Haqarätlik hšküm

1
1 156 ret oqıldı

1918-jilqi «atuğa» beğişlinip bädiiy äsärlär, publistikiliq, maqalilar yezilğan vä yezilmaqta. Demäk, tarihimizda qanliq, çoŋqur iz qaldurğan şu paҗiäni hälqimiz untumidi. Untuşimu mümkin ämäs. U untulmaydu! Beguna, quralsiz, «çaqirilmiğan mehmanlarni» aş-taamlar bilän kütüvalğan hünärvän, dehanlarniŋ qirğinğa uçriğinini untuşqa bolamdu? Älvättä, yaq!

Bügünki küngä qädär elan qilinğan ämgäklärdä «atuniŋ» qaçan, qäyärlärdä vä qandaq yüz bärgänligi qayta-qayta eytilivatidu. Här muällip paҗiägä munasivätlik vaqiälärgä šz mävqäsi, mälumatliri asasida izah bärmäktä.

Tarihtin bilimizki, Taşkänttin kälgän җazaliğuçi otryad 1918-jili 25-may küni sähärdä Almutidin çiqip, «säprasini» çeçişni Yeŋişär, Talğirdin başlap, şu jilniŋ 17-iyunida Qorğasta tohtatqan. Qirğinçilarniŋ vähşilik säpiri jigirmä tšrt kün davamlaşqan. Bu eniq. Lekin, moşu kämgiçä qurvanlarniŋ umumiy sani härhil kšrsitilip kälmäktä. Mäsilän, arhivtin elinğan Yu.Şustovniŋ maqalisida uyğurlarğa qarşi ämälgä aşurulğan genotsid nätiҗisidä yättä miŋğa yeqin adäm šltürülgän däp yezilsa, alim K.Talipovniŋ «Uyğurşunasliq boyiçä tätqiqatlirida» on bäş miŋ däp kšrsitilgän. Ändi Abdumeҗit Rozibaqiev ularniŋ sanini jigirmä üç miŋğa yeqin däp täkitligän («Uyğur avazi», 14.05.93-j. 3-bät).

Juqurida isimliri atalğan muälliplär šz tätqiqatlirini Uluq Vätän uruşidin keyin jürgüzgän. Ändi Burhan Qasimov 1925-jili «Kämbäğällär avazi» gezitida jigirmä miŋ adäm nahäq qirilip kätti, däp däsläpki qetim, yäni yättä jildin keyinla oçuq yazğan (şuŋa u kişi täqipkä uçrap, mänsäpliridin ayrilğan). Kšrüp turğinimizdäk, räqämlär härhil. Şu çağda biz qaysi mälumatqa tayinğinimiz toğra? Ahir, bir qararğa kelişimiz keräkku! Äksiçä, bizgä heçkim işänmäydu. Hätta qirğinni hesapqimu almişi turğan gäp. Şuŋlaşqa bir räqämni tutuşimiz täğdirimiz tälividur! Pikrimizçä, häqiqiy millätpärvär Burhan Qasimov kšrsätkän san durus. Çünki «atu» başlanğanda qirğinğa uçriğan Yeŋişär, Taştiqara, Täşkänbaysaz qatarliq üç juttila ikki miŋdin oşuq («Uyğur avazi», 16.05.1998-j. 3-bät) adäm etilip, çepilip, näyzilängän. Ändi muraevçilarniŋ qanliq qoliniŋ ottuz uyğur yezisiğa yätkänligini äskä alsaq («Uyğur avazi», 17.05.2013-j. 3-bät), demäk,  B.Qasimovniŋ hesaviğa härgiz şäk kältürüşkä bolmaydu. Äşäddiylik çekidin aşqan җallatlar täripidin Lavar (ikki miŋdin oşuq adäm etilğan җay) Keyikvay, Qaynuq, Üç on, Tokur orus, Säkkizon yeziliriniŋ tamamän tar-mar qilinişi  aqivitidä izliridin yoqalğanliğimu pikrimizgä tästiq bolalaydu. Päqät uruştin keyinla Lavarğa birnäççä ailä kelip orunlişip, jut namini saqlap qalğan.

Biz paҗiägä beğişlanğan yänä onliğan, yüzligän şeir, maqalä, äsärlärni yaratsaqmu Muraevniŋ җinayät-qilmişliriğa layiq äyip qoyulğan räsmiy hškümniŋ ornini basalmaydu, җallatqa җaza bolalmaydu.

Şunçä adämni oq, näyzä-qiliçqa tutqan qanhorni 1920-jili 16-sentyabr'da Türkstan fronti Yättisu inqilaviy tribunaliniŋ («Uyğur avazi», 23.05.08-j. 9-bät) toluq aqlavätkinigä qandaq tšzüşkä bolidu?! Miŋliğan ata-baliliridin ayrilip, jüräk-bağri ezilip, qansirap yatqan häliq üstidin külgändäk qobul qilinğan bu qarar  — šlgänni üstigä täpkändäk oqät, haqarät.

Mundaq adalätsizlik keyinmu yüz bärgän. 1967-jili Oktyabr' inqilaviniŋ ällik jilliği harpisida Almutida 28 panfilovçilar parkida keŋäş hakimiyitini ornatqan qährimanlar qatarida Muraev portretiniŋ qoyulğanliği («Uyğur avazi», 22.07.92-j.) qaniçärniŋ qatilliqliriğa tegişlik baha berilmigänligidin orun alğan.

Şu adalätsiz tribunalniŋ haqarätlik qarariniŋ moşu kämgiçä šzgärtilmigini biz üçün eçinişliq. Tarih, täğdir buni bizgä qaldurğan ekän, demäk, biz uni šzgärtişniŋ hämmä çarä, mümkinçiliklirini qaraşturup, bar küç-idrigimizni selişimiz haҗät.

Biz, bügünki kündä ällik — yätmiştin aşqanlar, «atu» paҗiäsiniŋ şahitlirini šz kšzümiz bilän kšrgän, vaqiälär täpsilatlirini bevasitä šzliridin näççiligän märtä aŋliğan ahirqi ävlat. Ägär biz šzimizni hšrmätlisäk, äzimät hesaplisaq, bu işni keyingä qaldurmay, keçiktürmäy orunlişimiz lazim. Äksiçä halda, bizni keyinki ävlatlar käçürmäydu. Bu väzipä pütkül hälqimiz aldidiki qärzimiz häm pärzimizdur. Bügün buniŋğa şaraitmu yar beridu, väziyätmu qolayliq.

Qazaqstan hoquqluq dšlät. Qazaq hälqi šz tarihini yaŋlivaştin qaravatidu. Bizmu tarihimizda orun alğan «aq dağni» šçirişivetişimiz, juyuvetişimiz lazim. Şu çağdila üzimiz yoruq, yolumiz oçuq bolğusidur.

Şu säyasiy maşininiŋ zärdaviğa uçriğan «Alaş», «Jeltoqsan» «Memorial» qatarliq җämiyätlik birläşmilärmu kštirivatqan mäsilimizni qollaydu däp oylaymiz. Җämiyätlik täşkilatlirimiz, käŋ җamaätçilik, täğdirimizgä eçinar härbirimiz moşu muhim işni ämälgä aşuruşqa at selişsaq, işimiz oŋğa basidu däp ümüt qilimän.

Qunahun DUGAŞEV.

İlavä: muällipniŋ tšvändiki şeiri «atu» paҗiäsiniŋ qurvanliri hatirisigä beğişlinidu.

ük,<�,<o�) ��+ >

 

Uçti älniŋ qolidiki amiti,

Şor çüşärdi «peşanigä» qatillar.

Ustiliqçä oylap tapqan amaldin,

Utup çiqti, yeŋip kätti düşmänlär.

Keläçäkkä palta çapqan paҗiä,

Jiqittiğu, yolin torap uyğurni

Qarğap kelur çoŋu-kiçik, ävlatlar

Muraevni — җallat — qatil, qurğurni.

***

Kälmäktimiz heli savaq almastin,

Qiziq qanliq, ahmaqliqni qoymastin,

Etilsimu, qamalsimu qerindaş,

Küş-küşlärgä meŋip zadi toymastin.

Bälüşüş

1 izahät

  1. Yahşi mäsilä kštirilgän. Qurvan bolğanlarniŋ sanini eniqlap, birsigä tohtiliş mäsilisi JUEMniŋ alimlar keŋişi täripidin otturiğa qoyulğini toğra bolatti. Çättin kelip heç kim sanaq maŋğuzip oltarmaydiğu ähir.

Javap qalduruŋ