Yayma bazar: tünügün vä bügün

1
606 ret oqıldı

Mähsus reportaj/ Almutiniŋ yayma bazirini («Baraholkini») mälum däriҗidä şähärniŋ «mäşhur җayi» däp ataşqimu bolidu.  Bu yär Almutidila ämäs, bälki Märkiziy Aziyadiki çoŋ soda orni bolğan. «Bolğan» deginimizniŋ sävävi, hazir bu yayma bazarni buzuş qolğa elindi. Ötkän häptidä biz bir künimizni äynä şu yärdä štküzduq.Täkitläş lazimki, yayma bazarni başqa yärgä kšçiriş kün tärtivigä buniŋdin ikki-üç jil ilgiri qoyulğan edi. Şu päyttä Almuta şähiri hakimiyiti bazar egilirigä soda orunlirini otqa qarşi, sanitariyalik, estetikiliq normiliriğa muvapiq rekonstruktsiya qiliş, şundaqla zamanğa layiq soda märkäzlirini seliş täläplirini qoyğan edi. Amma bu täläplär orunlanmay käldi. Şuŋlaşqa dšlät organliri bu mäsilini sot arqiliq häl qilişqa başlidi. Räsmiy mälumatlar boyiçä, Almutida 74 bazar bar ekän. Ularniŋ ottuz tšrti moşu Severnoe kol'tso koçisiğa orunlaşqan. Bügünki küngä qädär, ularniŋ 28ini yepiş toğriliq sot qarari çiqirilğan. Qalğanliriniŋ orniğa yeŋi zamaniviy soda märkäzlirini seliş qararimu qobul qilinğan. Һazir «Wlıger», «Dovun», «Gloriya», «Adam» bazarliri toluği bilän buzuldi.

Mälumki, štkän jili yayma bazarda üç qetim ot ketiş vaqiäsi yüz bärdi. 2013-jili 13-sentyabr'da yüz bärgän apät aqivitidin «Olҗa», «Keremet», «Ayan» bazarliri toluği bilän kšyüp kätti. Ot ketiş säväpliri toğriliq härhil tähminlär eytildi. Şularniŋ biri — «ot qoyuş — bazarlarni buzuşniŋ äŋ  nätiҗidar uslubi» degüçilärmu boldi.

Bazarniŋ hazirqi kšrünüşi uruş toğriliq kinofil'mlardiki kadrlarni äslitidu. Huddi bombilaştin keyinki kšrünüşlär. Kšyüp kätkän «Olҗa», «Keremet», «Ayan» bazarliriniŋ orni çoŋ bir ähläthaniğa ayliniptu. Uni kšrgändä pütkül yayma bazarniŋ ähliti moşu yärdimekin däp qalisän. Bu ählätni tazilavatqan heçkim yoq. Bäzilär moşu bazarniŋ aldidiki boş qalğan җaylarda soda qilivetiptu. Ularniŋ aldida «50 — 90 payizğiçä ärzän setilidu», «Ärzän bahada» degän varaqçilarni bayqaveliş mümkin.

Baraholkidiki äŋ çoŋ bazarlarniŋ biri — «Bolaşaq». Bu bazarni häliq «milliarder bazar» däpmu atatti. Sävävi, bu yärgä tovar setiveliş üçün Qazaqstanniŋ barliq vilayätliridin, Özbäkstan, Rossiyadin sodigärlär kelidiğan. Künigä millionliğan näq pul qoldin-qolğa štätti. Soda qiziğan 2006 — 2010-jillar ariliğida bazarniŋ birinçi, ikkinçi qatarlardiki konteynerlarda bir-ikki täkçini eyiğa 1000 — 1500 AQŞ dolliri tšläp iҗarigä elip işligänlärniŋ bolğanliğidin hävirimiz bar. Buniŋdin üç-tšrt jil ilgiri «Bolaşaq» buzulidu desä, heçkim işänmäs edi. Һazir bazarniŋ birinçi qatari pütünläy elinip taşlanğan. Bazar egiliri şähärlik hakimiyätkä bazarniŋ orniğa yeŋi soda märkiziniŋ layihisini tävsiyä qildi. Ägär bu layihä tästiqlänsä, demäk, bazar yeŋiçä tüs alidu. Amma sodigärlärniŋ täkitlişiçä, yeŋidin selinidiğan soda märkizidä orunlarniŋ qançä turidiğanliği, u yärdä kimlärniŋ soda qilidiğanliği hazirçä namälum.

Çüş vaqti bolup qalğaçqa, Zarya Vostoka mähällisiniŋ Şosseynaya koçisi boyiğa orunlaşqan aşhanilarniŋ biridä ğizalinivelişni toğra kšrduq. İlgiri çüş päytidä bu aşhanilarda adäm tolup ketidiğan. Biz kirgän aşhanida birän-särän adämniŋ oltarğanliğini kšrduq. Aşpäzlär härbir heridarniŋ kšŋlidin çiqişqa täyyar turidu. Aşhana egiliriniŋ gepigä qariğanda, bazarlar buzuluşqa başliğanda heridarlar käskin aziyip kätkän. Moşuniŋğa bola, bu paaliyätniŋmu tohtap qelişi ehtimaldin jiraq ämäs. Bazarni arilap jürüp birnäççä tiҗarätçi bilän hämsšhbättä bolduq.

Şšhrät:

— Män ilgiri yayma bazardiki äŋ ammibap «Alatav-1» baziriniŋ birinçi qatarida soda qilğan. Meniŋ bu ornum düŋ setivalğuçi heridarlirim üçün nahayiti qolayliq edi. Şuŋlaşqimu tirikçiligim yaman bolmidi. Mana, tšrt aydin beri işim tohtidi desämmu bolidu. Һämmä kelişmäslik bazarda yüz bärgän ot ketiş vaqiäsidin keyin başlandi. Tilsiz yeğa aqivitidin heridarlirimizmu bizgä yolimas boldi. Uni az degändäk, internet arqiliq tariğan «yayma bazar yepilip ketiptäk» degän miş-mişlarmu sodimizğa tosalğuluq qildi. Aqivättä, «issiq» ornumni taşlap, başqa bazarğa kšçüşkä mäҗbur boldum. Һazir yeŋi eçilğan «Baysat» bazirida tirikçilik qilivatimän.

Maygül:

— Buniŋdin yättä jil ilgiri «Bolaşaq» baziriniŋ aldinqi qatarliriniŋ biridin 150 miŋ AQŞ dolliriğa konteyner setivalğan edim. Uniŋ üç ayda bir tšläydiğan iҗarä häqqi tehi boynumda. Yayma bazardiki šrt «tayiğiniŋ» bir uçi bizgimu tegivatidu. Mallirimiznŋ bahaliri käskin çüşüp kätti. Şuniŋ šzidä heridarlar yoqniŋ ornida. «Bazar yepilip ketidekänğu, yänä ärzänlätmämsiz» däydiğanlarniŋ äsäbimizni qozğaydiğanliğiçu tehi! Ularniŋ malni pulğa setivalidiğinimiz bilän işi yoq. Miş-mişlarğa qariğanda, bizniŋ bazar moşu ayniŋ ahiriliri yepilip ketişi mümkin. Ändi 150 miŋ dollarğa setivalğan konteynerniŋ «keläçigi» toğriliq sorimayaq qoyuŋ.

Adilҗan:

— Meniŋ tirikçiligim Öskämän şähiridä. Almutiğa eyiğa bir qetim kelip, keräklik tovarni elip ketimän. Bügünki kündä yayma bazarniŋ ätrapida yüz berivatqan yeqimsiz hadisilär menimu täşviş-ländürmäktä. Burun işimiz birla bazarda tügäydiğan. Һazir bazarmu-bazar jügräydiğan bolduq. Bu, birinçidin, bizniŋ yançuğimizğa «uridu». İkkinçidin, kšp vaqitni alidu. Һazir Ğulҗa yoliğa kšpligän bazarlar selinip, işlävatidu däp aŋlap jürimiz. Eytişlarğa qariğanda, ularğa düŋ setivalğuçilar turmaq, şu ätrapta yaşaydiğan ahalimu yolimaydekän.

Murat:

— Meniŋ tiҗarätçilik paaliyitimgä jigirmä jildin aşti. Moşu vaqit içidä bügünkidäk änsizçilikni baştin käçürmigän edim. Ätiki künimiz nemä bolidu? Bu soalğa hazirğiçä heçkim җavap berälmäyvatidu. Һazir ot qoyuş oŋayla boldi. Bügün birsi kelip saŋa: «Konteynerni boşat» däp äskärtidu. Boşatmisaŋ ot qoyuvetişi mümkin. Häliqniŋ jürigi çšçüp qaldi. Yayma bazar tiҗarätçiliriniŋ 30 payizi çättin kälgänlär bolsa, 70 payizini yärlik ahali väkilliri täşkil qilidu. Bazar bügünkidäk halätkä çüşüp qalğandin keyin miŋliğan adäm işsiz qelivatidu. Һazir şähärniŋ sirtiğa, haşamätlik bazarlar selinivatidu. Tiҗarätçilär u yärlärgä beriştin qorqidu. Çünki ätä-šgün ularniŋmu «kšyüp ketişi» ehtimaldin jiraq ämäs. Meniŋçä, keläçäktä bazarlarni şähsiylärdin elip, uni hškümätniŋ qarimiğiğa štküzsä, här ikki täräp üçün paydiliq bolar edi.

Һazir Almuta ätrapida birnäççä bazarniŋ eçilğanliği toğriliq ähbaratlar bar. Bizmu şu bazarlarni arilap kšrüşni toğra kšrduq. Birinçisi, «särgüzäştilik» yayma bazarniŋ tšvinigä orunlaşqan «Öjet» baziri. U Һšҗҗät mähällisigä kiridiğan yolniŋ boyida. Bu soda orniniŋ egiliri štkän jili kšyüp kätkän bazarlardiki sodigärlärdin üç ayğiçä iҗarä häqqini almaydiğan bolup kelişkän ekän. Amma hoquq qoğdaş organliriniŋ täkşürüşidin keyin bu bazardimu qanunğa hilapliq qiliş ähvalliri eniqlanğan. Şuŋlaşqa sodigärlär bu yärgä kelişkä aldirimayvatidu.

Yeŋi eçilivatqan bazarlarniŋ yänä biri — «Arlan» baziri. U«Dorojnik» mikrorayoniniŋ udulidiki ilgärki ählathana orniğa җaylaşqan.

—            Һazir 5000 konteyner qoyduq, — däydu šzini Ahmet däp tonuşturğan jigit. — Ularniŋ 80 payizi setilip kätti.

—            Bir orunniŋ bahasi qançä?

—            Birinçi, ikkinçi qatarlardikilär — 15 000 dollardin, qalğanliri 12 000 dollardin. Tšlämni bšlüp üç ayda tšlisimu bolidu.

Ahmetniŋ eytişiçä, hazir ilgärki çoŋ ählathanini pütünläy tazilaş  işi qolğa eliniptu. Bu yärgimu «Arlan-2» bazirini seliş mähsät qilinmaqta. Bazar biyil 1-may küni räsmiy eçilidekän. Һazir quruluş paaliyiti qizğin jürgüzülüvatidu.

Şuniŋdin keyin biz Ğulҗa yoli boyiğa selinivatqan «Jetısu» baziriğa atlanduq. Bazar häqiqätänmu çoŋ seliniptu. «Qisqa qäräl içidä bu bazarni selip ülgärgändu?» degän soal päyda bolidiğanliği täbiiy. Yeqiniraq kelip qariğinimizda, hämmä närsä eniq boldi: bu yärdimu adättiki konteynerlarni bir-birigä җipsilaşturup qoyup, teşini hitayniŋ çirayliq quruluş materialliri bilän yepivetiptu. Bazar väkilliri bilän telefon arqiliq sšzlişiveduq, soda orunliriniŋ bahaliri häqqidä mälumat bärmidi. Päqät ozuq-tülük pavil'onida orunlar iҗarigä berilidiğan ohşaydu. Bir orunniŋ (kšlämi 1,5h2 m) bir ayliq iҗarä häqqi 1500 dollar ekän. Bu bazarmu 1-mayda räsmiy işqa qoşulmaqçi. Täkitläş lazimki, bazar Ğulҗa yolida, yäni Almutiğa kiridiğan җayğa orunlaşqan. Keyiniräk, bazar šz paaliyitini başliğandin keyin, çoŋ yoldiki transport härikitini qalaymiqançiliqqa salidiğanliği çoqum.

Mälumki, härqandaq işni başlap, uni yolğa qoyuş üçün vaqit täläp qilinidu. Huddi şuniŋdäk, yayma bazardiki soda munasivätlirimu, uniŋ işläş mehanizmimu onliğan jillar davamida qeliplaşti. Uniŋ bäzidä addiy adämniŋ kšzigä çeliqmaydiğan mähpiy täräpliriniŋmu bar ekänligi eniq. Ändi yeŋi bazarlarda şu munasivätlärni yolğa qoyuş üçün qançilik vaqitniŋ lazimliğini heçkim bilmäydu. Uniŋdin taşqiri, yayma bazar yepilsa, naräsmiy mälumatlar boyiçä, 180 miŋ adäm işsiz qelişi mümkin ekän. Sävävi, kšpçiliginiŋ käspiy, bilimimu yoq vä ularniŋ yeŋi bazarlarğa kelip, birdin iş tepişimu ikkitayin.

Yoldaş MOLOTOV,

Bähtişat SOPİEV.

Almuta şähiri.

Bälüşüş

1 izahät

  1. Älvättä, 20 jildin oşuq vaqit hizmät qilğan bazarniŋ yepilişi ançima yahşi ämäs, häliq ügünüp qalğan, bäzidä dukanlardin tapalmiğan kiyim-keçäklärni moşu «baraholkidin» tepip, kiyip jürättuq, älvättä qiyin! Lekin «medal'niŋ ikki täripi» bolidiğandäk, buniŋ yahşi täripimu barğu, yol käŋiyidu, orniğa çoŋ soda orunliri çüşsä, häliqqä tehimu yahşi bolidu. Qisqisi, häliq buniŋğimu üginidu, Yoldaş saŋa maqalä üçün çoŋ rähmät eytiştin başqa heç gäp yoq!!!

Javap qalduruŋ