«Mähsätkä yetiş üçün tinmay işläş keräk»

0
953 ret oqıldı

Saniyäm Tohtamuşova: Ötkän jili Qazaqstan maliyä hadimliri assotsiatsiyasi 2013-jilniŋ yäküni boyiçä sahadiki äŋ küçlük birnäççä hadimğa «Äŋ yahşi maliyä hadimi» җämiyätlik medalini tapşurdi. Äynä şularniŋ arisida «Halıq banki» aktsionerliq җämiyitiniŋ «Halıq» pensiya toplaş fondiniŋ baş buhgalteri — hesapqa eliş vä hesavat departamentiniŋ mudiri Saniyäm TOHTAMUŞOVAmu boldi.—            Saniyäm, birinçidin, 8-mart mäyrimiŋiz bilän täbrikläymän. İkkinçidin, mukapat mubaräk bolsun.

—            Rähmät.

—            Fevral' eyida barliq qazaqstanliqlar arisida «deval'vatsiya» sšzi äŋ ammibap bolğanliği eniq. Bu sizgimu täsir qildimu?

—            Özämniŋ hizmät babi tüpäyli turaqliq räviştä maliyä sahasidiki  barliq ähvallarni tählil qilip turimän. Keyinki altä ayda maliyä sahasida qeliplaşqan ähval deval'vatsiyaniŋ boluşini eniq kšrsitip turdi. Mälumki, bizdä Һškümät valyuta kursini dayim qollap-quvätläp käldi. Uniŋ üçün käŋ kšlämdä dšlätniŋ altun-valyuta zapasliridin mäbläğ bšlündi. Yäni bizdiki valyuta kursi «sün°iy» boldi. Bazar ihtisadi şaraitida mundaq ähvalniŋ uzaqqa sozuluşi mümkin ämäs. Biz äsli deval'vatsiya 10-11 payiz ätrapida bolidu, däp oyliğan eduq. Şuŋlaşqa AQŞ dolliriniŋ birdin 20 payizğa šsüşini kütmigän. Sävävi, hoşna Rossiyadä deval'vatsiya 10-11 payiz ätrapida boldi. Bizniŋ Rossiya bilän ihtisadiy munasivätlirimiz nahayiti ziç. Şu nuqtäiy näzärdin qariğanda, elimizda yüz bärgän deval'vatsiya hämmimiz üçün yeŋiliq boldi. Biraq bizniŋ «Halıq» pensiya toplaş fondi üçün deval'vatsiyaniŋ iҗabiy täräpliri az ämäs. Sävävi, biz nurğun aktivlirimizni valyutidiki bahaliq qäğäzlärdä tutimiz. Demäk, bizniŋ barliq heridarlirimizniŋ kirimliri biraz šsti degän sšz. Umumän, dšlitimizniŋ ihtisadi üçün yeqin keläçäktä deval'vatsiyaniŋ iҗabiy täsiri kšp bolidu däp oylaymän. Bazar ihtisadi şaraitida ihtisatniŋ qanunliriğa riayä qiliş lazim. Äksiçä bolğan ähvalda, kasatliqqa uçraşmu ehtimaldin jiraq ämäs.

—            Mälumki, hazir Qazaqstandiki barliq pensiya toplaş fondliri Birpütün pensiya toplaş fondiğa birläştürülüvatidu. Moşu mäsiligä munasivätlik härhil pikirlär eytilmaqta. Sizniŋ pikriŋizçä, bu җäriyanniŋ qandaq iҗabiy vä sälbiy täräpliri bar?

—            Biz bilimizki, Qazaqstanda pensiya toplaş sistemisini islahatlaş 1998-jili başlandi. Sabiq Keŋäş İttipaqi җumhuriyätliri içidä Qazaqstan birinçilärdin bolup moşundaq islahatni җariy qildi. Şu dävirdiki şaraitta bu nahayiti dadil qädäm boldi häm elimizniŋ bazar ihtisadini täräqqiy ätküzüşkä mänpiyätdar ekänligini kšrsätti. Täkitläş lazimki, bizniŋ bu islahatlirimiz duniya ekspertliri täripidinmu etirap qilindi. Qobul qilinğan qanunğa muvapiq, işlävatqan härbir qazaqstanliq, mäyli u tiҗarätçi yaki adättiki işçi boluşidin qät°iy näzär, tapavitiniŋ 10 payizini mäҗburiy türdä šzi tallavalğan pensiya toplaş fondiğa ävätip turdi. Ändi pensiya toplaş fondliriniŋ asasiy väzipisi — heridarliriniŋ kirimini kšpäytiş, yäni pensiya toplaş fondliri bahaliq qäğäzlärni setivelişi, çoŋ sanaät orunliriğa investitsiya qiliş arqiliq payda tepiş. Umumän, pensiya sistemisidiki islahatlar başlanğandin beri elimizda on bir pensiya toplaş fondi täşkil qilindi. Bizniŋ fondimiz җumhuriyät boyiçä üçinçi orunda turidu. Ändi biyil, hškümät qarariğa benaän, barliq pensiya toplaş fondliri Birpütün pensiya toplaş fondiğa birläştürülidu. Uniŋ iҗabiy täräplirini täkitlisäk, ändi barliq җavapkärlikni dšlät šz zimmisigä alidu. Һärqandaq «tavakälçiliklärgä» yol qoyulmaydu. «Tavakälçiliklär» demäkçi, esiŋlarda bolsa, deval'vatsiyadin keyin qazaqstanliq üç bankniŋ kasatliqqa uçrişi toğriliq taritilğan sahta hävärlär aqivitidin häliq qançilik parakändilikkä çüşti. Demäkçi bolğinim, ändi dšlät grajdanlarniŋ pensiya pulliriniŋ saqlinişini, yäni munasip qeriliqni täminläşni kapalätländüridu. Şundaqla şähsiy fondlarğa qariğanda, dšlät fondiniŋ investitsiya qiliş, mäbläğniŋ aylinimini täminläş, kirimlärni elişi üçün mümkinçiligi zor. Bügünki küngä qädär pensiya toplaş fondliriğa 3 trillion 733 milliard täŋgä jiğilğan ekän, bu nahayiti nurğun mäbläğ ekänligini eytmisaqmu çüşinişlik. Ändi sälbiy täräpliriniŋ biri — närqtä riqabätçilik yoqaydu. Bu bazar ihtisadiniŋ qanunliriğa tamamän yat. Şundaqla biz җay-җaylardiki şšbilirimizni yepişqa mäҗbur bolimiz. Mutähässislirimiz işsiz qelişi mümkin. Һärhalda qanun qobul qilindi, biz şuniŋğa beqinişimiz keräk.

—            Ötkändä Һškümät pensiya toplaş fondlirida «egisiz» qalğan bir milliard täŋgini byudjetqa qayturuş toğriliq qarar qobul qilinğanliğini hävärlidi. Bu yärdä addiy grajdanlarniŋ selimliriğa ziyan kälmidimu?

—            Birinçi novättä, addiy heridarlirimizniŋ mäbliğigä heçqandaq ziyan kälmäydiğanliğini kesip eytmaqçimän. Elimizda pensiya sistemisini islahat qiliş yeŋi başlanğanda ayrim qalaymiqançiliqlarğa yol qoyulğanliği sir ämäs. Kelişimlär durus tüzülmigän, adämlär bäzi çağlarda makan-җaylirini natoğra kšrsätkän päytlärmu bolğan. Şundaqla moşu jillar içidä däsläpki turuşluq җayliridin kšçüp kätkänlärmu, vapat bolğanlarmu nurğun. Eniqlap kälgändä, bäzi adämlärniŋ pensiya toplaş fondidiki hesap-çotida bari-yoqi 500 täŋgä bolğan ähvallarmu bar häm moşundaq misallar kšp. Ändi bu räqämlärni җämhuriyät dairisidä jiğidiğan bolsaq, äşu bir milliard täŋgä kelip çiqidu. Biz hazir fondimizdiki härbir hesap-çotni täkşürüvatimiz, «egisiz» qalğan hesap-çotlarniŋ egilirini izdäştürüvatimiz.

—            Keyinki jillarda yaşlar arisida yurist, ihtisatçi, bankir käspini egiläşni halaydiğanlar kšpiyip kätti. Undaqlarğa qandaq mäslihät bärgän bolar ediŋiz.

—            Mäktäptä matematika meniŋ üçün äŋ sšyümlük pän boldi. Şuŋlaşqa yättinçi sinipta oquvatqan çeğimdila ihtisatçi boluşqa bäl bağlidim. Dadammu meniŋ qabiliyitimni bayqap, härtäräplimä yardäm bärdi. 1988-jili Kalinin (hazirqi Tuzdıbastav) yezisidiki mäktäpni altun medal' bilän tamamlap, Almuta Häliq egiligi institutiğa (hazirqi Qazaq ihtisat universiteti) oquşqa çüşüşkä muyässär boldum. Bu därgahni 1993-jili qizil diplom bilän tamamlidim. Däsläp institutta «Maliyä» kafedrisida däris bärdim. Andin bazar ihtisadi җariy qilinğandin keyin bank sahasida işläşkä bäl bağlidim. 1994-jili «İgilik bankta» işlidim. Bir jildin keyin ustazlirimniŋ biri — Tamara Omarovaniŋ täklivi bilän «Qazaqstan häliq banki» aktsionerliq җämiyitigä işqa yštkäldim. U jillarda Qazaqstan bank sistemisi yeŋidin qeliplişivatatti. Bahaliq qäğäzlär, birja degängä ohşaş çüşänçilär päyda boluşqa başliğan. Şähsän šzäm Qazaqstanda däsläpkilär qatarida bahaliq qäğäzlär bilän işläşkä hoquq beridiğan guvanamä aldim. Şundaqla Angliyadä, Çehiyadä, Birläşkän Äräp Ämirlikliridä ämäliy täҗribidin šttüm, seminarlarda bolup, bilimimni aşurdum. Һazir T.Rısqulov namidiki Qazaq ihtisat universitetiniŋ akademiyalik keŋişi tärkividä studentlarniŋ diplom işliriğa rähbärlikmu qilivatimän. Ändiki mähsitim auditorluq paaliyät jürgüzüşkä hoquq beridiğan häliqara sertifikat eliş. Meniŋ buni täkitlävatqinimniŋ sävävi, härqandaq mähsätkä yetiş dayim ämgäk qilişni, tinmay bilim elişni täläp qilidu. Bankir, ihtisatçi boluşni halaydiğanlarğa däydiğinim, oquş orni silärgä diplom vä bilim beridu. Diplom eliş därrula çoŋ bir lavazimğa egä boluş, nurğun pul tepiş degänlik ämäs. Şähsän šzäm, jigirmä jil bank sistemisida işläş davamida bankniŋ addiy hadimidin bügünki lavazimğiçä bolğan barliq basquçlarni besip šttüm. Һazirmu bilimimni yetildürüşni  tohtatmayvatimän. Bir orunda mäkkäm turuş üçün dayim tinmay izdiniş keräk.

—            Utuqqa yetiş üçün yänä nemä täläp qilinidu?

—            Älvättä, sšyümlük işiŋdin taşqiri ailäŋdä hatirҗämlik boluşi şärt. Bu җähättin šzämni bähitlik däp hesaplaymän. Ailäm meni hämmä җähättin qollap-quvätläp, şarait yaritişqa tirişidu. Yoldişim — Rustäm, tiҗarätçi, şundaqla mäslihätçim. Oğlum — Farid, student, qizim — Adiläm bolsa, mäktäptä oquvatidu. Pursättin paydilinip, barliq hanim-qizlarni kelivatqan 8-Mart mäyrimi bilän täbrikligäç, aililirigä hatirҗämlik, işliriğa utuq tiläymän.

— Sšhbitiŋizgä rähmät.

Sšhbätläşkän Yoldaş MOLOTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ