Täkrarlanmas Dubay

0
1 715 ret oqıldı

Fevral' eyi. Aeroporttin çiqqan yoluvçilarni turistik şirkätlärniŋ väkilliri kütüvelip, šz avtobusliriğa oltarğuzmaqta. Şundaq qilip bir-birimiz bilän bayatin beri ana tilimizda sšzlişivatqan uyğurlar, täräp-täräpkä tarqaştuq. Biz oltarğan avtobustiki turistlar sin eliş kamerilirini, fotoapparatlirini işqa selip, yolniŋ ikki täripini küzitip kälmäktä. Çirayliq häm haşamätlik imarätlär, tüz häm pakiz yollar, pal'ma däräqliri bilän eçilip turğan güllär härkimni birdin šzigä җälip qilatti.

Dubay neft' yetiştürüşkä başliğan yerim äsir içidä adäm tonuğisiz däriҗidä šzgärgän. Birinçi novättä asman bilän boy talaşqan šylärniŋ memarçiliq җähättin bir-birigä tamamän ohşimasliği härkimni häyran qalduratti. Dubayda mehmanhana tiҗariti yahşi yolğa qoyuluptu. Üç, tšrt, bäş yultuzluq mehmanhanilarniŋ sani ikki yüzdin oşuq. Ularniŋ här nomerida minnätlik türdä Qur°an Kärim bolidekän. Dubayda meçitlar şunçilik kšpki, hätta namaz vaqitlirida koçida ketivetip, bir benadin štsiŋiz, u täripidila namazniŋ davamini aŋlalaysiz. Päqät imam-mäzinlärniŋ avazliri arqiliqla namazniŋ başqa-başqa meçitlardin oquluvatqanliğini bilişkä bolidu. Ämirliktä musulman ämäs kişigä meçitqa kiriş män°iy qilinğan. Aq märmär taş bilän qaplanğan kšpligän meçitlar asasän quruluşi җähättin bir-birigä ohşap kelidekän. Ariliqta bamdat namizini oquş üçün meçitqa kirgän akam Muhtärҗanni äräplär huş çiray kütüvaptu. Akam meçit içidiki taziliq bilän särämҗanliqni kšrüp, çoŋqur täsirat alğanliğini eytip bärdi. Juqurida täkitliginimdäk, Dubayniŋ şeyhi  härqandaq benaniŋ duniyada täŋdişi yoq häm kişini häyran qalduridiğan däriҗidä turğuzuluşiğa alahidä diqqät bšlidekän. Eytmaqçi, çoŋ şähärni 1830-jildin beri Äl-Mähtum sulalisiniŋ äzaliri başqurup kelivetiptu. Һazirqi Dubay ämri dšlätniŋ vitse-prezidenti hizmitini atquridu. Pars qoltuği qirğiğiğa җaylaşqan çoŋ şähär turistlardin bir künmu hali ämäs. Yasalma arallarni seliş bilän duniyani šzigä qaratqan bu şähärdä qozğalmaydiğan mülükniŋ sodisi iştik ekän. Musulmanlar üçün hasiyätlik hesaplinidiğan horma pal'misi şäkildä yasalğan mšҗüzilik arallar härkimni häyran qalduridu. Biz bir putaqtin 17 şah taralğan «Jumeyra pal'misi» (Palm Jumeirah) arilini arilap kšrduq. Bu yärdä kšŋül kštiriş orunliridin başqa, 1400 villa bilän 2500 pätirniŋ hämmisi degidäk paydilinişqa beriliptu. Ändi «Jabel' Ali pal'misida» bolsa (Palm Jebel Ali)  benasiğa 2020-jilğa qädär 1,7 mln. adämni orunlaşturuş kšzdä  tutulğan ekän. «Bir tüptin 41 şah šsüp çiqqan» «Deyra pal'misimu» (Palm Deira) yerim ay şäklidä yasalğan. Duniya ekologliriniŋ «sün'iy arallar qoltuqni paskinilaşturidu, dolqun tosiğuçilar uniŋ eqimini çäkläydu» degän tänqidiy pikirlirinimu şeyh illiq qobul qilip, uniŋ yollirini tepişqa buyruq beridekän. Eytişlarğa qariğanda, duniyaviy issip ketiş hovupi tüpäyli, deŋiz süyiniŋ kštirilişigä bärdaşliq beridiğan Dubay «pal'miliri» 800 jilğiçä süpitini saqlap qalidekän.  Huddi, Hitay sepili ohşaş, «pal'milarmu» qainattin kšrünidu. Rossiya kosmonavtliri aydin sürätkä çüşärgändin keyin,  ularğa qiziqquçilarniŋ sani miŋlap šsmäktä. Bäzi halliq kişilär keläçäktä selinidiğan härqandaq qozğalmas mülükni moşu kündä setivelişqa başliğan. «Duniya» (The World) sün°iy ariliniŋ maketi tehi toluq täyyar bolmay turup, keläçäktä qäd kštiridiğan šylärniŋ ğoҗayinliri quruluş şirkätliri bilän kelişim tüzüp qoyğan. Mšҗüzilik  kiçik arallardin «Avstraliya», «İrlandiya», «Yeŋi Zelandiya» alliqaçan setilip boptu. «Pal'ma» layihiliri  2001-jili qolğa elinip, bügünki küngä qädär ularğa 7 mlrd. AQŞ dolliri hiraҗät qiliniptu.

Dubayğa säyahät qilğan härqandaq kişi duniyadiki daŋliq «Halifa Munarisi» (Burj Khalifa), bilän «Äräp Munarisini» (Burj Al Arab) bir kšrüşni arman qilidu. Amerikiliq memar Edrian Smitniŋ äҗayip layihisi boyiçä vuҗutqa kälgän 160 qävätlik imarätniŋ egizligi 828 metr, bolup, duniyada egizligi boyiçä birinçi orunda turidekän. Lift yeniğa kelip u yärdiki hizmätçidin «piyadä çiqsa bolamdu?» däp sorap qoyup, hiҗalätçiliktä qaldim. U tosalma lentini eçip, inglizçä bir nemilärni devidi, hämmisiniŋ diqqiti maŋa qadaldi. Җiyänim Dilnazniŋ toğra tärҗimisigä qariğanda, ahirqi qävätkä piyadä çiqiş üçün üç künümni särip qilimänkän. Moşu yärdä til qisinçiliğiğa duç kälgänligimizni iqrar qilmasqa bolmaydu. Şähsän šzäm ingliz tilini üginişkä ähmiyät bärmiginimgä škündüm. Munarä şamaldin elektr tokini eliş arqiliq šzini toluq täminläydekän. Ot ketiş hovupi tuğulğan halättä, yerim saatta uniŋ miŋliğan turğuni sirtqa çiqip ülgiridekän. Munarida äŋ çapsan maŋidiğan (sekundiğa 18 metrni besip štidekän) lifttin başqa, «duniyadiki äŋ çoŋ» hesaplinidiğan başqimu häҗäplinärlik mšҗüzilär helä bar ekän. Mäsilän, «Halifa munarisiniŋ» 76-qävitidä duniyadiki äŋ çoŋ üzüş basseyni, 143-qävitidä äŋ çoŋ käçki klub, 158-qävitidä duniyadiki äŋ egiz meçit orunlişiptu. Bu yärgä kälgüçilär şundaqla duniyadiki daŋliq fontanlarni kšrmäy kätmäydu.

«Äräp munarisi» sün°iy arilida taşqi kšrünüşi yälkängä ohşiğan qimmät mehmanhana orunlaşqan. Mäzkür mehmanhaniniŋ su astida vä 200 metr egizliktä orunlaşqan ikki restorani bar ekän. Äŋ ärzini üç miŋ AQŞ dolliridin başlinidiğan ikki qävätlik, haşamätlik nomerlarda aliy däriҗilik hizmät kšrsitilidu. Һämmä җayda esilğan «Rolex» saatliriniŋ, hilmu-hil tirik güllärniŋ vä restorandiki hrustal' royaliniŋ hunila millionliğan dirhamğa tohtisa keräk. Mehmanhaniğa million litrliq akvarium ornitiliptu. Eytmaqçi, Dubaydiki 10 million litrliq akvarium Ginnessniŋ Rekordlar kitaviğa kirgüzülüptu. Akvariumniŋ astidiki yoğan tunnel'din qarisiŋiz, su asti duniyasiniŋ mšҗüziliridin bährimän bolisiz. Yänä bir diqqätkä sazavär närsä, häҗimi җähättin ällik futbol mäydaniğa baravär «Dubay Mall» kompleksi päqät akvariumi bilänla ämäs, miŋliğan dukanliri, muz mäydani, çoŋ altun baziri, 22 kino zali, sansiz restoran-kafeliri, lyuks nomerliq mehmanhaniliri bilänmu daŋliq.

Mähsus taksi tohtalmiliridiki yüzligän kirakäşlärniŋmu işi yolğa qoyulğan. Mähsus kiyimdiki hizmätçilär turistlarni ularğa novät bilän oltarğuzup turidu. Türlük räŋlär bilän boyalğan avtomaşinilarğa qarap, ularniŋ härhil şirkätlärgä täälluq ekänligini bilivelişqa bolidu. Taksi haydiğuçiliriniŋ nurğuni pakstanliqlar bilän filippinliqlar ekän. Koçiliri ançä käŋ bolmisimu, härqandaq haydiğuçiniŋ päqät šz yoli bilän juquri ildamliqta meŋişi, taksilarniŋ heridarlarni bälgülängän җaydila oltarğuzuşi äŋ ävzili ularniŋ illiq muamilisi qälbiŋdä qandaqtu-bir illiq sezimlarni oyğitidu. Qum üstidiki şähärniŋ yänä bir karamiti — yepiq tağ çaŋğu kompleksidur. Yazniŋ qaynaq aptividimu 400 metrliq egizliktin snoubord yaki çaŋğu teyiliş imkaniyiti bar.

Bizgä Dubaydiki bahalar ärzändäk bilindi. Seliq sistemisidiki ävzälliklär tüpäyli, Grekiya tiҗarätçiliri qimmät norka şubilirini asasän moşu yärdä setişni ävzäl kšridekän. Ularniŋ heridarliri, kšpinçä sabiq Keŋäş ittipaqi älliridin barğanlar. Koçilarda turistlarğa yol-yoruq kšrsitip beriş arqiliq pul tepip, kün kšrüvatqan taҗiklarnimu uçritişqa bolidu. Däsläpki küni bizgä «Alma-Ata» restoranini kšrsätkänmu äynä şular boldi. Almutida şu nam bilän atilidiğan kafeniŋ Dubaydiki bu tarmiğimu uyğur taamliriğa qiziqidiğan çätälliklärdin hali ämäs. Biz u yärdiki qerindaşlirimizniŋ tirikçiligigä qarap zoqlanduq. Heridarliriniŋ kšpligidin, almutiliq aşpäzlär bilän paraŋlişiş pursiti bolmidi. Amma läzzätlik taamliri bilän duniyani šzigä qaratqan milliy aşhanimizniŋ  ändi Dubayda eçilğiniğa hoşal bolduq.

Aŋlişimizçä, Ämirliktä maşina sodisi bilän mäşğul boluvatqan almutiliq häm bişkekliq uyğur tiҗarätçilirimu bar ohşaydu. U yärdä šy setivalğan yaki oquvatqan qazaqstanliqlarniŋ arisidimu millitimiz väkilliri bar kšrünidu.

Altun bazarlirimu Dubayğa kälgüçilärni birdin šzigä җälip qilivalidu. Ularni arilap, äräpniŋ süpätlik seriq altunliridin işlängän zärgarliq buyumlarni sürätkä çüşirip jürgän turistlar kšpläp uçrişidu. Çät ällärniŋ altun, brilliant buyumliriniŋ duniya birjisidiki bahaliri koçidiki kšpligän tablolarda turaqliq kšrsitilip turidekän. Şundaqla bu yärdä tsifrliq vä elektr apparaturiliriniŋ sodisi iştik ekän. Qimmät markiliq saatlar bilän ayfonlarniŋ kšçürmilirini setip jürgän çätälliklärmu koçilarda kšp uçrişidu. Setiqçilarniŋ šz buyumliriniŋ җiŋ yaki җa ekänligini yoşurmay eytişi bizni bäk qayil qildi. «Hitayniŋmu?» däp sorisiŋiz, «Ok, China» yaki  «No, Mister, İndia, Pakistan» däp siliq-sipayä җavap qayturidu. Heridarni aldiğanlar, oğriliq qilğanlar qattiq җazalinidekän. Hitay mallirini bizdikidäk Täyvänniŋ yaki Malayziyaniŋ däp yoşurmisimu, ularniŋ heridarliri yetärlik. Bazar sodisi qäçqurunluği iştikläp, dukanlar saat käçki on birlärgiçä işläydu. Ämirlikni ziyarät qilğanda etivar beridiğan yänä bir närsä, koçilarda tamaq yeyişkä, tamaka çekişkä qät°iy bolmaydekän…

… Җämläp eytsam qançä yär җännitini kšrsämmu, uniŋ rahitigä bšlänsämmu qälbimgä ata-anam yaşiğan tuğulğan jutqa vä, älvättä, yüzdin oşuq millätlär iҗil-inaq yaşavatqan mustäqil Qazaqstan Җumhuriyitigä bolğan seğiniş tuyğuliri aram bärmidi.

  Minämҗan ASİMOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ