Aniğa soğa

0
616 ret oqıldı

1971-jil. Çonҗa yezisidiki rus ottura mäktividä mudirniŋ tärbiyä işliri boyiçä orunbasari bolup işlävatqan Saniyäm Mirhäydär qizini (sürättä) rayonluq partiya komitetiğa çaqiridu. U vaqitta Uyğur nahiyälik partiya komitetiniŋ birinçi kativi Һaşim Arziev edi. Birinçi katip bilän ustazniŋ arisidiki paraŋ uzaqqa sozulmidi. Arziev uniŋğa «Sizni nahiyälik iҗraiy komitet räisiniŋ orunbasari lavazimiğa tayinlaşni toğra kšrduq», däp kesip eytti. Ustaz «Meniŋ täҗribäm yoqqu?!» degän soaliğa birinçi katiptin «Mänmu šz paaliyitimni addiy hesapçidin başliğan edim!» degän җavapni aldi. Äynä şundaq qilip, Saniyäm Qarabaeva mäktäptin nahiyälik iҗraiy komitetqa işqa avuşti. Kšp štmäy, u nahiyälik partiya komitetiniŋ ideologiya işliri boyiçä kativi bolup saylandi.

***

— Mäktäptin iҗraiy komitetqa yštkälgändin keyin, Dardamtu yeziliq okrugidin nahiyälik keŋäşkä deputatliqqa namzitim kšrsitildi, — däp äsläydu Saniyäm hädä. — Saylam kampaniyasi başlinip, sayliğuçilar bilän uçrişişqa täyyarlandim. Almuta vilayätlik keŋäşniŋ deputatliğiğa namzat bolup kšrsitilgän härbiy Evdokimenko degän kişi meni Dardamtuğa vertolet bilän aparğini heli yadimda. U vaqitlarda vertoletta kšrgänla adäm uçmatti. Dardamtuliqlar bizni qizğin qarşi aldi. Aldi bilän vilayättin kälgän adäm kšpçilikni šziniŋ programmisi bilän tonuşturdi. Maŋa novät kälgändä, män iҗraiy komitetta instruktor bolup işlävatqan jigitniŋ uyğur tilida yezip bärgän dokladini oqup bärdim. Uyğur tilini mukämmäl bilmigäçkä, maŋa helila duduqlaşqa toğra käldi. Jiğindin keyin şu yezida partorg bolup işlävatqan Zakir Mämirov «Kšpçilikqu sizdin razi, amma ular bu ayal šz tilida sšzlävärsä bolattekän, dävatidu» dedi. «Män šz tilimda sšzlidimğu?» dedim häyran bolup. Keyin uquşsam, ular meniŋ familiyamni aŋlap, millitimni qazaq däp oylaptu.

***

Saniyäm Mirhäydär qizi šz ana tiliğa «asqaq» bolğinini yoşurmaydu. Buni uniŋ tärҗimä halidin eniq bayqaşqa bolidu: 1932-jili Çonҗa yezisida tuğulğan u rus mäktividä oquydu. Ottura mäktäptin keyin KazPİniŋ tarih fakul'tetiniŋ rus bšlümidä tähsil kšridu. İnstituttin keyin Çonҗidiki rus mäktividä işläydu.

***

— Maŋa ana tilimni nahiyälik «İli vadisi» geziti «ügätti», — däp külidu Saniyäm hädä. — Bu gezitni män üzmäy altä ay oqup, uyğur tilida bemalal sšzläydiğan boldum. U vaqitlarda ahali bilän bolğan uçrişişlar asasän uyğur tilida štidiğan.

***

— Bäzilär meniŋdin «Siz Uyğur nahiyäsi üçün nemä iş qildiŋiz?» däp soraydu, — däydu Saniyäm Mirhäydär qizi huddi šzigä-šzi soal qoyğan älpazda.

— Siz qandaq җavap bärdiŋiz? — soridim uniŋdin.

— Nahiyä dairisidä şu zamanğa layiq täşviqat-tärğibat işlirini jürgüzdim. U vaqitlarda yezilardiki mäktäplärni, mädäniyät šylirini, koçilarni här hil plakatlar bilän bezälländürüş meniŋ bevasitä väzipäm edi. Nahiyälik partiya komitetiniŋ aldidiki alleyani yahşi kütümgä alğanliğimiz üçün biz 1980-jili vilayät boyiçä birinçi orunğa eriştuq. Uniŋdin keyin Moskvada štkän häliq ara kšrgäzmigä iştrak qilduq. U yärdä maŋa on bäş җumhuriyättin kälgän delegatlarniŋ arisida ikkinçi bolup sšz bärdi. Män kšpçilikkä Uyğur nahiyäsi vä, älvättä, qazaqlar vä uyğurlar häqqidä sšzläp bärdim.

***

— Kšp jillar Uyğur nahiyäsigä rähbärlik qilğan Һaşim Arziev nahayiti täläpçan rähbär edi. U ätigänligi saat 6.00da şoferini çaqirtip, adämlär tehi ornidin turmastin, Çonҗiniŋ içini arilap çiqip, andin işini başlatti. Ätigänligi qol astidikilärni jiğip, teçliq-amanliqtin keyin miyiğida külüp qoyattidä, asasiy mavzuğa kšçätti. Uniŋ miyiğida külgini, demäk, kimdu-biriniŋ hataliqqa yol qoyğanliğini bildürätti. Rähbärniŋ kšŋli bir närsidin su içmäyvatidu, degän sšz.

***

İlgiri «sotsialistik mäҗburiyät» degän ibarä bolidiğan. Çopan yüz qoydin 120 qoza alatti, dehan här bir gektar kšmüqonaqtin  planğa nisbätän palançä tsentner oşuq taza dan yetiştürätti.

— Moşu räqämlärgä işinişkä bolamdu? — soridim Saniyäm hädidin.

— Bu räqämlärgä hazir hämmisi guman bilän qaraydu. Amma u vaqitlarda yalğan mälumatlarni berişkä bolmatti. Män bu soaliŋizğa eniq misallarni kältürüp beräy. Şu vaqitlarda nahiyämizdä nurğunliğan ataqliq adämlär yetilip çiqti. Ämgäk Qährimani Rahiläm Seyitova, çopan Sälim Çormaqov, mehanizator Äynuräm Rähmanova şular җümlisidindur. Ularniŋ nami sabiq SSSRdiki on bäş җumhuriyätkä mälum edi. Ular bir näççä qetim här hil qurultaylarğa delegat bolup saylandi. Yalğan mälumatlar bilän undaq utuqqa yetiş mümkinmu?

***

— Atimiz Mirhäydär Uluq Vätän uruşida qaza boldi. Anam šzi yalğuz inim ikkimizgä aliy bilim bärdi. Yoldişim Җamaldin ikkimizmu pärzäntlirimizgä aliy mälumatliq qilduq. Srajdin, Süriyäm, Saidäm, Gülmira isimliq tšrt pärzändim bar. Balilarniŋ atisi Uyğur nahiyäsidä kinomehanik bolup işläp, «Qazaq SSRniŋ hizmät kšrsätkän hadimi» atiğiğa erişti. U 1993-jili hayattin štti.

Bir küni nahiyämizgä TsKdin (Märkiziy partiya komiteti — B.S.) komisiya kelip, nahiyägä ämgigi siŋgän adämlärniŋ sürätliri iliqliq turğan Һšrmät tahtisini kšzdin käçürüvatqanda, nahiyä rähbärliriniŋ biri komissiya räisigä meniŋ yoldişimniŋ süritini kšrsitip, «Qarabaevaniŋ yoldişi, ataqliq kinomehanik», däptu. Şu vaqitta u meni yeniğa çaqirivaldidä, «Һämmisi çüşinişlik» dedi. Män hiҗalät bolup qaldim. Bir näççä sekundliq sükünattin keyin u: «Täşviqatçi-tärğibatçi ailä ekänsilär», dedi meniŋ qolumni elip…

***

Saniyäm Mirhäydär qizi Uyğur nahiyälik partiya komitetiniŋ kativi hizmitidä 12 jil işläp, hšrmätlik däm elişqa çiqti. Uzaq jilliq mevilik ämgigi üçün «Һšrmät Bälgüsi» (1976-j), «Ämgäk Qizil Tuği» (1981) ordenliri, bir näççä medal' vä Pähriy yarliqlar bilän täğdirländi. Biyil 80 yaşliğini nişanlavatqan animiz, hazir Almutida istiqamät qilidu. Älvättä, tuğulup-šskän jutiğa pat-pat berip turidu. Saniyäm Qarabaevaniŋ Çonҗa yezisida turğan šyi (hazir u šydä qizi istiqamät qilidu) Uyğur nahiyälik hakimiyätniŋ benasidin ançä jiraq ämäs. Şuŋlaşqa u, ügängän aditi boyiçä, jutiğa berip, säyligä çiqqanda, här dayim benaniŋ bezälländürüşigä näzär taşlaydu. Nahiyä märkizi Çonҗa yezisiniŋ koçilirinimu dayim kšzdin käçüridu.

— Uyğur nahiyäsidä hazir sizniŋ väzipiŋizni atquruvatqanlar qandaq işlävetiptu? — däp soridim, hoşlişiş aldida Saniyäm hädidin.

Sšhbätdişim soalimğa җavap qayturuşniŋ orniğa miyiğida külüp qoyuş bilänla çäkländi.

***

Tšrt pärzänt, 8 nävrä vä 5 çävrä aniniŋ hayatiniŋ davami. Pärzäntliri aniğa kütülmigän soğa retidä uniŋ 80 jilliğini atap štüşni niyät qilivatidu. Dästihan ätrapida aniniŋ dostliri, qerindaşliri baş qoşup, šzliriniŋ izgü tiläklirini izhar qilidu. Pärzäntliriniŋ tunҗisi Srajdin šziniŋ «Aniğa soğa» namliq nahşisini iҗra qilmaqçi. Üç qizi bilän nävrä-çävriliri uniŋğa җor bolidu. Aniğa buniŋdin artuq soğa bolmisa keräk.

Bähtişat SOPİEV.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ