Ötmüştin uçurlar

0
618 ret oqıldı

(Beşi štkän sanda)./ Yarkänt şähiridä 1887-jili may eyida başlanğuç bilim beridiğan mädrisä seliş qarar qilinip, uniŋ quruluş işlirini jürgüzüşni tädbirçan bay Velivay Yoldaşev šz hšddisigä alidu. İkki jil Kätmän, Aqsu, Narınqol, Tänşan vä Җoŋğar Alitağliridin puhta, uzun qariğayliri tallap kästürülüp, yağaç täyyarlinidu. Mädrisä-meçit quruluşi 1982-jili pütüp, paydilinişqa berilidu.

  ***

Velivay mädrisisidä Yarkäntla ämäs, hoşna İli vadisi vä başqa jiraq yärlärdin kälgän taliplarmu oquğan. Ular diniy bilim bilän birqatar matematika, җuğrapiya, tarih vä başqa pänlär boyiçimu savatini açqan.

 ***

Rus şäriqşunas alimi N.N. Pantusov Yarkäntkä kelip, җismaniy ämgäk vä iҗat bilän şuğullinivatqan Bilal Nazim bilän uçraşqan, dost boluşqan. U şairniŋ yardimi tüpäyli 1909-jili Qazan şähiridä «Obraztsı tarançinskoy narodnoy literaturı» namliq kitavini näşir qildurğan. Uniŋğa şairniŋ «Çaŋmoza Yüsüphan» poemisi vä «Nazugum» qissisiniŋ rusçä tärҗimisi kirgüzülgän. Şuniŋ nätiҗisidä Bilal Nazimniŋ iҗadiy paaliyiti Rossiya täväsidiki kšpligän häliqlärgimu tonulğan.

 ***

 Şair Һebib Zakiriyniŋ 1928-jili «Qämbäğällär avazi» gezitida elan qilinğan mälumatiğa qariğanda, Bilal Nazim Yarkänttä ahirqi jilliri «Һiҗrät mšmünan» («Musulmanlar kšçüşi») tarihiy kitavini yazğan. Ädip bu äsärini İli uyğurliriniŋ Yättisu täväsigä kšçüp çiqqan vaqiäsigä beğişliğan. Biraq äsärniŋ täğdiri bügüngä qädär namälum.

 ***

Velivayniŋ täşäbbusi bilän İli däriyasida kemä yoli eçildi, yäni 1893-jili 14-mayda 20 miŋ put aşliq basqan kemä Ğulҗiğa atlandi….

 ***

 Äşu jilliri Yättisu uyğur yaşliri arisida yeŋiçä oquşqa intiliş härikätliri bolğan. Nätiҗidä 1902-jili Almutida däsläpki qetim «Usul җäditi» mäktivi eçilğan. Uniŋ täsiri tez uyğurlar ziç җaylaşqan Yarkänt, Çeläk, Yeŋişär vä başqa җaylarğimu yätkän.

 ***

Velivayniŋ täşäbbusi vä maddiy yardimi tüpäyli 1913-jili Almutida Yättisu uyğurliriniŋ turmuş vä ämäliy sän'ät buyumliriniŋ kšrgäzmisi uyuşturulup, uni nurğunliğan adämlär ziyarät qilğan.

Täyyarliğan Abdukerim  TUDİYaROV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ