Ötti hayat, güllitip dala-çšlni

0
568 ret oqıldı

Zamanimizniŋ qährimanliri/ Ötkän äsirniŋ ikkinçi yerimida Uyğur nahiyäsiniŋ häritisidä ikki egilik päyda boldi. Ularniŋ qozuği qeqilip, ämgäk adämliriniŋ pidakaranä äҗri tüpäyli yüksäk ihtisatqa, güllärgä oralğan yezilarniŋ bärpa qilinişiğa qol yätküzgän ikki täҗribilik rähbärniŋ nami tarihta qaldi. Ularniŋ biri – Nadir Qadirov bolsa, ikkinçisi heli märhum Ğuppa Abdumanapov. Һär ikkilisi Kiçik Aqsu yezisidin uçum bolğan oğlanlar. Nadir Qadirov 1967-jili, Ğuppa Abdumanapov 1976-jili äsirlär uyqisida yatqan qara taşliq çšlgä җan kirgüzüp, dala qoynida ämgäk näğmisini yaŋratti.  Tšvändä biz  «Çarin» üzüm sovhozini qurup, ihtisadini tikläştä ämgäk adämlirini säpärvärlikkä kältürgän mahir täşkilatçi Nadir ata häqqidä tohtalmaqçimiz.

Läniti uruş başlinip, hayatniŋ bar qiyinçiliği yezidiki qeri-çürilärniŋ, ayallar bilän balilarniŋ zimmisigä jüklängändä, Nadir ata ändila yättä yaşqa tolğan edi. Äşu mudhiş jillarniŋ eytip tügätküsiz җapasi jumran qälbtä çoŋqur iz qaldursa keräk, mštivär şu dävirni täpsiliy äsläydu. Gülçi ana soqida, Nadir šküz haydaydiğan. Sulayman bovay brigadir edi. Yezidiki äşundaq balilar bilän anilar şu päyttiki «İşçi Dehan» kolhoziniŋ üç brigadisida ämgäk qilip, Ğalibiyät künini yeqinlaşturğandi. Anisi Patäm etizstanda aşpäzliq qilattekän. Atisi Qadir bolsa, traktorçilar brigadiri. Keyin umu aldinqi säpkä atlinidu.

Biligi qatmiğan talay uruş baliliri duniyadin bemäzgil kšz jumdi. Açarçiliq, tšrt päsilniŋ issiq-soği vä eğir ämgäk şaraiti bäzän  anilarnimu ğulitatti. Çuği kiçik kälgän Nadirmu Zakir, Һamut, Märip, Qasim vä başqimu täŋtuşliri bilän orulğan aşliqni kündüzi hamanğa toşusa, keçisi tuluq tepätti. Tazilanğan aşliqni Qirğizsayğa, keyin İli boyiğa toşatti. Küz-qişta çüşkiçä mäktäptä oqup, çüştin keyin aşliqni ügüt etişkä baratti.Çoŋ-kiçikkä birdäk täläpçan, aççiği ços Yunus Räҗibaevnimu u şunda tunҗa qetim kšrgän.

Uruşmu pütti. Jut qaytidin tiklinip, qanliq mäydandin aman qayqan atilar etizlarğa çiqti.  Ämgäktä tavlinip,  Çonҗidiki rus ottura mäktivini pütiripla härbiy borçini ada qilişqa atlanğan sära balisi däsläp Keŋäş İttipaqi bilän Pol'şiniŋ çegarisida hizmät qildi. Nadir aka jutqa kelip, 1958-jili moşu jutluq  Ruqiyäm Manapova bilän ailä quridu. Һeli märhum Ruqiyäm ana kälgüsi agronom-alimniŋ mäsläkdişi bolup, šzi yeŋidin qurulğan sovhozniŋ kadrlar bšlümini başqurup, keyin yezidiki balilar bağçisida işligän. Ularniŋ Rabiyäm vä Arzigül isimliq qizliri duniyağa kelidu.

Almutidiki Yeza egiligi institutini pütirip, yollanma bilän Qostanay vilayitidä bir jil işligän yaş agronom 24 miŋ gektar mäydandiki buğdaydin gektariğa 17 tsentnerdin hosul elip, hämmini häyran qalduridu. Çünki, bu jilliri hosuldarliq 7 tsentnerdin aşmatti. U yaqtin kelip, Çeläk nahiyäsidä yeza egiligini başquruvatqan Yunus Räҗibaevniŋ täklivi bilän Malivay tamaka sovhoziğa agronom hizmitigä ävätilsimu, egilik mudiri Tursun İlahunovniŋ iltimasi bilän ihtisatçi bolup işläydu. Şu jili sovhozniŋ agronomi ağrip qelip, tamaka kšçätliri qurup ketiş hovupi astida qalğan ekän. Nadir aka yasiğan doriniŋ küçi bilän ähval җšndilip, küzdä elinğan hosulmu yaman bolmidi. Keyin u oylap tapqan usul bilän ämgäk qilğan tamakiçilar brigadisi gektar hosuldarliğini 17 – 21 tsentnerğa yätküzgän. Tamaka brigadisiniŋ brigadiri Üzär Üsänov yaş bolsimu mol täҗribigä egä bolğan agronomniŋ usuli bilän ämgäk qilip, juquri kšrsätküçlärgä qol yätküzgän edi. Daŋliq dehan keyin Sotsialistik Ämgäk Qährimani atilip,  malivayliqlarniŋ pährigä aylandi. Ana yärgä muhäbbät bağliğan ikki dehan-mutähässis içäkişip, rämiti Üzär ata baqiğa säpär çäkkiçä ular qoyuq arilişip štkän.

Keyiniräk «Krasnoe znamya» kolhoziniŋ räisi Ärkin Җälilovniŋ täklivi bilän moşu egiliktä  işligän baş agronom Nadir Qadirov tirişçanliği, ämgäksšygüçligi tüpäyli bu yärdimu bälänt utuqlarğa erişidu. Uniŋ rähbärligidä dehanlar «Bezostaya» sortluq küzgidin gektariğa 75 tsentner, yazliq buğdaydin 25 tsentnerdin hosul alidu. Keyiniräk kšlämi 6 gektar bolğan kolhozniŋ almiliq beğiniŋ mäydanini dehan Alim Sulaymanov ikkisi 25 – 30 gektarğa yätküzdi. Bir küni u egilikniŋ gidrotehnigi Rasputin ikkisi Taştiqarisu yezisiniŋ juqarqi qismidin eqip štidiğan bir eriq suni egilikkä qaraşliq Bähtiqorayğa apirişniŋ täräddutini kšrüvatqinida, Yarkänt täväsidä işlävatqan Kintal İslamov kelip qalidu. Ähvaldin vaqip bolğan u bu täklipni qollap-quvätläp, uni ämälgä aşuruş boyiçä paydiliq pikirlirini eytidu. Su mäsilisi häl qilinip, däsläpki jili aziraq mäydandiki bedidin 4 tsentner bedä uruği elinidu. Kälgüsi jili uniŋ mäydani 40 gektarğa yetip, 40 tonna uruq elinğan. Egilikniŋ 5 gektar mäydanidiki espartset sortluq bedidin elinğan uruq 10 tonniğa yätti. Nahiyädä däsläpki qetim 10 gektar mäydanda tamaka šstürülüp, uniŋ här gektaridin 25 tsentnerdin mähsulat yetiştürülidu.  Uruq üçün mälum qismini qaldurup, qalğinini satqinida, kolhozğa 700 miŋ som ätrapida daramät kiridu. Şu jillar šlçimi bilän bu çoŋ җasarät edi.     Nahiyälik MTS mudiri Kintal İslamov nahiyälik partkomniŋ birinçi kativi bolup tayinlanğandimu, uniŋdin ilgirimu nahiyä täräqqiyati üçün kšp äҗrä siŋdürgän äzimät. Uniŋ täşäbbusi bilän selinğan «Aqtšbä» kanaliniŋ süyi «Ämgäk», «Yiltiz» vä Kirov namidiki kolhozlarniŋ uçastkiliriğa җan kirgüzgän edi. Moşu ätrapta yäl-yemiş sovhozini quruşni kšptin beri oylap jürgän Kintal Baqi oğli Qazaqstan ozuq-tülük işläpçiqiriş ministrligi yenidiki Җumhuriyätlik ihtisaslaşturulğan üzüm sovhozliri trestiniŋ mudiri İsmayil Yüsüpov bilän bu häqtä mäslihätlişip, hämmä payda-ziyanniŋ hesavi bilän ozuq-tülük ministri A.Šefferğa yoluqidu. Bu mäsilini Һškümätmu qollap-quvätläp, Uyğur nahiyäsidä üzüm sovhozini quruşni qarar qilidu.

Nahiyälik partkomniŋ birinçi kativi Kintal İslamov bu päyttä kšzgä çüşüp ülgärgän Nadir Qadir oğlini hozuriğa çaqirtip, yeŋi qurulidiğan sovhozğa mudir boluş täklivini beridu. Buniŋ partiya täklivi ekänligini qoşumçilap, yaş mudirğa aq yol tiläydu.  1967-jili 5-may küni däsläpki buyruqni imzaliğan egilik mudirini alda çoŋ sinaq kütüp turatti. «Ämgäk», «Krasnoe znamya» vä Lenin namidiki kolhozlarniŋ yärliri hesaviğa 3543 gektar mäydanda qurulğan yeŋi sovhozğa täklip qilinğan ämgäkçilärgä Kintal Baqi oğli utuq tiligän edi. Äpsus, 1969-jilniŋ qattiq qişi kšçätlärni üşitivetidu. Çünki, bu zonida qar çamali yeğip, soği qattiq edi. Keyinki jili çoŋqur oltarğuzulğan üzüm kšçätliri kškläşkä başlaydu. Ular yättä jildin keyin hosul beridu. Nadir aka ämgäkçilärni, bolupmu moşu yärdä ailä qurğan yaşlarni šy bilän täminläş planini qärälidin ilgiri orunlap, «Şirin» däp atalğan yezini bärpa qilidu. Üzümniŋ däsläpki hosuli elinğiçä bedä terip, häliqni asridi. Keyin yezida mäktäp, bağçä, ahaliğa mäişiy hizmät kšrsitiş orunliri selindi. Vino işläpçiqiriş zavodi işläşkä başlidi. Ariliqlarda yeŋi egilikniŋ tirikçiligini kšzdin käçürgän Qazaqstan kompartiyasiniŋ birinçi kativi D.Qonaev, Almuta vilayätlik partkomniŋ kativi A.Asqarov yaş mudirğa kšp mäslihätlär berip turdi. Hälqimizniŋ munävvär pärzändi İsmayil Yüsüpovmu moşu sovhozniŋ putida turup ketişigä kšp hässä qoşti.

Pat-yeqinda Nadir ata 80 yaşliq tävälludini nişanlaydu. Räpiqisi Häyrinisahan ana biyil 73 yaşqa toldi. Ularni täbrikläp, amanliq tiliduq. Aŋliq hayatini molçiliq yaritişqa häm bala tärbiyisigä särip qilğan ularniŋ ämgäk yoli keyinki ävlat üçün çoŋ tarih bolup qalğusi, älvättä.

Mahmut İSRAPİLOV.

Uyğur nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ