayilov sšzgä çiqip, bügünki uyğur ädäbiyatiniŋ ähvaliğa täpsiliy  tohtaldi.

— Keŋäş  dävridä  näşriyatlarda uyğur tähriratliri helä bar edi, — dedi natiq sšzini davamlaşturup. — Şu yärdä qolyazmilar muhakimä qilinatti. Һärbir äsär näşirdin çiqqiçä birnäççä muhim basquçtin štätti. Korrektorlar, andin muhärrirlär täripidin täkşürülätti. Şu säväptin äsärlär süpätlik çiqatti. Һazir u tähriratlarniŋ kšpçiligi  yepilip kätti. Yazğuçi-şairlirimiz äsärlirini šz aldiğa yol tepip, näşir qilduruvatidu. Ular šzliri häm muhärrir, häm korrektor. Şu säväptin hatalar intayin nurğun. Burunqi än°änini tiklişimiz keräk. Dšlät asasiy jükni šz zimmisigä elişi lazim. Ädäbiyat namayändiliriniŋ äsärlirini toğra bahalaş mäsilisimu moҗut. Nurğunliğan uyğur ädipliri şiҗaätlik ämgäk qilivatidu. Amma ularniŋ äsärliri munasip bahalinivatqini yoq. Bu mäsilini hämmimiz birlişip yeşişimiz haҗät.

Uniŋdin keyin sšzgä çiqqan kšrnäklik şair Abliz Һezim yazğuçiniŋ šzigä has alahidilikliri vä uniŋ ädäbiyatta egiläydiğan orniğa munasivätlik mäsililärgä tohtaldi.

Natiqniŋ täkitlişiçä, ädäbiyatqa šzini toluq beğişliğan adämla häqiqiy ädäbiyatçi bolalaydu. Äpsus, bizdä keyinki vaqitlarda šzini häqiqiy mänasida ädäbiyatqa beğişliğan iҗatkarlar yoqniŋ ornida.

— Qisqisi, — dedi u, — bizdä azdu-tola oy eytidiğanlar baru, amma oylanduruş degän yoq. Äslidä, yazğuçi degän nemä yazğanliği bilän ämäs, qandaq yazğanliği bilän ipadilinişi keräk.

Änҗuman davamida «BeNT» aktsionerliq җämiyitiniŋ prezidenti Dilmurat Kuziev sšzgä çiqip, qarilivatqan mäsililär boyiçä šz oy-pikirlirini otturiğa qoydi. Rahiläm Muzäppärova uyğur ädiplirigä beğişliğan şeirini oqup bärsä, Ziya Sämädiniŋ qizi Bilqiz Sämäddi mäzkür änҗumanni uyuşturğuçilarğa minnätdarliq bildürdi. Ariliqta änҗuman iştrakçiliri «Nava» ansambliniŋ sazändiliri täripidin iҗra qilinğan nahşa-sazlarni tamaşä qildi. Şuniŋdin keyin sšz novitini alğan ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ professorliri Nurdäulet Aqış, Guljahan Orda, Qaliolla Orınğali, kšrnäklik qazaq yazğuçisi Däuletbek Baytursınov mustäqil Qazaqstandiki uyğur ädäbiyatiniŋ ideyaviy-bädiiy däriҗisiniŋ juquri däriҗidä ekänligigä kšz yätküzgänligini qäyt qildi. Ular şundaqla uyğur ädäbiyati boyiçä çoŋ layihilärni täyyarlaydiğanliğini täkitläp, änҗumanda tilğa elinğan uyğur ädipliriniŋ iҗadiyitini härtäräplimä tätqiq qilişqa intilidiğanliğini eytti.

Şämşidin AYuPOV.  

Bälüşüş

5 İzahät

  1. Adämni hoşal qilidiğan, ümütländüridiğan, ijatniŋ bahalinişiniŋ muqärrärligigä işänç bilän qaraşqa asas bolidiğan çarä tädbirğu, bu!!!

  2. qazaqstandiki uyğur ədəbiyatiğa izçil köngül bölüp kelivatimən.mustəqilliqtin keyin nəşir qilinğan uyğurçə kitablarning bədiiyligi, san və sapasi həqiqətən sovet dəvridikigə qariğanda xelila tövən.rabik aka və abliz aka hezimovlarning pikri orunluq.
    qazaqstandiki uyğur ədəbiyatida turğan toxtəmovning nami nemişqa tilğa elinmaydiğandu.
    telman nuraxunov əsərlirining tili, pikri hərhalda kişigə bədiiy zoq beğişlaydu,
    muhəmmətimin obulqasimov ana tilini əng vayiğa yətküzüp işlitişni bilgən söz ustisi, şeiriyəttə həqiqətən yaxşi bir pəllini yaratqan.
    omumən, qazaqstan uyğurlirining ədəbiyati kişini andişigə salidu.
    omumiy uyğur jamaətçilikidin və öz milliy maaripidin ayrilğan topning ədəbiyati, məpkürisidə …..
    qazaqstan uyğurliri əng yaxşi köngül bölgən sahə sən`əttək qilidu,
    oqurmini bolmiğan ədəbiyatning istiqbali qarangğu, qazaqstan uyğur ziyaliyliri əng aldi bilən özlirining əng yaxşi qolliğuçiliri bolğan oqurmənlirini, yaşlar, dehqanlar, işçi-xizmətçilərni tartquzup qoymasliqi kerək.

  3. Bu änjumanda intayin yahşi mäsililär qariliptu. şuniŋ içidä ustazimiz Patigül Mähsätovaniŋ ämgigini juquri bahalişi meni çoŋqur hoşalliqqa bšlimäktä.

Javap qalduruŋ