Täŋşälmigän aläm

0
829 ret oqıldı

Yähiya TAYİRİY/Älämlirim nätiҗä kšrsätmäy, künlirim eğir štmäktä edi. Keyinki vaqitlarda apam ornidin sähär turup, meniŋ yäydiğinimni ğämläp qoyup, qayaqqidu ğayip bolatti. Keyin bilsäm, mälimizdiki qaysidu-bir bayniŋ nenini yeqip, balisini beqip, meniŋ qarnimni toq, uçamni pütün qilişniŋ ğemida jürgän ekän. Başta heç närsiniŋ pärqigä yätmigändäk jürdüm. Yätsäm nemä qilattim. Yeşim kiçik. Yšlänçügüm yoq. Qäyärgä barmay, tilim štmäydu. Yeşim on ikkigä tolğan jili bir silkinişkä toğra käldi. Sävävi, apamni şu halda kšrüverişni nomus kšrdüm. Uniŋsizmu apam kündin-küngä solup barmaqta edi. Keçisi iŋirap çiqidu.

Ahiri bolmidi. Apamniŋ naraziliği, çäkläşlirigä qarimay, uşşaq tiҗarätkä qarap yol aldim. Başta alma-šrük, gazir-poçaq, kšmüqonaq, süt-qaymaqlarni setişqa başlidim. Yazliği bazarğa qatnap hammalliq qildim. Aşpuzul, çayhaniçilarniŋ oçaqliriğa ot qalidim. Mal bazarliriğa berip, älniŋ alğan mallirini yetiläp šylirigiçä apirip jürdüm. Tuluqqa at miŋdim. Omiçilarğa yardämläştim. Qişliği bolsa, kişilärniŋ šgüzliridiki qarlarni küridim. Muz çoqidim.

Qisqisi, jitimniŋ küni nemä bolsa tarttim. Älvättä, işlar eğir. Lekin tartmay ilaҗim yoq edi. Käçtä herip qaytimän. Apam meni koçimizniŋ beşiğa çiqip kütüvalidu. Ätigändä šydin çiqqinimda miŋ bir tiläklär bilän qolini duağa açqiniçä bosuğida qalidu…

Һeç yadimdin kätmäydu, kelär jili şähär märkizidä istiqamät qilidiğan bir bayniŋ beğini baqmaq boldum. Bağdiki atquridiğan işlarni bilmäkçi bolup barğinimda apam yenimda boluvedi. Bağ käŋ. Qorşalğan tamliri ançä egiz ämäs. Uniŋ üstigä kšp tamlar şora bolup kätkän ekän. Bağniŋ içidä turup paka tamlardin koçini eniq kšrgili bolatti. Bağdiki kšçät bir-birigä yeqin oltarğuzulğini üçün taşqiridin kirgän adäm qaraŋğuluqqa kirip qelivatqandäk sezilätti. Çünki hämmä täräp baraqsan. Bir qarisaŋ ğämdin hali, oynap-külüşkä äplik, mänzirilik җay. Kündüzliri uniŋğa, buniŋğa mälikä bolup, künniŋ štkinini bilmäy qalisän. Lekin, äŋ muhimi, bağni keçisi küzitiş keräk. Şunçä käŋ bağniŋ qaraŋğu qoynini buluŋ-puşqaqliriğiçä küzitip çiqiş keräktä. Buniŋ üçün ärniŋ jürigi lazim. Därvaziniŋ aldi, koça kšrünüp turidiğan җayliriğu çağliq, otturiliriğa barğanda qandaq qilğuluq. Aldiŋdin baqqa oğriliqqa çüşkänlär çiqip kälsä, nähalğa çüşisän. Dat-päriyadiŋni kim aŋlaydu. Ävu tamlarğa yepişqançä qurup, šrülüp kätkän şahlarniŋ arisini җin-şäytanlarniŋ ugisi, deyişidu.

Öpkäm eğizimğa tiqilip, jürigim güpüldäp urup kätti. Çamisi qol-ayaqlirim titirigän bolsa keräk, uni apam sezip qaptu.

—            Qorquvatamsän, balam, — dedi apam iŋigimni oŋ qol barmaqliri bilän kštirip. — Sän degän oğul bala. Dadaŋ seniŋdäk vaqtida bšrilärniŋ arisida qelipmu qorqmaptekän. Һämmä işni «bismilla» däp başlisaŋ, seni Allaniŋ šzi asraydu…

Apam bu gäplärni kšŋlümgä yätküzüp eytalidimu yaki eytqanliriniŋ häqligigä kšzüm yättimu, äytävir, šzämgä kelişkä başlidim. Apamni hatirҗäm qilğandin keyin üç kün baqqa kelip jürüp, qilinidiğan işlirimni ubdan šzläştürdüm. Äŋ muhimi, maŋa hämra bolidiğan eşäktäk kelidiğan iştlarni šzämgä ügitivelişqa tiriştim. Bu iştlar yat kişilärni kšrgändä hiris qilip, etilip turatti. Ularniŋ eğizi eçilğanda qozuqtäk uzun-uzun çişliriğa qaraşqa äyminättim. Kšzliri ot bolup yenivatqandäk bilinätti. Ägär şu halitidä bağlaqtin boşinip ketidiğan bolsa…

—            Ular heç nemidin yanmaydu, — dedi maŋa qilinidiğan işlarni ügitivatqan kişi qoşumilirini türgän halda. — Ötkän yazda, — sšzini davam qildi u, — hoşna qoralarda turidiğan kişilärniŋ bir işti uquşmay baqqa kirip qalğan ekän. Bağlanmay jürgän bu iştlar barğan peti heliqi iştni boğup taşlaptu. Qiyqas-çoqanni aŋlap, şu yärgä barsaq, heliqi işt parçä-parçä bolup heqirap yetiptu…

Bu gäplärni aŋlap, huddi otqa taşlinidiğan adäm halitigä çüştüm. Lekin çandurmiğanğa saldim. «Män degän oğul bala. Munçilik işlardin çšçüp ketidiğan bolsam, qandaq qilip, ata-anam arzu qilğan oğul bolimän?» degän oyğa käldimdä, heliqi adämdin iştlarni qandaq qilip šzämgä ügitiveliş yollirini bildim. Ularğa tamaqni šz qolum bilän berip, šz qolum bilän bağlap, yeşip jürüp, šzämgä çaqqanla ügitivaldim. Bu iştin kšŋlüm tolğan künniŋ ätisi sähärligi baqqa kelip qolumğa sevät aldim. Һärbir tüp kšçätniŋ astidin ahşam şamalda qeqilip çüşkän almilarni tärdim. Ularni bağniŋ has orniğa dogilap, šrdävätkändin keyin baqqa qaraydiğan heliqi kişi käldi. Uniŋ külümsirigän çirayiğa qarap kšŋlüm huş boldi.

—            Ayiğiŋ çaqqan balikänsän, yaraysän, — dedi u mürämdin qeqip, — işiŋ maŋa yaqti. Keçisi pähäs bol. Birär şäpä säzsäŋ, iştlarni qoyuvetişni untuma.

Qisqisi, şu küni neri-peri işlarni hoşal käypiyat bilän bäҗa kältürüp, qandaq qilip käç kirgänligini bayqimay qalğan edim. Kün petip, heliqi kişi šyigä qaytqandin keyin «Aqtšş» degän iştni bağniŋ ahiriğa, «Yolvars» degän iştni alma šrdälgän җayğa raslanğan orunğa bağlidim. Demäk, ikki yaqtin bolidiğan hovuptin qutulğandäk edim. Özäm bağni bir aylinip kelip, «Yolvarsniŋ» qeşidiki ornumğa kelip sozuldum. Däsläp, çoŋ kişi sezindim. Jürigimmu heçnärsidin çšçügändäk ämästi. Amma kün oltirip, ätrapni qaraŋğuluq qapliğandin keyin säl änsiräşkä başlidim. Koçilardiki çiraqlarmu šçirildi. Adämlär selikti. Ätrap tiniçlinip, җahan tün quçiğiğa siŋgän päyttä hatirҗämligimdin äsär qalmidi. Tehi bayila hämmä täräp adättikidäk bilingän. Ändi bolsa, kšrüngänla närsä dähşät yağdurup, hovup-hätärniŋ ugisiğa aylanğandäk edi. «Tiriq» qilğan täräpkä säskinip qaraymän. «Qorqqanğa qoş kšrünär» degändäk, asta çiqqan şamalda läyzän tävrängän yopurmaqlar җin-şäytanlarniŋ şäpisini berätti. Tokuldap çüşüvatqan almilar şora tamdin atilip çüşkän oğrilarniŋ häyvisidäk bilingini turdi. Ahiri ornumni iştniŋ yeniğiraq yštkidim. Uniŋğa yepişip degidäk yattim. «Oniğanğa yoniğan» degändäk, birdin җin-şäytanlar toğrisida oylinip qaldim: Eytişlarğa qariğanda ular adämlärgä kšrünmäy,  ätrapida jürärmiş. Yoli kälginidä çeqilip, kişilärni härhil yaman kesälliklärgä giriptar qilğidäk. Ya Alla, nemä degän dähşät. Һazir yenimda jürämdiğandu… Hiyalim şu yärgä yätkändä bar äzayimğa titiräk olaşti. Beşimdiki şahlarniŋ tävrinişliridin yopurmaqlarda qiyğitip jürgän җin-şäytanni his qildim. «Җenim huda, — ornumğa qaqqan qozuq bolup sançildim, —  bala-qazalardin šzäŋ asra. Meniŋ seniŋdin šzgä panahim yoq. Mabada män birär yaman halğa uçrisam, apam qandaq qilidu. Uniŋsizmu apamniŋ hali eğir. U beçarä bu yoruq җahanda nemä rahät kšrdi» deginimçä, apamdin üginivalğan barliq uşşaq sürilärni tügäl oqup çiqtim.

Bolmidi. Därvaza täräptin kimniŋdu ayaq tivişi aŋlandi. Bayatin beri tilini bir ğeriç çiqirip, tinip yatqan işt birdin sägäkläşti. Ornidin dik turğan peti därvaza täräpkä qarap havşuşqa başlidi. U šzini şu täräpkä qaritip atidiğandäk edi. Ornida peqirğiniçä tük-tükini yeyişkä başlidi. «Җin-şäytanlar şu täräptin kelivatamdiğandu. Ularni bäzidä adämniŋ iskätigä kirivalidu. Adämniŋ bälgüsini beridu» däydiğan. Ändi qandaq qilğuluq…

Asta iştni quçaqlidim. Qolum uniŋ boynidiki bağlaqqa silҗidi. Ändiginä uni qoyuvetäy däp tursam, tonuşla bir avaz  aŋlandi:

—            Abduquddusҗan balam…

—            Һoy, bu apamniŋ avaziğu. Bu tonuş avaz bilän hatirҗäm bolalmidim. Äksiçä, «Aŋliğanlirim rastqa aylinivatidu. Җin-şäytanlar birdin apamniŋ iskätigä kirivelişqa ülgiriptudä. Çšşürini ham sanima, sän taş saniğiçä män qum sanaymän» dedimdä, küçäp, säkräp havşuvatqan iştni qaytidin quçaqlavaldim. Bu qetim ikkilänmäyla iştniŋ boynidiki tasmiğa qolumni sozdum.

—            Abduquddusҗan balam, iştiŋğa agah bol. Män apaŋğu, seni oylap hatirҗäm bolalmidim…

Avaz yeqinlişip qalğan edi. Şu tapta qollirini arvan-sarvan qilğiniçä tämtiläp kelivatqan apamni kšrüp qaldim.

—            Apa!

—            İştiŋğa avayla balam…

Ornumdin qandaq qozğalğinimni, apamniŋ yeniğa qaysi halättä yetip barğinimni bilmäymän. Һoşumni jiğip qarisam, apamğa uniŋ kšynigidäk yepişip ketiptimän. Apamniŋ aliqanliri jirik çaçlirimniŋ üstidä härikätlinivetiptu. «Ya pirim! — dedim içimdä, — şäytanniŋ küşkäytişigä boysunğan bolsam, iştni qoyuvetättimkändä. Şu çağda apamniŋ hali nemä bolatti? Kšz aldimğa heliqi adäm sšzläp bärgän hoşnilarniŋ boğup taşlanğan, bšläk-bšläkkä ayrilğan işti gävdiländi.

—            Җenim apa…

—            Җenim balam…

Qaytidin himirilişip kättuq. İştmu havşuştin tohtidi, mänmu šzämgä kelişkä başlidim:

— Һoy, apa, yerim keçidä bu yärgä nemişkä käldiŋiz?

—            Hatirҗäm bolalmidim balam, — beşimni bağriğa tehimu qattiq basti apam. — Eğilğa yalğuz kiriştin qorqidiğan bala bu tün qaraŋğusida şunçä käŋ bağda yalğuz qandaq qilivatidiğandu, birär heyim-hätärgä uçrap qalsa, qandaq qilimän, däp zadila turalmidim. Bu işiŋni taşlisaŋmekin, balam.

—            Bu nemä deginiŋiz, apa. Yenimda bšrilärnimu paçaq-paçaq qilivetidiğan iştlirim tursa…

Anam amalsiz qalğandäk edi. Beşini tšvän selip, bir päs oltardidä, andin maŋa qarap, mäŋzimni  aliqanliri bilän qisti.

—            Sän şundaq däydiğan bolsaŋ amalim qançä, balam. Amma bir gepim bar.

—            U qandaq gäp?

—            Öydä yatsammu yatidekänmän. Uniŋdin keçisi seniŋ yeniŋğa kelip yatay… Şundaq qilsam, sän şunçä käŋ bağ içidä yalğuz qeliştin qorqmaysän, män bolsam, härhil ändişilärdin jiraq bolimän.

—            Avarä bolup qalamsizki, apa. Män bu bağda bari-yoqi bir ay işläymänğu. Bir ay çişimizni çişimizğa bassaq, šyniŋ helä kam-kotisini oŋlavalimiz.

—            Deginim degän. Män seni yalğuz qoymaymän, җürä bağni bir aylinip çiqayli.

Şundaqmu boldi. Apam bağni arilap kälginimizçä hasirap, yštilip helä bearam boldi. Uni, buni däp jürüp, ornumğa yatquzdum. Apam meni hatirҗäm qiliş üçün yänä helä bir nemilärni degän peti uyqiğa kätti. Mäydisi huddi härilär uga selivalğandäk ğijildatti.

Oyğa çšmdüm: bu ata-ana degän yarilişidin šzigä has ilahi-qudrätkä egä büyük zatlardin ekän. Ular üçün hämmidin uluği päqät — pärzänt. Pärzänt üçün otta šrtinişkimu, zähärdin zarlinişqimu täyyar. Uniŋ härbir tiniğiğa mäyräm şatliğini tiläydu. Uniŋ tapiniğa kirgän tikän meniŋ kšz-qariçuğumğa sançilsun, däydu…

Bir küni apam meni dukandin sirkä elip kelişkä ävätti. U zamanniŋ kepäktin çiqirilidiğan sirkiliri tähsingä layiq edi. Purisaŋ iştiyiŋni açidu. Eğiziŋğa salsaŋ, šgä-šgäŋdä bir läzzät sezisän. Şuniŋdin bolsa keräk, sirkini elip, dukanniŋ käynigä šttümdä, bodulkiniŋ eğizini açtim. Uniŋdin ändiginä bir jutum içişimgä, aldimda Abdurahman päyda boldi. U mälimizdiki Ädhäm qazi degänniŋ ärkä oğli edi. Dadisi jut içidiki bäzi kšŋülsizliklärni soraşqa bälgülängän qattiq qol, qapiği yaman, säpra müҗäz adäm edi. Talay nahäqliqlärgä yol qoyup, kšpniŋ qarğişiğa qelivatqan adäm. U hahişi vä mänpiyiti üçün heçnemidin tiyilmatti. Adämlär uniŋdin qaçatti. «Җanni alsaŋmu al, hudayim, biraq meni Ädhäm qaziniŋ aldiğa yolatma» deyişidiğan. Çünki uniŋ sšzi oq, qaraşliri qiliçtäk sürlük bilinätti.

Şundaq adämniŋ oğli bolğan Abdurahman mälimizdiki hämmä balilarni bozäk qilatti. Başqilarğa deginini qilduruşqa amraq edi. Qildin qiyiq kätsä dadisi bilän mahtinip, dadisi arqiliq härqandaq kişiniŋ ädivini berip qoyuşqa aldiratti. Şuŋlaşqa demimni içimgä juttumdä, botulkini uniŋğa bärdim. Abdurahman botulkini kštärginiçä sirkini helila içivätti. Hatirҗäm qarap turalmidim, botulkiğa esildim, Abdurahman meni bu işim üçün urmaqçi bolup, qol kštirivedi, kimdu-biri qolini tutuvaldi. U dadam ekän. Bazardin qaytip kelivetip ähvalğa kšzi çüşüptu. U Abdurahmanniŋ quliğini burap tuttidä, aldiğa selip maŋdi. Һäyäl qilmay, ularniŋ qoş qanatliq därvazisi aldiğa kälduq. Dadam därvaziniŋ bir qanitini tepip açti. Һoyliğa qirsäk, Ädhäm qazi, huddi bizni kütüp turğandäk, peşayvanda bästini ğaz tutup turğan ekän. Dadam Abdurahmanniŋ quliğini buriğan peti qazi turğan җayğa bardi.

—            Tähsir, — dedi dadam u kişigä tik qadilip, — hämmimiz pärzänt üçün yaşaymiz. Һärqandaq ata-ana šz balisiniŋ başqilarğa bozäk bolup qelişini halimaydu, mänmu şularniŋ biri. Amma häyran bolidiğan yerim, silidäk jut atisi hesaplinidiğan adämniŋ balisi bu  däriҗidä çekidin çiqip ketişi şäriät vä täriqät täläplirigä päqätla namunasip ämäsmu!

Dadam bu sšzlärni avazini kštirip, titirigän bir halättä ayan qildi. Uniŋdin keyin Abdurahmanniŋ baya maŋa kšrsätkän zoravanliğini birmu-bir sšzläp çiqti.

Qarisam, Ädhäm qaziniŋ ğujmäk qaşliri türülüp, çäkçäräp turidiğan kšzliri sançilğan yeridin qozğalmay qaldi. Şundimu nemilärnidu degän peti şivirlididä, uçisiğa sepivalğan päşmitiniŋ etäklirini himlidi:

—            Eytqanliriniŋ hämmisi tolimu orunluq, Sulayman ustam, — dedi u turqini buzmay. Amma män uniŋ şu älpazidin dadamğa azar yätküzidiğan boldi, däp qorqup kättim. Äksiçä boldi. Qandaqtu yeliniş vä miskinlik iskätigä kirip, sšzini davam qildi. — Biz ata-anilar üçün pärzänt degän häqiqätänmu jürigimizniŋ parçisi. Ularni asrap, avaylap šstürüşkä tirişimiz. Biraq bu mantiçilar bäribir baliliğini qilidekän. Meniŋ balam bügünmu meni bäk osal ähvalğa giriptar qildi. Hapa bolmisila. Män bügün uniŋ bilän başqiçä sšzlişidiğan bolimän…

Dadam uniŋ sšzlirigä işänmigändäk edi. Çaqnap turğan kšzliri bilän ätrapni mähsätsiz küzitip çiqti. Män uniŋ çirayidin «Yalğan eytivatisän. Äksiçä, meniŋ bilän qaçan bolmisun bir hesaplişip qoyuşni kšŋlüŋgä tügdüŋ. Qudritiŋ yätsä asminiŋni taşlivät» degän mänani sezip turdum. U birdin härikätkä käldidä, qolini silkigän peti käynigä buruldi.

Kimdu-biriniŋ iŋraşliridin hiyaldin jiğildim. Qarisam, apam ikki yeniğa taşlinip, җšlüvetiptu:

—            Җenimğinä balam, meni bu küngä taşlima. Män seni heçqaçan zarlitip qoymaymän? Seniŋ tapiniŋğa kirgän tikän meniŋ kšz qariçuqlirimğa sançilsun…

Җahan peqiriğandäk bilinip kätti. Kšŋlümdin «Җenim anam, meniŋ ğemimni qilip, tünlärdimu yahşi uhlalmaysizkänğu. Sizniŋ aldiŋizda pärzäntlik borçumni štäydiğan künlärgä yetidiğan päytlär bolarmu?! Sizni šmür boyi aliqinimda alma qilip kštiriş bähtigä qaçanmu yetärmän?» degän oylarniŋ štkänligi hazirğiçä yadimda.

Nemä amal! Һayatta insan šz mähsätlirigä haliğan mäzgilidä yetälmäydekän. Äksiçä, u insanni haliğan çeğida baş ägdürüşkä qadir ekänğu… Kšp štmäy meni dähşätkä selip kelivatqan mänzirä kütmigän bir mäzgildä aldimdin çiqti…

Şu küni apam peşin namizini štävatatti. Tosattin bir täripigä qiysiyip qaldi. Nemä bolğandu, däp turuşumğa җäynimazniŋ oŋ täripigä jiqildi. «Apa!» deginimçä yeniğa uçup bardim. Apamniŋ kšzi oçuq turatti. Amma mäydisidiki gijildaşlar küçinip, näpäs elişlar tinğan. Qandaq qilip šydin çiqip kätkinimni bilmäymän. Qarşimizdiki hoylida turuşluq Ayim apamni başlap çiqtim. Apamniŋ yahşi, yaman künliridä yenida bolidiğan bu ayal apamniŋ biläk, gürän tomurlirini, jürigini tiŋşap, tamdäk tatirip kätti:

—            Abduquddusҗan balam…

—            Ayim apa…

—            Balam, Ünçämdin ayrilip qaptimiz…

Ya Alla! Nemini aŋlavatimän?! Qandaqtu-bir rähimsiz küç eğizimdin kaniyimğa qol selip, jürigimni julup tartivatqandäk eğir ähvalğa çüştüm. Bir kämdä hoşumni jiğip qarisam, šyümizniŋ içidä kimlärniŋdu jiğa-zerisi ävҗigä çiqiptu. Appaq yapqu bilän yepilğan apam šyniŋ otturisida sunaylinip yetiptu.

— Җenim anam… Silkinip turup dat salğan avazim šy içidiki başqa avazlardin ğals kälgän edi. Һämmä maŋa haŋğarap eçinip, yaş tšküp qarişatti. Män bolsam äriştin çšlgä taşlanğan taş misali qetip qalğandim. «Ändi män qandaq yaşaymän?». Ätrap goya meni tiŋşimayvatqandäk sükünatta edi. Päqät tomurlirimdiki qan, uruvatqan jüräk». Sän istigän istäklärniŋ hämmisi apaŋ bilän täŋ җan täslim qilip, u kişi bilän tavutqa kšçkän» degändäk tuyulatti. Amma qälbimniŋ qärigä näzärbänt qilinğan tuyğular oyğinip, danim-danim sšzlärgä, muŋluq ahaŋlarğa almişip kätkändi. Amalsiz qalğan äşu päytimdä vuҗudumdiki partlaşqa tayin tapqan ah-zarlirim nahşa bolup yaŋrap kätkändi. Apam yatqan tavut qäbirstanliqqa yätkängä qädär hämmini qoşaqqa qetip, avazğa selip, datlap maŋğandim. Kšzini yaşlavatqanlar vä meni novätmu-novät bağriğa besip, täsälla berivatqan kişilärniŋ härikätliridin bayqattim. U kişilärniŋ arisida apamniŋ Qaynuq yezisida turuşluq qerindişi Mšydün degän kişimu bar edi.

—            Nemä şunçä zarlinisän, balam? Ata-anaŋ bolmiğan bilän bizdäk qerindaşliriŋ barğu! Bizmu seni ulardäk qanatliqqa qaqturmay, tumşuqluqqa çäktürmäy asraymiz, җenim balam…

Bu adäm däsläp sšzidä turğandäk kšründi. Apamniŋ qirqi näzirini štküzgän küni käçqurunluği u kimligini mälum qildi. Şu küni şähärdiki šzigä yeqin tutqan birqançä yoğan qosaqlarni, şundaqla mälimizdiki heliqi Ädhäm qazini šygä jiğivaldi. Män şu küni bu adämniŋ jiğilğan topqa: «Musälim tağam moşu qora-җayni alar çağda meniŋdin on at, säkkiz kala, jigirmidin oşuq qoyniŋ pulini qärizgä alğan. Amma qärizni ada qilalmay, baqiliq bolup kätti. Uni küyoğli Sulayman tšlämdekin desäm, umu zivan sürmäy tügäp kätti. Özäŋlar bilisilär, qärzini tšlimigän adäm qiyamät qärizgä qalidu. Uniŋdin taşqiri Musälim tağam bilän Җännät  hädämniŋ Sulayman bilän Ünçämniŋ җäsidini uzitiş, näzir-çiraqlirini štküzüştimu ubdanla çiqimdar boldum. Meniŋçä,  märhumlarni yeŋi yär bassun desäk…» degän gäplärni qildi. Ädhäm qazi şu çağda heç ikkilänmäy, turuvatqan šyümizni Mšydünahunniŋ namiğa štküzgän hškümini elan qildi.

Män şu küni Ädhäm qaziniŋ heliqi çağda dadamniŋ aldida nemä üçün siliq sšz, täslim boluşqa urunuş sävävini biraqla çüşändim. Çünki u şu ahşimi meni aldiğa çaqirip, «Ändi dadaŋni gšrdin sšräp çiqamsän» degän gäpni zärdä bilän eytqandi.

Jut çoŋliriniŋ arisida bolğan bu kelişim ätisila mälidikilärgä pur kätti. Kšplär yaqisini tutup, «Vay tovva, bu qandaq gäp? Musälim hayat vaqtida mundaq gäplärni qilmiğanğu. «Kişiniŋ häqqini toŋğuzniŋ gšşidin oşuq yaman kšridiğan bu adäm qandaqlarçä qärizdar bolup qalidu?» däp mudiyi qopuşqandi. Lekin «Anaŋniŋ oynişi qazi bolsa, därt eytip nägä barisän?» degändäk boldi.

Häyir, bir silkiniş bilän kšŋüllärni lärzigä salğan bu nahäqlikkimu kšnüşkä toğra käldi. Kšklämniŋ däsläpki päytliri hoyla-җayniŋ yeŋi egiliri Qaynuqtin kšçüp käldi. Äşu künlärdä bu šydä otta oltarğandäk bolup jürgän bolsammu, uniŋdinmu yaman künlärni kšrärmän däp oylimiğan edim. Öy egilirigä boyun qisip qaraş, yelinip, mehir-muhäbbät kütüşniŋ orni qalmidi. Ögüzigä ot-qoray šsüp quriğan, işik-deriziliri qiysiyip kätkän, sugaqliri kšçkän kšrümsiz bir šygä kšçirildim. Mana şu kündin etivarän häqiqiy qara jitim hayatim başlandi. Başqilarniŋ baliliri kün teräk boyi šrligängä qädär uhlaydu. Käçqurunluqliri yerim tünni yeniğa elip oyundin tohtaydu. Çünki ularniŋ istäp çiqidiğan, baş-üzini siypap, şirin tilliri bilän ärkilätkän peti šyigä başlaydiğan aniliri bar. Män bolsam, boynumni qisqan peti qaliverimän. Öygä kirginimdä aldiğa etilip çiqidiğan, kir kiyimlirimni yäştürüp, pakizini kiygüzidiğan, aldimğa män yahşi kšridiğan taamlarni qoyidiğan, yatidiğan mäzgilimdä astimğa qelin kšrpä selip, beşimğa qoş-qoş yastuqlarni qoyidiğan, üstümni issiq yapqan boyi muŋluq avazi bilän uzaqtin-uzaq päpiläp, ärkilitidiğan җenim anam ändi päqät şerin hiyalimğila almaşqan. Tünniŋ uzaq mäzgilliridä ata-anamni oylap, hazirqi künlirimdin kšzümni nämläymän. Undaq bolğini, meniŋ yeŋi baş-panalirim munasivitini alliqaçan šzgärtkän edi. Maŋa anisini šltürgän adämgä qariğandäk sätläp, näprätlinip qaraydu. Tamaqlirini tiqişturup yeyişidu. Ata-anam häväs bilän ataydiğan «Abduquddusҗan» degän ismim «Qudduzäkkä» almaşqan.

Nemä amal! Başqa kälgänni kšz kšrüp yaşavärdim. Amma maŋa şu çağlarda küç-ğäyrät, rahät-parağät atiğan birdin-bir qudrät šzäm toqiğan qoşaqlirimğa selip eytilidiğan muŋluq nahşam boldi.

Birdä ğeripsinip, birdä jiğlap degidäk mähällimizdiki başlanğuç mäktäpni tügättim. Ändi toluqsiz ottura mäktäptä oquşum üçün şähärniŋ märkizidiki oquş orniğa yštkilişim keräk. Bu yärdä şähärgä yeqin yezilardin kelip oquvatqan balilar üçün yataq bar edi. Oylisam, meniŋ ornum şu yataq bolğini toğra. Biraq mäktäpkä maslişiş üçün yeŋi kiyim, yataqhaniğa tšlinidiğan hiraҗät mändä yoq edi. Oquşumni qandaq qilişimni, kimgä berip halimni eytişimni bilmäy jürginimdä, ata-anamni bilidiğan, meniŋ äyni kündiki hayatimni çüşinidiğan kişilär meniŋ sirtimdin toluqsiz ottura mäktäpkä berip, oquşumnimu, yatiğimnimu oŋlap bärdi. Bir qarimaqqa ğäm-qayğudin qutulğandäk qilğinim bilän ata-bovam yaşiğan, šzäm tuğulup-šskän makandin suğirilip çiqişim bäk eğir edi. Nemä çarä, buniŋğimu kšnüşkä toğra käldi. Başqilarniŋ aldida oçuq çiray jürsämmu, kişilärdin hali җaylarni tapqanda buğuldap jiğlaymän. İçi-içimdin etilip çiqidiğan sšzlärniŋ hämmisi qoşaq bolup yarilivärdi. Ahu-zarimni ipadä ätküçi ahaŋlar bilän muŋluq nahşilirimni eytivärdim. Nahşilirimniŋ täsirini ätrapimğa jiğilğan tiŋşiğuçilarniŋ pat-pat uluq-kiçik tinişliridin kšzigä yaş elişliridin vä käyni-käynidin bağriğa besip, täsälla berişliridin, keläçigimgä ümüt bilän qaraydiğanliğidin bilättim. Şu halda yaşap jürüp, kšp štmäy äl arisida «Bala nahşiçi» namiğa egä boldum.

Şundaq künlärniŋ biridä İlida nami tillarda dastan bolğan Büzütük hälpäm degän kişiniŋ çoŋ oğli Sonur Kamal mäktivimizgä käldi. Bu adäm dadam hayat mäzgilidä šyümizgä pat-pat kelidiğan. Dadam hälpitimniŋ beğida haşamätlik şipaŋ yasiğan çeğida bu kişi bilän dostlişip qalğan ekän.  Keyin nemişkidu ayiği selikip qaldi. Bilsäk, hizmiti šrläp, märkäzgä yštkälgän ekän.

Hulläs, şu küni bu adäm bilän ularniŋ šyigä käldim. Ailidä qandaqtu-bir çoŋ märasim boluvatqan ekän. Käçtä bolğan bäzmidä kšpçilikniŋ täläplirigä benaän birqançä nahşa eytip bärdim. Bir eytip ketidiğan yeri, Sonur Kamal akidin bäk minnätdar edim. Nahşa eytivatqan çeğimda, goya dadamni kšrüp, maŋa azar bärgänlär üstidin şikayät qilivatqan halğa çüşkän edim. Jitimliq, yalğuzluq, yoqsizçiliqniŋ därdi iç-içimdin buğuldap šrlävatqan nalilar nahşilirimğa muŋ qoşti. Tamaşibinlarniŋ hämmisini jiğlattim. Nahşam tügişi bilänla ularniŋ härbiri yenimğa kelip, bağriğa besip, maŋa yšlänçük bolidiğanlirini eytqanlirimu esimda.

—            Buradärlär, — däp meni quçaqliğan halda kšpçilikni šzigä qaratti Sonur Kamal aka, — bügündin etivarän Abduquddusҗan meniŋ oğlum hesaplinidu. Män uni märkäzgä äketimän. Tärbiyä berip, oqutimän. İmanim kamilki, oğlum keläçäktä hälqimizniŋ iptiharliq oğlini bolidu.

Şundaqmu boldi. U kişiniŋ atidarçiliği tüpäyli ottura mäktäptä hämdä Sän°ät institutida oqudum. Aliy därgahta muällim bolup işlävatqinimğa ikki jil bolğanda, maŋa ohşaş jitimliq därdini tartqan Rehangül degän qiz bilän toy qildim. Uzaq jil muällim bolup işläş җäriyanida kšpligän iptiharliq şagirtlarni tärbiyiliduq. «Uyğur on ikki muqami» toğrisida yezilğan birqançä ilmiy ämgäklirim mämlikättin taşqiri çät ällärdimu elan qilindi. Häliqara däriҗidä štkän birqançä ilmiy änҗumanlarğimu qatnaştim. Ottuzdin oşuq iҗadiy ämgäklirim hälqimiz sšyüp tiŋşaydiğan mäniviy bayliqqa aylandi. Pensiyagä çiqqandin keyin jutqa qayttim. Aŋlisam, atamdin alalmiğan äntini meniŋdin elişqa urunğan Ädhäm qazi, tšhmät bilän hoyla-җayimizğa egä boluvalğan tuqqan җahanğa türük bolalmaptu. İlgiri mähälliniŋ kšrki hesaplinidiğan hoyla-җay väyran boptu. Baliliri uni setip, miras bšlüşüş koyiğa çüşüptu. Soriğan ahçisini berip, җayni šzämgä qaritivaldim. Uni biraz tämirläp, altä haniliq šyi, beği bar gšzäl makanğa aylandurduq. Şu yärdä štkänlärniŋ çiriğini yanduruş bilän oğullirimni yahşi yärlärdin šyläp, qizlirimni bizni çüşängän kişilärgä uzattuq.

Bir qarimaqqa turmuşta hatirҗäm, qolini nägä sunsa yetidiğan şähslär qatariğa qetildim. Äl-jut arisida abroy-ataq taptim. Amma çoŋquriraq oylansam, kšŋlüm qatlamlirida ornini tolturup bolmaydiğan bir boşluqni sezättim. Şübhisizki, u meniŋ keläçigimdin änsirigän, amätlirim üçün çin dilidin dua qilğan ata-bovamlarniŋ orni edi. Ular änsirigän pärzändiniŋ hazirqi hayatini, bähtiyar künliriniŋ gäştini sürüşkä tamamän häqliq kişilär edi.

—            Eh, täŋşälmigän aläm…

Kšzlirimdin yänä dirqirap yaş kätti…

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ