Duniyada kämbäğälçilik yoqimay täräqqiyatqa tosalğu kšp bolidu

0
935 ret oqıldı

Ötkän häptidä Astanadiki Mustäqillik sariyida insaniyät aldida turğan ihtisadiy-maliyäviy problemilarni üç kün davamida muhakimä qilğan Vİİ Astana ihtisadiy forumi ayaqlaşti. Җümä küni forum işiğa Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaev qatnişip, sšz sšzlidi.Duniyaniŋ 150kä yeqin dšlitidin kälgän ataqliq säyasätçilär, alimlar, ekspertlar, häliqara täşkilatlar bilän milliy kompaniyalärniŋ rähbärliri, Nobel' mukapitiniŋ toqquz laureati aldida sšzligän nutqini Dšlät rähbiri mundaq başlidi:

— Mustäqil Qazaqstanniŋ ahirqi jillardiki täräqqiyat däriҗisiniŋ rämzi bolup hesaplinidiğan bizniŋ paytähtimizdä baş qoşuvatqiniŋlar üçün silärgä rähmitimni eytimän. Bizniŋ bu forum regionluq pikir almaşturuş mäydanidin häliqara ihtisadiy hayatniŋ ähmiyätlik vaqiäsigä aylandi. 2013-jili sentyabr'da «Çoŋ jigirmilikniŋ» sammitiğa Qazaqstanniŋ qatnişişi dairisidä mäzkür forumniŋ täklipliri vä ğayiliri tonuşturuldi. Tšrt milliondin oşuq paydilanğuçini biriktürüvatqan G-GLOBAL duniyaviy pikirdaşliq boyiçä virtual' mäydani kšŋüldikidäk işlävatidu. Duniyaniŋ 150 dšlitidin on miŋdin oşuq väkilni biriktürüvatqan bizniŋ forumniŋ dairisi nahayiti käŋ. Astana forumi dairisidä BMTniŋ qollap-quvätlişi bilän Duniyaviy bohranğa qarşi ikkinçi konferentsiya štti. Män forumğa qatnaşquçilarniŋ barliğiğa šzliriniŋ diqqitini bšlüp, bizniŋ elimizğa kälgänligi üçün täşäkkür izhar qilimän. Barliğiŋlarğa muvappäqiyätlär tiläymän.

Şuniŋdin keyin Dšlät rähbiri duniyadiki ähvalniŋ җiddiylişivatqanliğiğa tohtaldi. Biz duniyadiki vaqiälärniŋ härtürlük täräqqiy etişigä täyyar boluşimiz keräk, dedi Nursultan Äbiş oğli. Äräp älliridä käyni-käynidin boluvatqan iҗtimaiy toqunuşlar vä Evropidiki iҗtimaiy qiyinçiliqlar bilän duniyaviy maliyä, qäriz bohrininiŋ tohtimayvatqan qiyinçiliqliri bilän billä biz yeŋi hovup-hätärlirigä duçar boluvatimiz.

Birinçidin, täräqqiy ätkän ällärniŋ ähvaliniŋ tüzülüşi dairisidä ihtisatliri täräqqiy etivatqan dšlätlärniŋ riqabätkä qabilliği aҗizlaşmaqta. Ekspertlarniŋ tähminliri boyiçä, kapitalniŋ sirtqa çiqişi küçiyivatidu. Bu sälbiy ähval davamlişidiğan bolsa, täräqqiy etivatqan ällärdiki investitsiyalär kšlämini 50 payizğa vä uniŋdin juquri däriҗigiçä azaytişi mümkin.

İkkinçidin, kirimlärniŋ täŋpuŋsizliği dayim šsüvatidu vä baylar bilän kämbäğällär arisidiki hayat süpitiniŋ pärqi kšpäymäktä. Bu iҗtimaiy ähvalni җiddiylaşturmaqta. Häliqara tätqiqatlar kšrsätkinidäk, 2014-jili duniyaviy mäsililär reytingida kämbäğälçilik häm baylar bilän kämbäğällär arisidiki  kündin-küngä šsüvatqan päriq duniyadiki ähmiyätlik problemilar içidä üçinçi orunğa çiqqan. Äpsuslinarliği, bu kämbäğäl dšlätlärniŋla problemisi ämäs, täkitlisäk, Ğärbiy Evropiniŋ ahalisi: Germaniya, Avstriya, İspaniya, Frantsiya bu reytingta kämbäğällär bilän baylar arisidiki päriq mäsilisi boyiçä birinçi orunğa çiqti. Häliqara ämgäk täşkilatiniŋ mälumatliri boyiçä štkän jili duniyadiki işsizlar sani yänä 5 million adämgä aşqan.

Üçinçidin, qeliplaşqan җiddiy iҗtimaiy ähvalda häqiqiy mänadiki härbiy operatsiyalärgä ulaşqan ihtisadiy, iҗtimaiy vä säyasiy toqunuşlar, eniq ihtisadiy sanktsiyalärni kirgüzüş vaqiäliri kšpäymäktä. Duniya bügünki taŋda yänila härbiy küç-quvätni aşuruş vä toqunuşlarniŋ küçiyişigä duçar boluvatidu. Demäk, bu yärdä kim küçlük bolsa, päqät şu häq bolidu, degän «iҗtimaiy» darvinizm qaidisi yahşiliqqa elip kälmäydu, sävävi, moşundaq ähvalda äҗdatlirimiz väkilliri päyda qilğan barliq yahşiliqlar yoq bolidu.

Dšlät rähbiri Qazaqstan šziniŋ mustäqilligini alğan jillar içidä duniyaviy täräqqiyatniŋ ilğar stsenariylirini kün tärtivigä çiqarğan äl süpitidä tonulğanliğini täkitlidi. Biz yadroluq quraldin šz ärkimiz bilän baş tartişniŋ alternativisi yoq ülgisini kšrsättuq, dedi Nursultan Nazarbaev. 1992-jili mustäqil dšlätniŋ rähbiri süpitidä BMT minbiridin sšzligän birinçi sšzümdä män Aziyadiki hämkarliq vä işänçä çariliri boyiçä keŋäşmä çaqiriş toğriliq ğayini täklip qildim. Uniŋ tšrtinçi sammiti moşuniŋdin birnäççä kün ilgiri Şanhay şähiridä štti. Bu mäzkür ğayiniŋ oydikidäk ämälgä aşqanliğini kšrsitidu. Aziyadiki hämkarliq vä işänçä çariliri boyiçä keŋäşmigä qatnişidiğan 26 dšlät Aziyani täräqqiy ätküzüşniŋ yeŋi kontseptsiyasi toğriliq Hitayniŋ täşäbbusini qollap-quvätlidi. Uluq İpäk yolini yüksäldüridiğan dšlätlärni täräqqiy ätküzüş üçün infraqurulumluq investitsiyaniŋ aziyalik banki quruluvatidu.

Biz sabiq Keŋäşlär İttipaqiniŋ territoriyasidä qurulğan yeŋi mustäqil dšlätlär arisida birinçi bolup EBҺTqa räis-dšlät däriҗisigiçä täräqqiyat yolini besip šttuq, dedi Dšlät rähbiri. Astana şähiridä štkän EBҺTniŋ tarihiy sammitida Astana deklaratsiyasi qobul qilindi. Qazaqstan tarihiy vä geografiyalik täräptin Rossiya vä Hitay ohşaş geosäyasiy çoŋ küçlärniŋ otturisida orunlaşqan. Amma bügünki taŋda bizniŋ artuqçiliğimiz kšpvektorluq yšniliş bolup hesaplinidu. Biz kšpkonfessiyalik vä polietnosluq җämiyättä teçliq vä kelişimni saqlap qalduq. Buni bizdin heçkim kütmigän edi.

Bügünki taŋda Evraziyalik ihtisadiy ittipaqni qeliplaşturuş boyiçä işlar ayaqlişivatidu. Biz uniŋdin duniya boyiçä alğanda, 200däk regionluq integratsiyalik qurulumlar bilän qatar dšlätlärniŋ riqabätkä qabil birläşmilärniŋ birini kšz aldimizğa kältürimiz. 29-mayda Astanada Evraziyalik ihtisadiy ittipaq toğriliq Şärtnamiğa qol qoyilidu. Maliyä hizmitiniŋ umumiy bazirini qeliplaşturuş väzipisi şärtnaminiŋ ähmiyätlik elementi bolup hesaplinidu däp täkitlidi Nursultan Äbiş oğli.

İhtisatliriniŋ kšlämigä qarimay, barliq dšlätlärniŋ täŋhoquqluq qatnişişini täminläş üçün häliqara institutlarniŋ rolini küçäytişniŋmu ähmiyiti zor. Säyasiy tavakälçiliklärni azaytiş üçün, şundaqla investitsiyalärni kapalätländürüşniŋ vä şärtnamiliq mäҗburiyätlärni orunlaşniŋ paydiliq häliqara vasitilirini täyyarlaş lazim. Turaqliq ihtisadiy ähvalniŋ sirtida äŋ kämbäğäl ällär turğunliriniŋ ihtisadiy paaliyätçanliğini küçäytiş boyiçä käŋ dairilik çarilär muhim. U biz tählil qilivatqan «kämbäğälçilikni yoq qilişniŋ yol häritisiniŋ» mahiyiti bilän mäzmuniğa aylinişi keräk. Män adämgä selinidiğan investitsiyani tiҗarätçilik bilän infraqurulumni täräqqiy ätküzüşniŋ asasiy vasitisi süpitidä çüşinimän.

Qazaqstanda bu yšniliştä çoŋ iҗabiy täҗribä toplandi. 2000-jillarniŋ beşida, bizniŋ elimizda ihtisadiy šsüş başlanğan päyttä, biz uni šz grajdanlirimizniŋ hayatiğa qandaq transformatsiyaläymiz degän tallaş aldida turduq. Birtäräptin, bizniŋ iҗtimaiy qollap-quvätläş vasitiliriniŋ kšlämini käŋäytiş mümkinçiligimiz boldi. Bu tez arida täsir qilip, adämlärniŋ umumiy ähvaliniŋ šsüşi başlinar edi. Biraq bizniŋ talliğinimiz — adämgä investitsiya seliş, u tez arida payda berälmäydu, biraq häliq turmuşi däriҗisiniŋ süpätlik šzgirişigä yol açidu.

Biz «Bolaşaq» programmisini ämälgä aşuruşqa başliduq. Şuniŋ nätiҗisidä on miŋ yaş, äŋ aval täminati naçar aililärdin, dšlät hesaviğa  ilğar duniyaviy bilim aldi vä elivatidu. Biz bilim beriş, salamätlik saqlaş sistemiliriğa vä iҗtimaiy infraqurulumğa kšp investitsiyalärni selivatimiz. Qazaqstanliqlarniŋ hayat yeşiniŋ uzaqliği ahirqi yättä jilda 4,5 jilğa uzardi. Bizgä häyran qalğidäk qisqa vaqit içidä häliqniŋ kämbäğälçilik däriҗisini ämäliyatta 13 hässigä qisqartişniŋ pursiti käldi. Şundaqla bizdä kirim däriҗiliri boyiçä җämiyätniŋ eğizğa alğidäk toplarğa bšlünmäsligigä yol bärmäslikniŋmu pursiti boldi.

Bügün biz regiondiki dšlätlär bilän šz täҗribimizni bšlüşüşkä täyyar, dedi N.Nazarbaev. Märkiziy Aziyaniŋ barliq dšlätliri  bilän šzgimu ällärniŋ qabiliyätlik yaşliriniŋ Nazarbaev Universitetida bilim elişi üçün mähsus grantliq programmilarni tävsiyä qilalaymiz. Biz BMT bilän, duniyaviy bank vä başqimu häliqara täşkilatlar bilän birlişip, kompleksliq «Kämbäğälçilikni yoq qilişniŋ yol häritisini» täyyarlaş boyiçä mäydan quruşqa täyyar. Kämbäğälçilikni qisqartiş üçün җiddiy kürişiş meniŋ vä Qazaqstanniŋ asasiy väzipisi bolğan häm bolup qaliveridu. 2007-jili җumhuriyät hškümiti šzi üçün täräqqiyatniŋ aliy mähsätliri — «TsRT plyusni» bälgülidi. Biz 2015-jilğiçä yeza ahalisiniŋ kämbäğälçiligini ikki hässä tšvänlitiş väzipisini alğan eduq. 2012-jili duniyaniŋ 2015-jildin keyinki täräqqiyatiniŋ («2015tin keyin») yeŋi alämşumul kün tärtivini bälgüläş boyiçä milliy konsul'tatsiyalär štti. Biz duniyaniŋ «2015tin keyin» täräqqiyatiniŋ asasiy väzipiliriniŋ biri — inklyuzivliq iҗtimaiy vä adil ihtisadiy täräqqiyat däp hesaplaymiz.

Dšlät rähbiriniŋ sšzidin keyin plenarliq mäҗliskä moderatorliq qilğan Bolğariya Җumhuriyitiniŋ sabiq prezidenti Petr Stoyanov ähmiyätlik mavzudiki çoŋ nutqi üçün Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Rähbirigä mäҗliskä qatnaşquçilar namidin täşäkkür izhar qilip, novättiki sšzni Malayziya Prem'er-ministri Najib Tun Razaqqa bärdi. U šz sšzini hazirqi asasiy ihtisatlarniŋ ähvali bilän ularni başquruş işidiki uslublardin başlidi. Moşuniŋ aldida bolğan çoŋ bohranlarniŋ çoŋ ihtisatlarniŋ šzigä täsir täkküzgänligini täkitläp, bohranniŋ eğir aqivätliridin qutuluş üçün yeŋi mäҗburiyätlärniŋ haҗätligigä tohtaldi.

Plenarliq mäҗliskä qatnaşquçilar BMT Baş kativi Pan Gi Munniŋ Astana ihtisadiy forumiğa yolliğan videosalimini tiŋşidi. Baş katip šz sšzidä duniya ihtisadi 2008-jili başlanğan maliyä bohrininiŋ eğir aqivätliridin tehiçä çiqmiğanliğini täkitlidi. BMT ihtisadiy tähminidä birqädär iҗabiy kšrsätküçlärniŋ barliğiğa qarimay, tehiçä nurğunliğan mäsililär moҗut. Şuniŋ içidä asasän yaşlar problemisi täşvişländüridu.

Şuniŋdin keyin sšz alğan BMTniŋ İhtisadiy vä iҗtimaiy keŋişiniŋ prezidenti Martin Saydik šz sšzini Astananiŋ az vaqit içidä yätkän utuqliridin başlidi. Evraziya käŋliginiŋ näq märkizidä moşundaq çirayliq vä gšzäl şähärniŋ päyda boluşi çoŋ mahtiniş ekänligini täkitlidi. Şundaqla Astana ihtisadiy forumini uyuşturğanliği üçün Qazaqstan Rähbirigä täşäkkür izhar qildi. U şundaqla duniyada päyda bolğan yahşi ğayilärgä mahiyät berişniŋ, ularğa yol eçişniŋ haҗätligigä tohtilip, Nursultan Nazarbaevniŋ G-GLOBAL täşäbbusini šzi toluği bilän qollap-quvätläydiğanliğini bildürdi. Şundaqla Qazaqstanniŋ BMT dairisidiki paaliyitigä aliy baha berip, BMTtiki turaqliq väkili hizmitini atqurğan Bırğanım Äytimovağa, bügünki taŋda moşu hizmätni davamlaşturuvatqan Qayrat Abdurahmanovqa täşäkkür izhar qildi.

Sšz noviti 2006-jildiki Nobel' mukapitiniŋ laureati, «Grameen Bankniŋ» asasini salğuçi, «Yunus» märkiziniŋ räisi Muhamad Yunusqa berildi. Bangladeş elidin kälgän ihtisat professori kämbäğälçilik bilän küräş boyiçä kšpçilikniŋ alqişiğa egä bolğan insan ekän. Muhamad Yunus kiçik nesiyäländürüşniŋ paydiliq yeŋi kontseptsiyasini täyyarlap, uni ämälgä aşurğan. Bu sistema boyiçä payizliq kšrsätküçi tšvän kiçik nesiyälär kämbäğäl adämlärgä berilidu. Şundaq qilip, ular kämbäğälçiliktin qutulup, tiҗarät bilän şuğulliniş mümkinçiligigä egä bolidu. Bangladeşliq professor moşu işni qandaq ämälgä aşurğanliği toğriliq šz täҗribisini eytip bärdi.

Plenarliq mäҗlisniŋ moderatori dokladçilar sšzlirini hulasiläp, spikerlarni pikir almaşturuşqa çaqirdi. U däsläpki soalini Prezidentimiz Nursultan Nazarbaevqa qoydi: «Һšrmätlik Prezident җanapliri, duniyaviy bohrandin çiqiş yolliri qandaq? Siz HHİ äsirdiki duniyaviy hämkarliqniŋ asasiy qaidiliri bilän  täräqqiyatini qandaq täsävvur qilisiz? G-GLOBAL mäydaniniŋ alidiğan orni qandaq?» Dšlät rähbiri orunluq qoyulğan soallarğa rähmät eytip, җavaplar qayturdi. «2007 — 2009-jilliri orun alğan äŋ çoŋ maliyä-ihtisadiy bohrandin keyin duniya uni häl qiliş mäsilisi bilän şuğullinişqa başlidi. «G7» käŋiyip «G8» ,keyin «G20» boldi. Moşu jigirmä dšlät bohran mäsilisini muhakimä qilip, yeşiş yollirini täyyarlaşqa başlidi. Amma qançilik vaqit štsimu, äqilgä muvapiq täkliplär bolmidi. Män uruştin keyinki dävirdin beri kelivatqan Bretton-Vuds şärtnamisi dävridä qurulğan ihtisatniŋ maliyäviy memarçiliği koniridi däp hesaplaymän. Duniya ihtisadi 70 jil içidä helä ilgirilidi. Yeŋi tehnologiyalär päyda bolup, zaman šzgärdi. Ändi maliyäviy qurulum bolsa, şu petiçä qaldi. Duniya päqät bir valyutiğa bağlinip qaldi. U — dollar. Yänä şu qäğäz dollar AQŞ ihtisadini täräqqiy ätküzmäktä. Duniya yüzidiki barliq maliyä işliri dollar arqiliq jürgüzülidu. Şuŋlaşqa duniyağa tamamän başqa qurulum beriş mäsilisi boyiçä AQŞniŋ šzimu oylinip, duniyani moşu mäsilidin jiraqlitişniŋ yolini qaraştursa degän pikir bar. Älvättä, bu oŋay iş ämäs, män çüşinimän» dedi Prezident.

«Biz duniyaviy bohran mäsilisiniŋ mahiyitigä yetiş üçün turaqliq räviştä moşu yšniliştä işläp kelivatimiz. Bir qararğa keliş üçün muhakimilär jürgüzüp, täkliplär berivatimiz. Biraq uniŋ mahiyiti tehi eçilmidi. U tomuri zähmilängän duniyaviy maliyä sistemisi. Şuŋlaşqa uniŋğa sanaqliq säkkiz dšlät ämäs, barliq duniya dšlätliri qatnişip, qarar qobul qilişi keräk. Biz çaqirğan duniyaviy jiğin moşu mäsiligä munasivätlik eniq qararlarni tepişqa täsirini täkküzidu däp oylaymän. Bu mäsilini BMT dairisidä häl qiliş haҗätligigä işinimän. Duniyaniŋ buniŋdin keyinmu täräqqiyat planini quruş, tätqiq vä muhakimä qiliş işlirini ämälgä aşuridiğan mähsus komitet işlişi lazim.

Evropa Aziyaniŋ hämkarliğisiz, ändi Aziya Evropiniŋ tehnologiyasi bilän innovatsiyalirisiz täräqqiy etälmäydu. Biz bir-birimiz bilän işläşkä mäҗburmiz. Bügünki taŋda yeŋi toqunuşlar päyda bolmaqta. Sävävi, havani «soğ munasivätlär uruşiniŋ» kšläŋgüsi kezip jüridu. Dšlätlär bilän adämlär arisidiki işänçä yoq. İhtisatqa qarşi qaritilğan sanktsiyalär degän nemä?! U ihtisat üçün täräqqiyat mänbälirini tohtitiş. Bir-birigä kšŋli tolmay säyasät bilän şuğullinişqa bolidu. Amma ihtisatniŋ bu yärdä qandaq munasiviti bar? Moşundaq mäsililär nahayiti kšp, ularni BMT dairisidä barliq dšlätlär birlişip häl qilişi lazim. Dinlar qurultiyiğa kelidiğan bolsaq, Ğärip bilän Şäriq duniyasi heçqaçan birläşmäydu degän pikirlär taralmaqta. Savatsizlar çüşänçisi. Bu duniyada barliğimiz bändä. Һämmimiz adäm balisi. «Yär adämzat balisi üçün tariyip, kiçiklimäktä. Bu yärdä dinlarniŋ toqunuşi mäҗburiy türdä orun elişi keräk» degän durus ämäs. Män duniyaviy vä än°äniviy din väkilliri däsläpki qetim Astanağa jiğilip, teçliq baş qoşuşini štküzginigä guvaçi boldum. Bu dävir dinlar arisidiki qarimu-qarşiliqlar küçäygän päyt edi. Şuniŋğa qarimay, İran mollisi bilän İsrail ravvini qol elişip, teçliq sorişip turdi. Sšhbätläşti. Ular buni başqa qäyärdä qilalatti? Barliq jiğilğanlar bir atidin taralğanliğimizni eytişti. Ändi hasiyätlik kitaplarçu? Hasiyätlik kitaplar bilän dinlar yeqiniŋğa muhäbbät hädiyä qiliş, yahşiliq qiliş, zulumluq qilmasliqni tärğibat qilidu. Qur°anda «Bir adämni šltürginiŋ — insaniyätkä qol kštärginiŋ» däp yezilğan. Şuŋlaşqa türlük din väkilliriniŋ uçrişişliri štüp, jiğilğanlar umumiy mähsät toğriliq eytivatsa, moşuniŋ barliği keläçäkniŋ ğemi üçün qilinğan yahşi asas däp oylaymän. Yär şarimizniŋ keläçigi toqunuş ämäs, hämkarliqta quruluşi şärt», däp täkitlidi Dšlät rähbiri.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ