Täŋşälmigän aläm

0
701 ret oqıldı

Yähiya Tayirov/ Keyinki vaqitlarda jiğlaŋğu bolup qaldim. Hoşal bolsammu, hapa bolsammu, jiğliğum keliveridu. Gülgä tolğan bağlarni ariliğan çeğimdimu, kimlärniŋdu qah-qah eytip külginini, jutum, ata-anam däp mahtanğanliğini, hätta bulbul, kakkukniŋ sayraşliri bilän muŋluq nahşa-sazlarni aŋliğandimu jiğliğum kelidu.

Örülgän tamni, sunğan äynäkni, šçkän çiraqni, yopurmaqlarniŋ üzülüp çüşüvatqanliğini kšrgändimu kšŋlüm buzulidu.

***

Män Sulayman degän yoqsulniŋ oğli. Dadamniŋ dadisimu yoqsul boptekän. Dadam ata-anisidin kiçik qelip, kšz kšrüp, qulaq aŋlimiğan därtlärni tartiptu. «Jitim hudağimu šgäy» deginidäk, ata-anisi küngä, ayğa ohşitip ärkilitidiğan çirayi solup, beşini yara besiptu. Ähval bu däriҗigä yätkinidä yäkläş, sätläşlär çekidin eşiptu. Çidaşqa hali qalmiğan u yezini taşlap, şähärgä kelivalğan ekän. Biraq dadamni bu yärdimu yahşiliq kütmäptekän. Һammalliqni käsip qilip, bazarlarğa, däriya boyidiki salçilarniŋ yeniğa qatiraptu. Yazliği toğra kälgän җaylarda, salqin çüşkändä bolsa, kšrüklärniŋ astida, aşhana vä çayhanilardiki oçaq aldilirida mük yetip, mük turuptu.

Dadam üçün qosiği toyğidäk nan tepilğan küni heyt hesaplinattekän. Bir küni keçisi qattiq yamğur yeğip, hava sovuşqa başlaptu. Dadam keçiçä muzlap, taŋni täsliktä atquzuptu. Sähärligi ahşam ayap yemigän aliqançilik nenini ğaҗap, iş izdäp meŋiptu. Miçildap kätkän yollarniŋ oŋuşluq yärlirini tallap kelivatsa, beşiğa tšpä, uçisiğa periҗä qiygän bir atliq adämgä kšzi çüşüp qaptu. Uniŋ qaysidu härikitigä qiziqip ketiptekän, uniŋ bir nemisiniŋ çüşüp qalğanliğini bayqaptu. Aldirap şu yärgä barsa, qol yağliqqa tügülgän bir närsä turğidäk. Dadam uni qoliğa elip, etini patqaqliq koçiniŋ otturisiğa selip ketivatqan adämniŋ käynidin vaqiraptu. Quliği eğirmu yaki patqaqniŋ paltaqlişi küçäygänmu, äytävir, heliqi adäm käynigä burulmaptu. Qol yağliqniŋ içidä bir tutam pul. Dadam huddi çoğ tutuvalğandäk boptudä, därhal atliqniŋ käynidin jügräptu. Yetişivalay deginidä at şu ätraptiki bir koçiğa buruluptu. Dadam uniŋ qarisini yoqitip qoyuştin änsiräp, tehimu qattiq jügräptu. Dohmuşqa yätkinidä atliqniŋ bir ğorulanğan qorağa kirip ketivatqanliğini kšrüptu. Soŋdişipla dadammu qorağa kirip beriptu. Bu çağda heliqi adäm atni eğilğa bağlap, hoyliğa çiqivatqan ekän. U üsti-beşi patqaq bilän bulğanğan baliğa qarap häyran boptu:

—            Һoy, nemä qilip jürgän balisän?

Dadam uniŋğa salam bärgändin keyin qol yağliqni sunuptu. Tšpilik adäm uni qoliğa elip, yanlirini ahturuşqa başlaptu. İzdigini tepilmiğandin keyin dadamğa qarap:

—            Һoy, bu yağliq meniŋğu. U seniŋ qoluŋğa qandaq çüşüp qaldi? —däp soraptu.

Dadam bolğan vaqiäni sšzläp berip, käynigä buruluptekän, heliqi adäm uniŋ biligidin tutup:

—            Balam, huddi patqaqqa çšmülgändäk bolup ketipsän, җür, aval üsti-beşiŋni oŋlavalğin, — däptu.

Ular šygä kirgändä qiriq bäş yaşlar çamisidiki bir ayal oçaqqa ot qalavatqan ekän. U yaqmu üsti-beşi patqaqta bulğanğan dadamdin häyran bolup, yoldişidin soraptu:

—            Һoy adäm, nemä bolduŋlar, monu bala kim?

—            Aval su issit. Keyin hämmini bilisän, — däp buyruptu yoldişi. Aŋğiçä içkärki šydin bäş-altä yaş çamisidiki bir qiz apisi yasap bärgän qoçiğini quçaqlap çiqip käptu. U yaqmu dadam häqqidä kšp sorap, eniq җavap alalmaptu. Һeliqi adäm ayaliniŋ su quyup berişi bilän dadamni ubdan juyup-tazilaptudä, keyin kimniŋdu bir-ikki kiyilgän kšynäk-iştanlirini kiygüzüptu. Şu ariliqta ayal dadamni toniğan kšrünüştä häyran boptu.

—            Һoy, balam, sän heliqi oğul ämäsmu?

Dadammu häyran boptu:

—            Mänmu silini toniğandäk qilivatimän, amma qäyärdä kšrginimni äslälmäyvatimän.

Ayal җavap bärmäyla yoldişiğa yüzliniptu:

— Dadisi, äsliridä barmu, män heliqi küni Ünçämni elip, Qaynuqtiki tuqqan inimiz Mšydünlärniŋ šyigä maŋğanda bir oğulniŋ bizgä yardäm qilğanliği toğrisida eytivedimğu, mana şu oğul moşu ekänligidä gumanim yoq.

Dadam bolup štkän vaqiäni äsläptu. Şu çağda u birär iş tepilip qalar degän ümüttä İli däriyasi boyidiki sallarni ägip jürüptekän. Tšpidin bir ayal yaşqinä qizni ägäştürüp, salçilar täräpkä kelivetiptu. Ular yolni qisqartmaq niyiti bilän çatqalliqniŋ içi bilän meŋişqa başlaptu. Biraq yol yeqin kšrüngän bilän çatqalliq qoyuqlişip, ularniŋ yolini qiyinlaşturuptu. Bu qiyinçiliqlarğa ayal çidiğan bilän qizi çidimay jiğlaptu. Buni kšrgän dadam ularniŋ aldiğa jügräp beriptudä, qizni hapaşlap, ayalni başlap, mänzilgä tez yetişniŋ çarisini kšrüptu.

Bu gäplärni qiziqip aŋliğan tšpilik adäm dadamni mürisidin quçaqlap, soraptu:

— İsmiŋ kim?

— Sulayman.

— Qançä yaşqa käldiŋ?

— Apam «Qizilgül eçilğanda tuğulğansän» degän. Biyil qizilgülniŋ eçilip toziğiniğimu helä bolup qaldi. Şuniŋğa qariğanda on yaşqa tolğan ohşaymän.

—            Hät-savatiŋ barmu?

—            Nädiki. Özämniŋ oquşqa häväsim bar edi, amma ilaҗim bolmidi. Şundimu yezida jürgändä Mähpir şaŋiyuniŋ oğliniŋ käynigä kirivelip, hätlärni ançä-munçä oquydiğan bolup qalğandim.

—            Oğul bala, — dadamniŋ mürisigä qeqiptu tšpilik adäm, — Gäpliriŋ çüçük, äs-hoşuŋ җayida bala kšrünisän. Ändi gäpni meniŋdin aŋla.

Dadam u kişiniŋ eytqan sšzliridin ismi Musällim, käspi yağaşçi, ayaliniŋ ismi Җännät, ätrapida ägip jürgän qiziniŋ Ünçäm ekänligini biliptu.

—            Biz on pärzänt kšrgän, — sšzini davamlaşturuptu Musällim ata. — Һazir qolumizda moşu qizimizla qaldi, başqiliri baqiliq bolup kätkän. Һämmisini qizil, qara çeçäk elip kätti. Bu qizimniŋ aldida Änvär degän bir oğlumiz bolidiğan. Çamisi u sän  demätlik. Biraq hudayim unimu bizdin elip kätti. Kelidiğan җümä küni şu oğlumğa atap näzir štküzmäk bolup, bodiğan bir topiğimizni bügün bazarğa äkirgän. Yaritipqu setivedim, biraq yolda pulini jütirip qoyuptimän. Vallahu äläm, pulum yaman kişiniŋ qoliğa çüşmäptu. Pulni taptim. Seniŋdäk tärbiyä kšrgän, halal niyätlik oğulğimu egä bolğandäk turimän. Eytqan gäpliriŋgä qariğanda ähvaliŋ yahşi ämäs ohşaydu. Ägär maqul kšrsäŋ, bizgä bala bolup kät. Buniŋdin keyinki šmrüŋgä biz egä. Män hünirimni ügitimän. Vaqti yätkändä beşiŋni oŋşap qoyimän…

Dadam raziliq beriptu. Musällim atimu sšzidä turuptu. Aridin aylar, jillar štüptu. Dadam bu җäriyanda yahşi kütüm tepiştin taşqiri Musällim atidin berilip hünär üginiptu. Öziniŋ tirişçanliği, zeräkligi vä äqil-idrigi bilän ailidila ämäs, ähli җamaät arisidimu äŋ munasip, äŋ hšrmätlik usta bolup yetiliptu. Uniŋ daŋqi şähärniŋ jiraq-yeqin mähällilirigiçä mälum boluptu. Һämmä yärdä uniŋ qoli täkkän qoş qanatliq därvazilar, şipan-ravaqlar, hätta irgulu, hadik harvular tepilattekän. Hantahta, bšşük, härhil orunduqlar, sanduqlarğa buyrutma bärgüçilärniŋ sani kün sanap kšpiyiptu.
Dadam hünär üginişni istigän kšpligän şagirtlarnimu yetildürüptu.

Dadamniŋ bu hildiki alahidilikliri bilän beşi asmanğa yetip jürgän Musällim ata künlärniŋ biridä eğir ağriqqa giriptar boluptu. Ağriq küçiyip, çirayi kündin-küngä soluşqa başliğan künlärniŋ biridä mähällidiki meçitniŋ imam-mäzini vä yänä birqançä kšŋli yeqinlirini çaqirip, ändila 16 yaşqa toluvatqan qizi Ünçämni (apamni) dadamğa nekalap qoyuptu. Baya bovay šrä bolalmaydiğanliğini säzgän çeği, kšp štmäy vapat boptu. U kişiniŋ qirqi näzirini beridiğan küni Җännät momaymu alämdin štkän ekän. Dadam ularniŋ näzir-çiraqlirini häqiqiy pärzänt süpitidä štküzüptu. Dadam säkkiz pärzänt kšrgän ekän. Täläygä qarşi meniŋdin başqisi vapat bolup ketiptu.

Huddi tünügün kšrgändäk äsläymän, bäş yaşqa toluvatqan çeğimda birdä muzlap, birdä qizip, uzaq ağridim. Tändä därman qalmidi. Quruq ustihanğa aylandim. Ata-anam šzi yemäy maŋa yegüzüp, kšŋlümni kštiriş üçün qilmiğan yahşiliqliri qalmidi. Ularniŋ kšŋli üçün sšzläp, oçuq çiray kšrsitimän. Lekin ular bu minnätdarçiliğimniŋ amalsizliqtin boluvatqanliğini sezätti. Adämlärdin hali җaylarda iç-içimdin jiğlattim.

Bir küni dadam bamdat namizini oqup bolup, җäynamazdin turmay helä uzaq oltarğiniğa häyran boldum. Baya u içidä bilgän ayätlirini kšp oquptekän. Keyin ikki qolini egiz kštirip, špkidäp jiğlap kätti:

—            Äy, pak Pärvärdigarim! Baliliğimda tartqan җapa-mäşäqätlirimni ubdan bilisän. Nalä-zarlirim šzäŋgä yätkän çeği, yahşi kişilärni hämra qildiŋ. Ularniŋ atidarçiliğida barliq därt-älämdin qutuldum. Amma pärzänt җudaliği jüräkni zedä qildi. Ändi yalğuz oğlum, meniŋ izim. Duniyadin štsäm çiriğimni yandurup qalar şu pärzändim. Meni uniŋdin җuda qilma…

Jüräk-bağrim šrtilip kätti. Qäyärdin quvät käldi bilmäymän, bir amallap ornumdin turdumdä, dadamniŋ boyniğa esildim. Dadam maŋa qarap, haŋqetip qaldi. Säldin keyin ornidin irğip turdidä, meni yärdin juluvaldi!

—            Anisi, nädisän? Kšrüvatamsän, oğlumiz ornidin turdi. Hudayim meniŋ ahimğa yätti. Ah, bu nemä degän karamät…
Şundaq künlärniŋ biridä dadam bazardin qoyniŋ quyruq meyini elip käldi. Uniŋdin säräŋginiŋ häҗimidäk kesivelip, uni çiqqa štküzdi. Keyin vartaqlap qaynavatqan suğa biraz tutup, çala pişärdidä, sovutup, eğizimğa saldi:

—            Mayni şora balam. Uniŋdin iliktäk şerin täm çiqidu. Şorap, şorap jutuvär. Vallahu äläm, jutqiniŋ saŋa şipa bolidu.

Deginidäk qildim. Undaq bolğini kündin-küngä šzämni sağlam sezişkä başliğan edim. Aridin bir ayçä vaqit štkändä dadam täyyarlap bärgän quyruq mayniŋ küçimu yaki teviplarniŋ dorisimu yaki bahşilarniŋ oynitişlirimu yaki başqa irim-pirimlar täsir qildimu bilmäymän, šz aldimğa turup maŋidiğan, tamaqlirimni šzäm içidiğan halğa yättim. Buni kšrüp, ata-anamniŋ şatliği çekidin aşti. Äpsus, bu bähtiyar künlärniŋ šmri qisqa boldi. Dadam ağrip üç kündäk yattidä, alämdin štti. Ağriqniŋ azavimu yaki җudaliq därdimu, äytävir, kšp štmäy yänä burunqi ähvalğa çüşüp, yetip qaldim. Nägä qarimay, nemini oylimay saqal-burutliri hop yaraşqan, oyçan kšz, muŋluq qaraşliq, käŋ peşanä, maŋa hemişäm mšltiyip qaraydiğan dadam kšz aldimğa kelip, špkäm šrilätti. Hiyallarğa çškättim. Amma halimni apamğa bildürmäslikkä tirişattim. Biraq apam hämmidin hävärdar boptekän. Bir küni quçiğiğa qoyulğan beşimni silap oltirip: «Oğlum, dadaŋniŋ vapati senimu eğir ähvalğa selip qoyuvatidu. Bir ubdan tüzülüp qelivediŋ, qaytidinla ağriydiğan bolduŋ. Uyquŋmu yahşi ämäs, «Ändi män qandaq qilimän, meni kimgä taşlap kättiŋ, meniŋ halimğa ändi kim yetidu, dada» däp җšlüp çiqisän. Şükri qil, balam. Täliyiŋgä yeniŋda män bar. Mänla hayat bolidekänmän, seni qanatliqqa qaqturmay, tumşuqluqqa çoqturmay, dadaŋ arzu qilğinidäk batur, äqillik qilip yetildürimän» dedi. Apamniŋ kšŋli üçünla külümsiridim. Biraq kšŋlümniŋ bir yeridä ğeripliq, miskinlik saqlinip qaliverätti. Undaq bolğini turmuşumiz kündin-küngä eğirlişivatatti.  Taşqiridin kelip turidiğan ançä-munçä yardäm pulmu üzülgän edi. Uniŋ üstigä apamniŋmu saqliği yoq. Keçiliri ohinip kätsäm, türülgän tizliriğa beşini yeniçä qoyup jiğlavatqan, nemilärnidu däp zarlinidiğan halättä kšrättim. Äşu päytlärdä nemä üçün dadamniŋ hünirini üginivalmiğinimğa zarlinattim. Ägär şundaq bolğinida apamniŋ kšzliridä yaş, çirayidin muŋ kšrmäs edimdä…

(Davami bar).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ