Qedimiy qorğanlar vä qiyataşlar šlkisidä

0
1 156 ret oqıldı

2011-jili Daniil Gotlib Messerşmidt rähbärligidä Җänubiy Sibir'ğa ävätilgän birinçi Rossiya ilmiy ekspeditsiyaniŋ uyuşturulğanliğiğa 290 jil toldi. Ötkän jilniŋ sentyabr' eyida Abakan şähiridiki Hakasiya til, ädäbiyat vä tarih ilmiy-tätqiqat institutiniŋ uyuşturuşi bilän bäş kün mabaynida štkän «Җänubiy Sibir'niŋ qedimiy vä hazirqi häliqliri. Til. Tarih. Mädäniyät» namliq häliq ara ilmiy-ämäliy änҗuman mana şu sänägä beğişlandi.
D.Messerşmidt ekspeditsiyasiniŋ türkiyşunasliq ilimi üçün ähmiyiti şuniŋdin ibarätki, u türkiy runa häripliri yezilğan taşlarni tepip, ularni alimlar päqät 1898-jili şärhiläp çiqaliğan edi. D.Messerşmidt (1685 – 1735) nemis alimi bolup, 1717-jili Petr İ uni birinçi Rossiya täbiätşunasliq mirasgahi üçün kollektsiyalärni toplaş vä Rossiyaniŋ täbiiy bayliqlirini üginiş mähsitidä täklip qilğan edi. D.Messerşmidt 1720 – 1727-jilliri Sibir'niŋ, yäni Uraldin Şimaliy Moŋğulstanğiçä vä Sayan tağliridin tšvänki Ob'qiçä bolğan territoriyalirini ziyarät qilidu. Kelişim boyiçä, u Sibir'niŋ hayvanat vä šsümlük duniyasini täkşürüş üçün material toplişi haҗät edi, amma u şundaqla geografiya, tarih, arheologiya vä etnografiya bilänmu şuğullinidu. Tobol'sk şähiridä Rossiya hškümiti uniŋğa şu yärdiki şvetsiyalik ikki tutqunni, şu җümlidin ofitser F.İ. Tabbertni (ilim ähligä kšpinçä şved koroli Karl Xİİ täripidin berilgän Stralenberg dvoryan ismi bilän mälum bolğan) šzigä yardämçi qilip elişqa ruhsät beridu. 1721-jili ular hazirqi Hakasiyaniŋ Uybat däriyasi vadisi ätrapida işläş vaqtida häykältaraşliq räsimliri bar äҗayip taşlarni tapidu. Ularniŋ biri namälum häriplär bilän yezilğan bolup, u german runa yeziqliriğa intayin yeqin bolğan, şu säväptin keyiniräk ular «türkiy runa yeziği» däp atilidu. Türkiy runa häripliri bilän yezilğan birinçi taş yadikarliqliri mana şundaq tepilğan edi. D.Messerşmidt ekspeditsiyasi täripidin Uybat däriyasi vadisida tepilğan yadikarliqlardiki bu mätinlär qedimiy türkiy runa yadikarliqlirini üginişkä asas salidu. Evropa ilimida bu toğriliq däsläpki qetim D.Messerşmidt ekspeditsiyasiniŋ äzasi İogann Stralenberg (Tabbert) bildürüş elan qilidu. D.Messerşmidt šzi bolsa, Җänubiy Sibir' täbiitini vä u yärni makanliğan häliqlärniŋ mädäniyitini tätqiq qiliş arqiliq tonulidu.
Hakasiya Җumhuriyitiniŋ paytähti Abakandiki bu häliq ara ilmiy-ämäliy änҗumanğa duniyaniŋ kšpligän mämlikätliriniŋ alimliri qatnişip, uniŋda Hakasiya alimliridin taşqiri hoşna Tuva Җumhuriyiti, Yaponiya, Frantsiya, Niderlandiya vä Qazaqstan tätqiqatçiliri dokladlar bilän sšzgä çiqti. Şu җümlidin Qazaqstandin ikki alim – L.Gumilev namidiki Evraziya universitetidin N.Şäymerdenova vä mäzkür qurlarniŋ muällipi qatnaşti.
Җänubiy Sibir'niŋ türkiy häliqliri – hakas vä tuvaliqlar uyğurlar bilän tarihiy bir tomurğa egä. Şuŋlaşqa mäzkür änҗumanda ikki dokladniŋ qedimiy uyğurlarniŋ tarihi bilän bağlinişliq bolğanliği täsadipi ämäs. Tarihtin mälumki, Җänubiy Sibir' Vİİİ – İX äsirlärdä Uyğur haqanliğiniŋ härbiy-säyasiy mänpiyätliriniŋ täsiri astida bolğan. Ändi Tuvaniŋ şimaliğa orunlaşqan Hakasiyaniŋ hazirqi territoriyasigä kelidiğan bolsaq, şu tarihiy dävirlärdä bu yärdä hakaslarniŋ äҗdatliri – eniseyliq qirğizlar yaşiğan bolup, ular üstidin uyğurlarniŋ hškümranliği ornitilğan edi. Enisey qirğizliri uyğur haqanliriniŋ hakimiyitini iqrar qilğan, amma bu uzunğa sozulmaydu. Enisey qirğizliri vä uyğurlar otturisida yüz bärgän uruşlar päqät 840-jili Uyğur haqanliğiniŋ gumran boluşi bilän tamamlinidu.
Osaka universitetiniŋ professori Toşio Osavaniŋ (Yaponiya) dokladi toqquz-tatar qäbililiriniŋ eniseyliq qirğizlar vä uyğurlar bilän bolğan tarihiy alaqiliriğa beğişlanğan bolup, yapon alimi runa yeziğida vä hitay mänbäliridä kšrsitilgän tatarlar häqqidiki mälumatlarğa tohtaldi. Uzaq vaqit mabaynida qedimiy türk dävridiki toqquz-tatarlar moŋğol tilliq häliq däp hesaplinip kälgän edi, amma keyinki vaqitlarda alimlarniŋ kšpçiligi ular türkiy häliqlärdin bolğan degän pikir täräpkä štmäktä. Toşio Osava šz dokladida ularniŋ «şi-vey» däp atalğan moŋğol tilliq qäbililär bilän bolğan alaqisini tählil qildi.
Meniŋ dokladim bolsa, 840 – 848-jillardiki uyğur hškümranliğiniŋ bohran dävridiki eniseyliq qirğizlar vä Tan imperiyasi otturisidiki munasivätlirigä beğişlandi. Diplomatiyalik munasivätlärni tätqiq qiliş şuni kšrsättiki, eniseyliq qirğizlar uyğurlarni tar-mar qilinğandin keyin uyğurlarniŋ Şimaliy Moŋğulstandiki yärlirini egilävalmay, bälki Eniseyğa qaytip kälgän häm şu yärdin Tan imperiyasiniŋ paytähtigä älçilirini ävätkän. Bu hulasä šz vaqtida akademik V.Bartol'd täripidin ispatlanğan Märkiziy Aziyadiki atalmiş «qirğiz uluq dšlätçiligini» rät qilidu.
Frantsuz antropologiyalik ekspeditsiyasiniŋ Җänubiy Sibir'diki paaliyiti toğriliq Parij Täbiiy pänlär mirasgahiniŋ hadimi Boris Şişlo mälumat bärdi. Frantsuz alimliri hazirqi vaqitta Җänubiy Sibir' häliqliri arisida genetikiliq tätqiqatlar elip berivatqan bolup, ularniŋ nätiҗiliri etnografiyalik tätqiqatlar bilän selişturulmaqçi. Änҗumanda oqulğan dokladlarniŋ kšpçiligi Җänubiy Sibir' häliqliriniŋ, birinçi novättä, hakas vä tuvaliqlarniŋ tarihi, etnografiyasi vä tili mäsililirigä beğişlandi. Änҗuman qatnaşquçiliri L.Kızlasov namidiki Hakasiya җumhuriyätlik mirasgahini häm türkiy runa häripliri çekilgän taş yadikarliqliri tepilğan Uybat däriyasi vadisini ziyarät qildi.
***
Hakasiya Eniseyniŋ juqarqi eqimiğa җaylaşqan, şäriq vä җänuptin Sayan tağliri, ğäriptin bolsa Kuznets Aliteği bilän qorşalğan šlkä. Uniŋ geografiyalik orunlişişi šz vaqtida taşqi düşmänlärniŋ besip kirişigä tosalğu bolğan edi. Mana şuŋlaşqa uniŋ qedimiy turğunliri – dinlin bilän qirğiz qäbililiri dayim başqa türkiylärdin ayrim yaşiğan. Eniseyliq qirğizlarniŋ yaylaqliri türkiy yärliridin çät şimalda orunlaşqan bolup, qedimiy türklär vä uyğurlarniŋ u yärlärdiki hškümranliği küçlük bolmiğan. Bu šlkidiki äŋ kšzgä kšrünärlik närsä – uniŋ häm çšllük, häm tağliq rayonlirida uçrişidiğan kšp sandiki qorğanlar. Qorğanlar duniyaniŋ här hil mämlikätliridä tepilmaqta, lekin däl moşu Hakasiyadä ular täbiät landşaftiniŋ aҗralmas qismi bolup qalğan. Bu yärdiki qedimiy qorğanlar toğra buluŋluq taş tamlar bilän tosalğan bolup, ularniŋ buluŋliriğa turğuzulğan qiya taşlarniŋ kšpçiligidä qedimiy adämlär täripidin oyulup yasalğan räsimlärni kšrüşkä bolidu. Taşlardiki bu räsimlär alimlarniŋ täkşürüş ob°ektiğa vä hakas tarihiniŋ ğururiğa aylanğan. Alimlarniŋ pikriçä, qorğanlar vä qiya taşlar tagar arheologiyalik mädäniyitigä mänsüp bolup, u qedimiy dinlinlar bilän täŋläştürülmäktä. Başqiçä eytqanda, bu qorğan mädäniyiti türk duniyasiğa täälluq, amma türk haqanliqliri dävridin ilgiri päyda bolğan. Kšpligän taşlarda šlkiniŋ üzlirigä niqaplar kiygän qedimiy turğunliriniŋ räsimlirini kšrüşkä bolidu. Hakas fizigi Sergey Narılkov qedimiy taş kšrünüşliridin, şu җümlidin niqaplardin nushilarni çüşirişniŋ yeŋi usulini işläp çiqiptu. U arheologlar täripidin taştık däp atalğan dävir niqapliriniŋ fotokollektsiyasini tüzüp çiqip, uniŋ kšrgäzmisini duniyaniŋ kšpligän mämlikätliridä, şu җümlidin Qazaqstanda uyuşturdi.
Bu säpär mabaynida meniŋ kona tonuşum, abakanliq alim Sergey Narılkov meniŋ kšp sandiki qorğanliri vä qiya taşliri bar mäşhur As-kız vadisini ziyarät qilişimğa säväpçi boldi. Bu vadidiki Poltakovka yezisida keŋäş dävridä qurulğan asman astidiki taş yadikarliqlar mirasgahi bar ekän. Bu yärgä melioratsiyalik işlar mabaynida kšçirilgän petroglifliri (taşqa çekilgän räsimlär) bar taşlar elip kelingän.
Hakasiyaniŋ äŋ täsirlik qorğini – bu tagar mädäniyitigä täälluq vä Abakandin 60 kilometr ariliqtiki Salbıq çatqiliğa orunlaşqan Salbıq qorğinidur. U 1954 – 1956-jilliri S.Kisilev ekspeditsiyasi täripidin qezip tepilğan vä hazir dšlätniŋ turistik ob°ektliriniŋ birigä aylanğan.
***
Änҗuman ayaqlaşqandin keyin män Hakasiyaniŋ җänubiğa orunlaşqan Tuva Җumhuriyitigä berip keliş imkaniyitigä egä boldum. Bu säyahät meniŋ üçün, yäni Uyğur haqanliğiniŋ tätqiqatçisi üçün, alahidä ähmiyätkä egä boldi. Näq moşu yärgä alim L.Kızlasov täripidin şärhilängän uyğur şähärçiliri, şundaqla uyğur haqaniniŋ Şärqiy Tuvaniŋ Tere-Hol arilidiki Por-Bajin sepili orunlaşqan. Tuva paytähti Qızılda bolğan ikki kün җäriyanida män alimlar, şamanlar bilän uçraştim, mirasgahlarni, Enisey däriyasi boyidiki kšrkäm җaylarni ziyarät qildim. Tuvaliqlar meni här җayda «qedimiy uyğur» süpitidä illiq çiray bilän qarşi aldi, çünki ular šzlirini qedimiy uyğurlarniŋ ävlatliri däp hesaplaydu ämäsmu. Tuvaliqlar arisida «uyğur» (ondar) namliq qäbililär moҗut bolup, ular šzlirini Enisey boyida oltiraqlişip qalğan qedimiy uyğurlarniŋ ävladi däp hesaplaydu. Mäşhur tuvaliq şaman, tarih pänliriniŋ doktori, «şamanizmniŋ tirik mšҗüzisi» bolup tonulğan Monguş Kevinllapsan meniŋ bilän uçraşqan päytliridä meni «qedimiy yaş äҗdadim» däp atap çaqçaq qildi. Qızılda män şundaqla Almutida dissertatsiya yaqliğan tilşunaslarnimu uçrattim. Ular mäşhur alimlar Ğoҗähmät Sädvaqasovni mämnuniyät bilän äslisä, Tuğluqҗan Talipovqa šzliriniŋ sämimiy salimini yollidi.
Җänubiy Sibir'ğa qilğan säpirim җäriyanida män šzäm üçün türkiylärniŋ qedimiy yärlirini açtim: Hakasiya qorğanlar vä taygiliq Sayan tağliri šlkisi bolup kšrünsä, Tuvada Rerih räsimliridin elinğan roşän boyaqlar qayta tirilgändäk boldi. Bu yärdiki taşlarda vä täbiät landşaftlirida yärlik häliqlärniŋ qedimiy mädäniyiti šz äksini tapsa, bu mädäniyät şundaqla mäzkür šlkilärniŋ hazirqi turğunliriniŋ tomurlirida yaşaşni davam qilmaqta.
Ablähät KAMALOV,
R.Süleymenov namidiki Şäriqşunasliq instituti Uyğurşunasliq märkiziniŋ baş ilmiy hadimi, tarih pänliriniŋ doktori.
Almuta — Abakan — Kızıl — Almuta.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ