Äҗdatlarniŋ «ünsiz sadasi»

0
564 ret oqıldı

Ötmüşsiz keläçäk yoq/ Qoramda näççä qetim bolsammu, hälqimizniŋ beşiğa çüşkän külpät — «Atu» qurvanliri yatqan җayni kšrmigän ekänmän. Bu qetim şu mähsät bilän Qoramğa bardim. Bu qedimiy jutta Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ pähriy puhrasi, millitimiz җankšyäri Dias Kurbanov yaşaydu. Bir kün burun uniŋğa telefon qilip, niyitimni bildürüvedim, Dias aka uyğurlarğa has mehmandostluq bilän meni kütüvelişqa täyyar ekänligini büldürdi. Dias aka meni jutniŋ yänä bir җankšyäri Mutällip Tohtiev ikkisi huşçiray qarşi aldi.

Mälumki, 1898-jili Qoramda uluq zat — Savutahunumniŋ täşäbbusi vä hamiyliği bilän meçit, uniŋ yenida mädrisä selinğan. U yärdä päqät ätraptinla ämäs, bälki jiraq-yeqindin ilim-pän izdäp kälgän yüzligän taliplar tärbiyilängän. Yeza «İkkinçi Buhariğa» aylanğan. Meçit yenida Savutahunum šy saldurğan. Gül vä däl-däräqqä tolğan käŋ hoylisimu bolğan. 1918-jili Vernıy şähiridin Ğulҗa vä Talğir yolliri bilän meŋip, uyğurlarni qirğan Muraev otryadi toğriliq şum hävärni aŋliğan damollam hoylisidiki oriğa pütkül kitapliri häm ilmiy işlirini yoşurup, ularni bulaŋ-tarajdin aman saqlap qalğan. Özi bolsa, häliq beşiğa çüşkän eğir külpätni kšpçilik bilän täŋ kšrgän. Җür°ätlik, hälqini çäksiz sšygän Savutahunum qaniçärlär aldida bästini ägmäy, šlümni tik turup qarşi alğan ekän.

Savutahunumniŋ, u saldurğan meçitniŋ uyğurlar üçün tävärrük ekänligi talaşsiz. Şu säväplik 2007-jili Turğan Һämrabaqiev, Taşgül Һeziyarova qatarliq bir türküm jut aktivistliri sahavätlik insan Dilmurat Kuzievqa yoluqup, konirap, toziğan muqäddäs orunni muräkkäp remonttin štküzüş üçün yardäm sorap muraҗiät qilidu. Çevär ustilar qolidin miq qeqilmay selinğan meçit benasiniŋ asasi «çiŋ, mäkkäm» däp bahalinip, D.Kuzievniŋ şähsiy mäbliği hesaviğa restavratsiyadin štidu, meçit ätrapi gülzarliqqa aylinidu. Şu jili uluq Ramzan eyida meçit qaytidin eçilidu.

Dias Qurbanov vä Qoram ottura mäktiviniŋ muällimi Mutällip Tohtiev meçit yenida mirasgah eçip, uni härhil eksponatlar bilän täminläydu. Meçitniŋ qayta tiklinişigä birkişilik hässisini qoşqan şu çağlardiki Qoram yeziliq Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi, ustaz häm şair Äkräm Sadirov, Һasanҗan Ämrullaev, Päridäm Һaҗieva, Gšzäl Zlavdinova, Sayit Һäybullaev, Abdulhäy Dšlätov, Ähmätҗan Äysaev, Teyipҗan Azahunov, Ablimit Seyitov, İliyas Җamahunov ohşaş jürigidä oti bar jut pärzäntliriniŋ isimlirini pähirliniş bilän tilğa almay mümkin ämäs.

Mirasgahniŋ içigä kirduq. Kirgänla yärdä Savutahunumniŋ portreti, uniŋ tärҗimähali häm paaliyiti toğriliq mälumatlar yezilğan tahtayçilar ilinğan. Yenida damollamniŋ ailisi vä ävladiğa munasivätlik bolğan 1000din oşuq hšҗҗät saqlanğan buluŋ bar. Bu – mirasgahtiki äŋ qimmät hšҗҗätlär. Bir bšlmidä tarihiy şähslärniŋ portretliri, milliy saz-äsvapliri yänä bir zal Dias akiniŋ šzi sizğan räsimlär, tarihimiz, mädäniyitimizdin deräk beridiğan äsär-ätiqilär bilän bezälgän. Mirasgahta äҗdatlirimiz paydilanğan ikki äsirdin oşuq tarihi bar şamlarni, çšgün, däzmal, täŋnä toqulğan sevät, şundaqla tšmür häm yağaçtin yasalğan nurğunliğan qural-yaraqlarni uçritişqa bolidu. Dias aka här bir eksponat tarihiğa qisqiçä tohtaldi. Uniŋ eytişiçä, başta mirasgahqa yeza muällimliri pat-pat balilarni elip kelip, tärbiyä saatlirini štküzüp jürgän ekän. Yaş ävlat üçün tärbiyäviy ähmiyiti zor bu işlar, nemişkidu, hazir tohtap qaptu. Bayqiğinim, eçilğiniğa yättä jil bolğan mirasgahniŋ içi-teşi biraz җšndäş işlirini täläp qilidekän.

– Һärqandaq benani jiliğa bir qetim silap, aqartip turmisa bolmaydiğu, bu häqqidä jut bilän kelişip, iş qilarmiz. Şükri, halimizdin hävär elip turidiğan äqildar, moysüpätlär jut içidä az ämäs, – dedi Dias aka oyumni çüşängändäk.

«Atuda» muraevçilar otryadi täripidin Qoramdiki bağda 2000din oşuq adäm etilğan ekän. Ötkän äsirniŋ toqsininçi jilliri Dias akiniŋ täşäbbusi bilän bu җay qorşilip, şeyitlarğa atap yadikarliq ornitildi. Baqqa kirgändä äҗayip bir sezim ilkidä qaldim. Qattiğiraq çamdap besişqa äymändim. Bu bağniŋ härbir santimetriğa qerindaşlirimizniŋ qeni tškülgän. Gäp ara meniŋ hämralirimmu şuni täkrarlidi. Tenim şürkinip, jürigim moҗisimu, män bağni arilap çiqtim. Dias aka tikkän däräqlär çoŋqur tomur tartip, egiz boy kštiriptu. Güllärmu kšzniŋ yeğini yäp turidu.

– Ävu jilliri mäktäp mämuriyiti bilän kelişip, oquğuçilar, jiliğa bir-ikki qetim bağni tazilatti. Bu işlardin yaşlarmu çättä qalmatti. Bağni suğirip, rätkä kältürüp qoyattuq, – dedi Dias aka vä hazir bu işqa heçkimniŋ kšŋül bšlmäyvatqanliğini eçiniş bilän qoşumçä qildi.

1993-jili Dias Qurbanov «Atu» paҗiäsigä 75 jil toluşi munasiviti bilän tegişlik orunlardin ruhsät elip, bağda şeyitlarğa atap yadikarliq ornatqan edi. Yadikarliq üç arkidin ibarät. Rässamniŋ eytişiçä, bu üç arka – üç adämniŋ äksi. Bir-birini mäkkäm quçaqlap, qaniçärlärgä šçmänlik bilän qariğan ata häm bala qiyapiti käldi kšz aldimğa.

Diyas aka yadikarliq yenidiki qurup kätkän däräq ğoliğa kšz yeşini sürtüp oltarğan anilarniŋ qiyapitini oyup seliptu. Rässamniŋ «Ünsiz sada» däp atiğan bu ämgigidä štmüştiki qanliq qirğin bilän bügünki ävlatniŋ äҗdatlar rohiğa tazim qilğan päyti ipadilängän. Därhäqiqät, şeyitlarniŋ «ünsiz sadasi» qulaqlarni yerip turidu.

Buniŋdin üç jil ilgiri Almutidin Räyhan haҗim Abdusattarova Qoramğa kelip, atisi vä akisiniŋ «Atu» paҗiäsidä qurvan bolğanliğini eytip, šz mäbliği hesaviğa yadikarliqni märmärteşi bilän qaplitip, baldaqlirini avuşturup beriptu. Һär jili 31-may – säyasiy täqip qurvanlirini hatiriläş küni Räyhan ana bu yärdä, äҗdatlar rohiğa beğişlap jit selip, quran oqutuşni adätkä aylanduruptu. Juttin çiqqan tiҗarätçi Һasan Ämrullaev baqqa su kirgüzüp berişni vädä qildi. Dias akiniŋ ändiki armini, bağni tarihiy-mädäniy orunlar qatariğa kirgüzüş. U bu toğriliq nahiyä hakiminiŋ namiğa hät yeziptu. Keläçäktä bu yärniŋ egisiz qelip, başqa mähsätlärgä paydilinip ketişidin änsiräydu.

– Säyasiy täqip qurvanlirini hatiriläş çariliri näzir beriş bilänla çäklinip qalmay, ularğa yaşlar bilän šsmürlär kšpiräk qatnaşturulsa, ustazlar oquğuçilarni bu yärgä elip kelip, tarihimiz toğriliq  eytip bärsä, šylinivatqan yaşlar toylirida yadikarliqqa, güldästilirini qoyup tursa, dillarniŋ rohiy yoruşi sšzsizğu, – dedi Dias aka bilän Mutällip aka oy-pikirini meniŋ bilän bšlüşüp.

Juti, hälqi üçün äynä şundaq җanpida adämlär kšp bolsun! Şularniŋ yardimi bilän ärvalar rohiğa tazim qilip, ävlatlarğa ata-bova qismitini yätküzüş bizniŋ muqäddäs borçimiz ekänligini untumisaq bolğini!

Raşidäm RÄҺMANOVA.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ