Noruz kelip, oyğandi aläm

0
819 ret oqıldı

Noruz — šz hasiyät, alahidiligi bilän päriqlinidiğan mäyräm. Zimistan qiş štüp, kün bilän tünniŋ täŋlişişi, täbiätniŋ oyğinip, yaŋlivaştin yaşirişi uniŋ qädäm täşrip qilişi bilän munasivätlik. Noruz adämlärgä kštiräŋgü roh beğişlap, alämçä huş käypiyat hädiyä qilidu häm hayatqa bolğan muhäbbitini ulğaytip, ätiki küngä degän ümüt-işänçisini aşuridu. Yaşinip, hayat çiriği hirälişip qalğan mštivärlirimizniŋ: «Qaraŋğu qişlarni çiqirip, baharğa ulişivalsaq, u yeqi bir gäp bolar» degän iltiҗaliq sšzliridä Noruzniŋ hasiyitigä bolğan etiqat-işänçä bilän çoŋqur ümütvarliq muҗässämlängän.  Därhäqiqät, yeşil tonğa pürkinip, šzgiçä hšsün açqan bağ-varanlar bilän etiz-dalalar, ularğa yarişip, huş näğmisi arqiliq kšŋüllärgä  hšzür-halavät beğişliğan sayraqiy quşlar härqandaq tirik җanniŋ yaşaş işqini aşuridiğanliği muqärrär.

Bu qutluq künniŋ mupässäl täsviri ämäs, päqät şuniŋğa bolğan intiliş, älvättä. Çünki ana täbiätniŋ mislisiz gšzälligini qiyamiğa yätküzüp, täl-tšküz täsvirläp berişkä heçqandaq adäm balisi qabil ämäs. Uni päqätla qälbän his qilip, çäksiz bähirliniş tuyğuliriğa çšmüşkila mayil.

Bizniŋ dävrimizgiçä yetip kälgän qedimiy yazma vä eğiz ädäbiyatiniŋ yadikarliqliri bilän uluq uyğur alimi, yoruq yultuzimiz bolğan Mahmut Qäşqäriyniŋ «Divanu luğätit türk» äsäridiki qoşaq-beyitlar äynä şuniŋdin deräk beridu. Äşu mänbälärgä asaslansaq, bu mäyrämniŋ onliğan äsirlärdin beri nişanlinip, milliy qädriyitimizgä aylinip kelivatqanliğiğa toluq işänçä hasil qilişqa bolidu. Şundaqla hälqimizniŋ mustäqillik bilän hurluqni kinigän arzu-armanliri juğirilip, rohiy yüksilişimizgä täsir kšrsitip kälgänligigimu kšz yätküzimiz.

Yätmiş jildin oşuq vaqit mabaynida hšküm sürüp kälgän kommunistik tüzüm dävridä Noruzniŋ koniliqniŋ qalduği, җämiyätkä yat illät degändäk pätivalar bilän çäklinip, män°iy qilinip kälgänligini tehi untimiduq. Päqät җumhuriyitimiz šz mustäqilligigä erişkändin keyinla kšpmillätlik qazaqstanliqlarniŋ häliq mäyrimi süpitidä tüs aldi. Һazir räsmiy milliy mäyrämlär qataridin orun elip, dağduğiliq şaraitta täntänilik bilän atap štülüvatqanliği elimiz mustäqilliginiŋ şarapitidur. Bügünki kündä Noruzniŋ bepayan Qazaqstanniŋ җay-җaylirida här millät väkilliriniŋ yeqindin arilişip, härtäräplimä täyyarliqlar bilän štküzülüvatqanliği uniŋ dostluq mäyrimigä aylinip kelivatqanliğini ipadiläydu.

Uyğur jutlirida mäyrämniŋ šz täläp däriҗisidä štüşi üçün mädäniyät märkäzliri häm ularniŋ şšbiliri bilän jigitbaşliriniŋ alahidä täşäbbuskar boluvatqanliğini täkitlimäy mümkin ämäs. Bolupmu uniŋ tärbiyäviy ähmiyitigä kšŋül bšlünüvatqanliği diqqätgä sazavärdur. Mäsilän, mäyrämdä milliy kiyim-keçäklärni kiyip, milliy nahşa-saz vä ussullar bilän atap štüş än°änigä aylinivatidu. Urpi-adät, räsim-qaidilirimizni qerindaş häliqlär arisida namayiş qilip, šzimizni käŋiräk türdä tonuşturuş mähsät qilinivatidu. Bularniŋ hämmisi alqiş-tähsingä layiq işlar. Milliy taamlirimiz bilän qolhünärvänçilik buyumliriniŋ kšrgäzmisini uyuşturup, tärğip qilişni qolğa alduq. Mäyrämniŋ mähällilär bilän koça-koçilardimu štüvatqanliğimu diqqätkä sazavär. Bu jutdarçiliq işlirini qanat yaydurup, jut ähliniŋ iҗil-inaqliğini mustähkämläştä çoŋ ähmiyätkä egä.

Noruz — jil beşi, yeŋi bir jilniŋ başliniş mäyrimi. Şundaq ekän, štüp kätkän bir jilniŋ yäkünini çiqirip, kirip kelivatqan jilniŋ mähsät-reҗilirini bälgüläydiğan mäzgil. Moşu nuqtäiy näzärdin elip qariğanda, bizniŋ oylinişqa tegişlik mäsililirimiz az ämäs ekänligigä kšz jumuşqa bolmaydu. Qazaqstanda häliq nopusi boyiçä bäşinçi orunni egiläydiğanliğimiz statistikiliq mälumatlardin yahşi mälum. Ändi җämiyättä tutqan mävqämiz şuniŋğa muvapiqmu? Mäsilini tehimu aydiŋlaşturup eytsaq, bügünkidäk izçil häm sür°ätlik täräqqiy etivatqan җämiyättä dävirgä hämnäpäs yaşavatimizmu? Moşularğa ohşaş başqimu soallar moҗutki, ularğa birtäräplimä iҗabiy җavap beriş qiyin. Bu pikir Yarkänt täväsiniŋ misalidinmu šz tästiğini tapidu.

Yarkänt — Qazaqstandiki qedimiy häm šzigä has tarihqa egä jut. Bu yärdä duniyağa kelip, härhil sahalarda ämgäk qilğan namayändilär az bolmiğan. Ularniŋ ismi nahiyädila ämäs, hätta җumhuriyät dairisidimu mälum edi. Bügünki kündimu pähirliniş bilän tilğa elinip, untulmay kelivatidu. Biraq hazirqi päyttä ularniŋ izini besip kelivatqanlar barmu?! 120 miŋ hälqi bar nahiyädä nopusimiz җähitidin ikkinçi orunda tursaqmu, keyinki saylamda nahiyälik mäslihättä bari-yoqi — bir, ändi vilayätlik mäslihättä birmu deputatniŋ bolmay qelişi kişini tääҗҗüpländürüpla ämäs, şuniŋ bilän billä oylandurupmu qoyidiğan mäsilä. Yärlik iҗraiy organlar bilan karhana-täşkilatlarğa rähbärlik qilivatqanlarmu aşqa salğan poçaq däriҗisigä çüşüp qaldi. Ägär moşundaqla bolidiğan bolsa, üç-tšrt jildin keyin bizdin rähbiriy kadrlarniŋ çiqip, paaliyät elip berişi natayin gäp. Sävävi, hazirqi barmaq bilän saniğidäk mundaq orunlardiki mutähässis kadrlirimiz ämgäk däm elişiğa çiqiş yeşiğa taqap qaldi. Yänä bir eytmasqa bolmaydiğan gäp, keyinki jillarda bizniŋ keläçigimiz bolğan oğul-qizlirimizdin «Altun bälgügä» munasip tüläklirimizniŋ çiqmayvatqanliğida. Bu gäplär buniŋ bilänla tügimäydu. Һškümät täripidin mäbläğländürülüvatqan yalğuz räsmiy näşrimiz «Uyğur avazi» geziti oqurmänliriniŋ biyilqi jilda nahiyädä altä yüz adämgä qisqirap kätkänligi täşvişlik ähval.

Mana moşular vä tilğa elinmiğan başqimu muämmalirimiz asasän šzimizgä munasivätlik. Biz bepärvaliq bilän behutluq girdavida qaliveridiğan bolsaq, ularniŋ üsti-üstiläp kšpiyiveridiğanliğida şäk yoq. Äҗayip millätpärvär, uzaqni molҗalaşni bilgän märhum alimimiz Kommunar Talipovniŋ tä°biri bilän eytqanda, «Tädbirimiz qandaq bolsa, täğdirimizmu şundaq bolidu». Eytilğan muämmalarniŋ birtäräp boluşi üçün täläpçanliq, tirişçanliq bilän izdinişçanliq yetişmäydu. Bolupmu bügünkidäk alämşumullaşturuş dävridä, yäni duniyaviy väziyät çoŋ beliqlarniŋ kiçiklirini jutuvetişkä yüzlängän päyttä, bilip, bilmäy yol qoyulğan bepärvaliq bilän eräŋsizliklär nahayiti qimmätkä tohtaydu…

Noruz — oyğiniş bilän yeŋiliniş mäyrimi. Noruzda yaŋriğan nahşa-sazlirimizğa kšŋülgä pükkän mähsät-muddialirimiz häm ularni royapqa çiqiriş yolida kšrüvatqan ämäl-tädbirlirimiz uyğunlaşqay, qerindaşlar!

Nurähmät ÄHMÄTOV.

Yarkänt şähiri.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ