İranniŋ šzigä has alahidilikliri moҗut

0
842 ret oqıldı

Bügünki kündä säyahätkä çiqiş ilgärkidäk säyasätkä ämäs, bälki päqät ihtisatqila bağliq. Berip däm alimän yaki ziyarät qilimän degüçilärgä duniyaniŋ tšrt täripi hämmigä birdäk oçuq. Yeqinda İran İslam Җumhuriyitiniŋ turizm ministrligi Qazaqstan Җumhuriyitidä paaliyät elip berivatqan birnäççä turistik şirkätlärniŋ hadimlirini ikki äl arisida turizm sahasini rivaҗlanduruş mähsitidä ziyarätkä täklip qilğan edi. Ularniŋ içidä män hizmät qilivatqan «Aqqu» turistik agentliğiniŋ hadimlirimu boldi.

Qedimiy musulmanlar dšliti hesaplinidiğan İran İslam Җumhuriyitini ziyarät qiliş meniŋ arminim edi. Bu qetim yolum bolup, hizmät babi bilän mäzkür äldä bir häptä säyahät qiliş pursitigä egä boldum. Häliqara turizmdin ubdan häviri bar iranliq käsipdaşlirimiz bizni Tehran aeroportida illiq qarşi elişti.

Säyasiy väziyätlärgä bağliq, İranniŋ turizm sahasi biraz vaqit turğunluq dävirni baştin käçürüp, päqät keyinki jillardila täräqqiy qilişqa başlidi däp eytişqa bolidu. Şu säväptin bolsa keräk, iranliqlar bügünki kündä šzliriniŋ mämlikitini ziyarät qilimän yaki pars tilini üginimän degüçilärgä imtiyazlar bilän şaraitlarni yaritip berişkä täyyar. Buniŋğa män u yaqtiki käsipdaşlirimniŋ mäzkür dšlätkä turistlarni җälip qiliş boyiçä elip berivatqan işliri arqiliq toluq kšz yätküzdüm.

Qandaqla säyahätçi bolmisun, çät älgä çiqqanda şu  mämlikättin hatirä boluş üçün birär buyum setivalidiğanliği mälum. Şuni işäşlik eytalaymänki, bu җähättin İranda heçbir qiyinçiliq yoq. Qaysila dukanğa yaki bazarğa barmaŋ, kšŋliŋizgä yaqidiğan närsä tapalaysiz. Bolupmu diniy mavzudiki räsimlär, qur°an süriliri bilän bezälgän suvenirlar intayin kšp uçrişidu.

1935-jilğiçä «Persiya» däp atalğan İran İslam Җumhuriyiti äŋ qedimiy dšlätlärniŋ biri bolup, Äzärbäyҗan, Ärmänstan, Türkiya, Türkmänstan vä Avğanstan mämlikätliri bilän çegaridaş. Aziya qit°äsiniŋ ğärbiy-җänubiğa җaylaşqan dšlätniŋ ahalisini asasän parslar täşkil qilidu. Ularniŋ sani bügünki kündä 76 milliondin oşuq.

Säpirimiz Tehran şähiridiki tarihiy җaylarni ziyarät qiliş bilän başlandi. Şuni birdinla eytişqa boliduki, bu yärdiki hava rayiniŋ illiqliği bizgä ohşaş qiş hšküm sürüvatqan tävädin barğanlarğa alahidä kštiräŋgü käypiyat beğişlidi. Säpirimizniŋ ätisi biz Şiraz şähirigä atlanduq. Bu şähärdimu kişiniŋ kšŋlini ram qilidiğan җaylar kšp ekän. Bolupmu HVİİ äsirdä hškümranliq qilğan Kärim Han šz dävriniŋ daŋliq memarliri bilän rässam-näqqaşlirini jiğip, qimmät bahaliq quruluş materialliridin qisqa qäräl içidä saldurğan Han sariyini eytmay mümkin ämäs.

Umumän, İranniŋ çoŋ-kiçik şähärliridä nadir quruluş inşaätliri birdin kšzgä çüşidu. Ular qedimiyliği bilänla ämäs, şäkli vä bezilişi җähättin äqilni lal qilişqa qabil. Öz dävridä ahemenidlar sulalisiniŋ paytähti bolğan Tahte Җamşid (Persepolis» däpmu atilidu) şähiri 120 jil davamida selinğan bolup, u egiz munariliq meçit, milliy mäyrämlärni nişanlaydiğan mäydani bilän mäşhur. Şuni eytip štüş orunluqki, bu dšlättä Noruz җumhuriyät miqiyasida äŋ dağduğiliq nişanlinidiğan mäyräm bolup hesaplinidu. Çünki hämmimizgä mälumki, «nävruz» pars sšzi bolup, qedimdin iranliqlar bu mäyrämgä alahidä ähmiyät berip kälgän. Moşu mäyräm künliri ular ikki häptä davamida «yeŋi künni» qarşi eliş märasimliriğa qatnişip, milliy än°äniliri bilän räsim-qaidilirigä qattiq riayä qilğan halda mäyrämläydu. Şundaqla ular Noruz mäyrimi harpisida istirahät bağlirida, alleyalärdä säylä qilip, däm alğanni yaqturidu.

İsfahan şähiridiki 1590-jili asasi selinğan Sad Fin Beğiş  äsirlär davamida duniya ählini җälip qilip kelivatqan qedimiy yadikarliqlarniŋ biri.

İsfahandin ançä jiraq bolmiğan Kaşai şähiridä XVİİİ äsirdä zamanisiniŋ büyük memari Ustad Ali täripidin bay sodigär Medhi Boruşerduyniŋ aşiği üçün selinğan äҗayip saray bar. Han sariyiniŋ rässami Kamal-al-Malik bezigän bu inşaätmu duniyadiki äŋ gšzäl saraylarniŋ biri bolup hesaplinidu. Bu benani bärpa qiliş üçün uniŋğa җälip qilinğan yüzligän işçini hesaplimiğanda, 150 usta 18 jil tinimsiz işligän.

Bu qedimiy dšlättä bolupmu qolhünärvänçilik nahayiti täräqqiy ätkän. Şähär bazarlirida kšzniŋ yeğini yäydiğan zebu-zenätlär, giläm-zilçilär, esil taşlardin yasalğan härhil buyumlar şuniŋdin deräk berip turidu. Bu yärgä kälgän säyahätçilärni birdinla häyran qalduridiğan yänä bir närsä şuki, ägär siz bari-yoqi 100 AQŞ dollirini milliy valyutiğa almaştursiŋiz, sizgä 2 million 880 miŋ rial beridu. Şunçilik miqdardiki pul, sizniŋ Tehran şähiridä üç-tšrt künlük tamiğiŋizğa yetidu.

Şu närsä diqqätkä sazavärki, siz bu yärdä kimgila muraҗiät qilmaŋ, ular sšhbitini, birinçi novättä, «hästä nä boşid» ( harmaŋ, çarçimaŋ) degän sšzlär bilän  başlaydu. Moşundaq sämimiylik härbir iranliqniŋ boyiğa siŋgän adät.

Mirasgahlar bolsa, bu qedim diyarniŋ jilnamisidur. Bolupmu Tehrandiki qimmät bahaliq ğäznilär mirasgahi alahidä diqqätkä sazavär. U duniyadiki äŋ ammibap vä daŋliq «Darmuş-Nur» («Deŋiz şolisi») almazi bilän mäşhur.

İran musulman dšliti bolğanliqtin, uniŋda härqandaq paaliyät şäriät qanunliri boyiçä ämälgä aşurulidu. Şuniŋ üçün mämlikät puhraliriniŋ kiyinişidin başlap hämmä hayat tärizi diniy etiqatiğa munasivätlik. Ayallarniŋ yağliqsiz sirtqa çiqişiğa yol qoyulmaydu. Bolupmu spirtliq içimliklärni istimal qilğanlar, nekasiz җinsiy munasivättä bolğanlar qattiq җazalinidu. Һätta avtobuslarda ayallar üçün alahidä salonlar moҗut.

Umumän, İran İslam Җumhuriyitini ziyarät qiliş adämdä alahidä täsirat qalduridiğanliği eniq.

 Sänäm TURDİEVA.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ