«Kolhoz räisi» tähällusluq polkovnik

0
998 ret oqıldı

Är-ayal istipadiki polkovnik Arsen Turdiev bilän istipadiki starşina Yalqunum Salaydinovani (sürättä) tonuş-bilişliri härbiy kiyimsiz täsävvur qilalmaydu. Bäzidä ularni härbiy kiyimsiz tonumay qalğan päytlärmu bolğan. Är-ayal hizmät qilğan härbiy qisimdiki käsipdaşliri ularğa hšrmät bilän munasivät qilidu. Һärbiy kiyim yaraşqan bu insanlarni dayim yaşlarğa ülgä tutidu. Yeqinda är-ayal hizmät qilğan härbiy qisimdin ularğa täbrik hät käldi. Һärbiy qisim komandiri polkovnik Turdievni 60 jilliq tävälludi vä ularniŋ ailä qurğininiŋ 35 jilliq toyi bilän sämimiy täbrikläp, är-ayalniŋ җumhuriyitimizniŋ çegara hizmitigä siŋärgän ämgigini alahidä tilğa aptu. Şundaqla  här ikkilisiniŋ çegariçilar häqqidä yezilğan kitapqa kirgüzülgänligini, Arsen Turdievqa «Pähriy çegariçi» atiği berilgänligini hävärläptu. İstipadiki çegariçilar bu hätni oquvetip, šzliri tuğulup-šskän vä ämgäk paaliyitini başliğan Uyğur nahiyäsiniŋ Ğalҗat yezisini äskä aldi.

Arsen Turdievniŋ atisi Һämrasopi Uluq Vätän uruşi jilliri Ğalҗat yezisidiki mäktäptä ustaz, andin kolhozda partkom kativi, ferma başliği, hoşna yezilarniŋ biridä kolhoz räisi ohşaş hizmätlärni atqurğan. Uniŋ räpiqisi  Aminäm dukançi bolğan. Ata-ana bir qiz, tšrt oğulniŋ hämmisigä aliy bilim berişqa tirişidu. Pärzäntlärniŋ tunҗisi Malinur ana izi bilän maŋdi. Oğullarniŋ hämmisi aliy mälumat aldi. Tšrti tšrt käsipniŋ egiliridin boldi. Mars — injener, Yupiter — biolog vä mäzkür pän boyiçä pän namziti, Tilivaldi — vraç, Arsen injener- mehanik. Ata «balilirimniŋ biri kolhoz räisi bolsekän» däp arman qilattekän. Uniŋ bu arminini Arsen orunlap, u 35 yeşida tuğulup-šskän jutidiki «Sotsializm» kolhoziğa räis bolup saylinidu. Şu vaqitta u Uyğur nahiyäsidiki äŋ yaş räis edi. Bu hizmätkä u oŋay yätkini yoq. Yeza egiligi institutiniŋ injener-mehaniklarni täyyarlaydiğan fakul'tetini tamamlap, säkkiz jil davamida egiliktä baş injenerniŋ orunbasari, baş injener, kolhoz räisiniŋ orunbasari ohşaş baldaqlarni besip štti.

1990-jili, 22-mayda Ğalҗat yezisiniŋ Mädäniyät šyidä jiğin štüp, u jutdaşliriniŋ qollap-quvätlişi bilän kolhoz räisi bolup saylandi.

— İkki ay kam ikki jil davamida moşu hizmättä oltardim, — däydu u sšhbätara.

—        Jutdaşliriŋizniŋ kšŋlidin çiqtiŋizmu? — soridim uniŋdin.

—        Gäp mana şuniŋda. Jutdaşlirimniŋ kšŋlini yalğuz alğinim yoq. Һämmä işni «Sotsializm» kolhoziniŋ barliq rähbärliri birlişip ämälgä aşurduq. Män u vaqitta yaş edim. Şuŋlaşqa män täҗribilik akilirimniŋ yardimigä muhtaҗ boldum. Äŋ asasiy närsä yeziğa su kirgüzduq. Mäktäp, mädäniyät šyliriniŋ җšndäş işlirini jürgüzduq. Ğalҗattin Çalkšdä yayliğiğa uttur yol açtuq. Yeziğa 40tin oşuq šy selip, yeŋidin ailä qurğan yaşlarni orunlaşturduq.

Tohsininçi jillarniŋ eğir dävri başlanğiçä Arsen Turdiev šz ärki bilän räisliktin ketip, tiҗarätçilik bilän şuğullinidu. Hitay bilän Һindstandin kiyim-keçäkniŋ härhil türlirini, Germaniyadin maşina äkelip satidu.

— «Arsen kolhozniŋ pulini yäp kätti» degän sšzlärdin qorqmidiŋizmu? – soridim uniŋdin.

— Bu soalniŋ täpsiliy җavavi sšhbitimiz davamida aydiŋlişidu, däp oylaymän. Şähsän šzämniŋ җavavi: undaq äpqaçti gäplärgä heç qandaq ähmiyät bärmidim. Birinçidin, män yaş edim. Meniŋda kolhozni «yäydiğan» täҗribimu, iştäymu yoq edi. İkkinçidin,  maŋa tiҗarätni başlaş üçün 500 AQŞ dollirini dostlirim berip turdi. Män moşu pulni aylinimğa saldim. Män šmürboyi tiҗarätçilik qilimän, däp oylimidim. Nemişkä, desiŋiz, män hšҗҗätlirimni Uyğur nahiyäsidiki çegariçilar otryadiğa äkelip štküzüp qoyğan edim. Һärbiy boluş bu meniŋ baliliqtiki arminim edi. Armiyadin keyin härbiy uçiliöeğa berişni kšzläp jürättim. Päqät dadamniŋ gepigä bolala Almutiğa kelip, yeza egiligi institutida oqudum.

Student Turdievni  yätmişinçi jilliri Almutidiki oquş orunlirida tähsil kšrgän uyğur yaşliri yahşi bilidu. U җämiyätlik işlarniŋ aktivisti bolup, uyğur studentlirini gezitqa muştiri boluşqa, Uyğur teatriğa berişqa dävät qilatti.

Arsen Turdievniŋ härbiy hayati 1994-jili başlandi. U Uyğur nahiyäsidiki çegariçilar otryadiğa işqa orunlişip, kšp štmäy rota komandiri bolidu. Yättä aydin keyin u otryadta qural-yaraq vä tehnikilar boyiçä komandirniŋ orunbasari, şundaqla avtoinspektsiyaniŋ başliği bolup tayinlinidu. Tehnikidin häviri bar injener-mehanik otryadniŋ kardin çiqqan tehnikisini tez arida «putiğa turğuzidu». Şu jilliri Uyğur nahiyäsidiki çegariçilar otryadi tehnikiniŋ süpiti boyiçä birinçilikni heçkimgä bärmigän edi. Bu çoŋ leytenant Turdievqa çoŋ abroy elip käldi.  Uyuşturuş qabiliyiti juquri bolğan sabiq kolhoz räisi çegariçilar qisimdiki «Ofitserlar jiğini» namliq keŋäşkä räis qilip saylinidu. Bu keŋäş arqiliq u äynä şu tohsininçi jillarniŋ eğir dävridä ofitserlarniŋ jiğisini jiğliğan edi. Otryadtiki bu hildiki yahşi işliri üçün uniŋğa käsipdaşliri «kolhoz räisi» däp tähällus qoyidu. 1998-jili Almutiğa härbiy hizmätkä yštkälgändimu u «Ofitserlar jiğinidin» çätnäp kätmidi. Yättä jildin keyin bolsa, mayor A.Turdiev Burundaydiki härbiy aviatsiya qisimi komandiriniŋ orunbasari lavazimiğa tayinlinidu. Moşu yärdä u polkovnik unvanini elip, 2010-jili istipağa çiqti. On altä jil härbiy hizmättä jürüp, 1- vä 2-däriҗilik «Çegara hizmitiniŋ älaçisi» bälgüsi bilän täğdirländi. Uniŋdin başqa birnäççä yubileyliq medal'larni elişqa muyässär boldi. Uniŋ ismi šzi ahirqi jilliri hizmät qilğan härbiy qisimniŋ säksän jilliğiğa munasivätlik çiqirilğan kitapqa yezildi. Rossiyadä FSBniŋ 90 jilliğiğa çiqirilğan hatirä bälgümu uniŋ kškrigidin orun aldi. Bu polkovnik A.Turdievniŋ çegara hizmitigä siŋärgän ämgigi az ämäs degän sšz. Ömürlük җüpti Yalqunum hädimiz ikkisi jutdaş. U yaq Ğalҗat ottura mäktivini äla bahalarğa tamamliğan uçumkarlarniŋ biri. U yoldişidin heç qelişmay çegariçiliq väzipisini ada qildi. Һärbiylärniŋ qanun-qaidilirini yahşi bilidiğan hädimiz polkovnik sšzlävatqanda җim oltardi. Şundaqtimu u yaqni sšhbätkä җälip qilişqa tiriştim.

— Bir küni män işta novätçi edim, — däp sšzini başlidi hädimiz. — Qarisam, koça täräptin Arsen kirip kelivatidu. Jügräp çiqip uniŋdin bir närsä  sorimaqçi boldum. Şu vaqitta u bom avazi bilän: «Starşina Salaydinova, siz işta, meni iştiki ähvaldin hävärdar qiliŋ» degän edi. Män tärtip boyiçä tik turup uniŋğa җavap bärdim. İş tügäp, šygä kelip, härbiy kiyimni yäşkändin keyin u maŋa qarap: «Baya nemä eytmaqçi ediŋ? Ändi sšzlä» dedi. Äynä şundaq işiğa alahidä җavapkärlik bilän qaraydiğan ofitser edi.

— Һärbiy kiyim demäkçi, pensiyagä çiqqandin keyin härbiy kiyimliriŋlarni seğinip jüridiğansilär? — soridim är-ayaldin.

— Ana jutumiz Ğalҗat yezisidin çiqqan härbiylär pat-pat baş qoşup turimiz, — däp sšzini davam qildi Arsen aka. — Äynä şundaq päytlärdä kiyivalimiz.

— Juttin çiqqan härbiylär kšpmu?

— Ğalҗat ottura mäktivini tamamliğan vä hazir hizmät qilivatqan üç polkovnik bar. Ular Asimҗan Ähmätov, Şaham Äysarov vä Sultanmurat Kibirov. Uniŋdin başqa ofitserlar bilän serjantlarmu az ämäs.

— Öziŋiz Almutida tursiŋizmu, jutdaşlar bilän munasivät üzülmäptidä…

— Almutiliq ğalҗatliqlar täşkil qilğan «Ana jut» fondimiz bar. Uni šz vaqtida jutdişimiz Һezim İslamov almutiliq ğalҗatliqlarniŋ beşini qoşup, täşkil qilğan edi. U bu işni çin kšŋlidin ämälgä aşurğan ekän. Fondimiz moşu kämgiçä moҗut. Jutdaşlar meni uniŋ räisi qilip saylidi. Qolumizğa pul çüşüp qalsa, jutqa, asasän mäktäpkä yardäm qilip turimiz. Ötkändä yezimizdiki Uluq Vätän uruşiğa qatnaşqanlarğa ornitilğan hatirä taşni käŋäytip, uniŋğa keyinki vaqitlarda vapat bolğan atilirimizniŋ isim-näsibilirini yazduq. Jutdişimiz, millitimiz җankšyäri, alim Alimҗan Tilivaldiniŋ bevasitä uyuşturuşi bilän här jili štüvatqan «Ğalҗat yezisiniŋ mädäniyät künliri» märasimiğimu bir kişidäk at selişip turimiz. Ötkän jili ğalҗatliqlarniŋ mäşrivini qurduq. U yärdimu quruq gäptin ämäliy işlarni qolğa elişqa härikät qilivatimiz. Bu yärdä Hudavädi İmamzarov, Musrät Tohmätov, Şaham Äysarov, Abduväli İmirov ohşaş jut aktivistliriniŋ isimlirin tilğa almaqçimän. Һärqandaq märasimda jutdaşlirim mäyli Ğalҗatta bolsun, mäyli Almutida bolsun meni dästihanniŋ tšrigä täklip qilip, hšrmät bildüridu. Şuniŋğa qariğanda män ularni räis bolğandimu, härbiy bolğandimu ränҗitmigän bolsam keräk, däp oylaymän. Maŋa buniŋdin artuq hšrmät keräk ämästäk…

Turdievlar ailisini härbiylär sulalisi desäkmu bolidu. Arsen aka bilän Yalqunum hädimizniŋ ikki oğli — Bähitҗan bilän Artem  —  ofitserlar. Qizi Läylinur filolog. Bir ailidä tšrt härbiy. Bu ailiniŋ çegariçilar häqqidä yezilğan kitapqa kirişimu bekar ämäs. Turdievlar äynä şundaq hšrmätkä layiq insanlar.

  Bähtişat SOPİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ