Uyğurşunas alimlar Vaşingtonda baş qoşti

0
870 ret oqıldı

Biyil 25 — 27-sentyabr'dä AQŞ paytähti Vaşingtonda Djordj Vaşington universiteti yenidiki Evropa, Rossiya vä Evraziyani üginiş instituti Amerika Uyğurliri assotsiatsiyasi bilän birliktä uyuşturğan İ Häliqara uyğurşunasliq konferentsiyasi bolup štti. Uniŋ işiğa AQŞ, Büyük Britaniya, Rossiya, Frantsiya, Türkiya, Şvetsiya, Täyvän, Qazaqstan, Taҗikstan, Germaniya vä Avstraliyadin bolup, qiriqqa yeqin alim qatnaşti.

Uyğurşunaslarniŋ mundaq ähmiyätlik änҗumaniğa hälqimiz väkilliridin taşqiri Azatliq šyiniŋ prezidenti Devid Kramer, AQŞtiki «Häliqara amnistiya» hoquq qoğdaş täşkilatiniŋ mudiri Ti Kumar, Türkiya parlamentiniŋ äzasi Haluk Ahmed Gumuş vä başqilar qatnişip, sšzgä çiqti.

Konferentsiya dairisidä ikki «dügläk üstäl», on sektsiya mäҗlisi štküzülüp, ularğa qatnaşquçilar 36 doklad tiŋşap, muhakimä qildi. İkki «dügläk üstäl» uyğurlarniŋ hazirqi ähvaliğa vä ularniŋ tarihiy štmüşigä beğişlandi. Birinçi «dügläk üstäldä» Djordj Vaşington universitetiniŋ doktori Şon Roberts, Büyük Britaniyadin kälgän alim Maykl Dillon, İndiana universitetiniŋ (AQŞ) professori Gardner Bovington, Henrik Zadjievski (uyğurlar hoquqini qoğdaş boyiçä layihä, AQŞ), Qılıç Qanat (Pensil'vaniya universiteti) qatarliq alimlar uyğurlarniŋ hazirqi geosäyasiy rolini muhakimä qildi.

İkkinçi «dügläk üstäl» uyğurlarniŋ tarihiy štmüşigä beğişlandi. Uniŋğa professor Dryu Gledni, Djeyms Milvord (AQŞ), Yunus Kšç (Türkiya) vä başqa alimlar qatnaşti.

Rossiyadin kšpligän alimlarniŋ qatnişişi mäzkür konferentsiya alahidilikliriniŋ biri boldi. Mälumki, rus alimliri, җümlidin N.Biçurin, V.Radlov, D.Pozdneev, N.Kazimbek, D.Grigor'ev, G.Grumm-Grjimaylo, Ç.Välihanov ohşaş şäriqşunaslar uyğurşunasliq päniniŋ asasini saldi. Ändi keŋäş dävridä bolsa, rus alimliri uyğurlar toğriliq tätqiqatlarni çoŋqurlitip, uyğurlarniŋ tarihi vä mädäniyitiniŋ asasiy näzäriyäviy qaidilirini işläp çiqipla qalmay, bälki Qazaqstan vä Ottura Aziyadä uyğurşunasliqniŋ şäkillinişigä çoŋ hässä qoşti. Bu yosunda S.Malovniŋ, N.Bernştamniŋ, D.Tihonovniŋ, B.Litvinskiyniŋ, L.Çvır'niŋ vä yeqinda hayattin štkän S.Klyaştornıyniŋ zamaniviy uyğurşunasliq pänigä çoŋ hässä qoşqanliğini äsläp štüş kupayidur. Keŋäş İttipaqi parçilanğandin keyinki däsläpki jillarda Rossiyadä uyğurşunasliq tätqiqatlirida biraz keyingä çekinişniŋ orun alğanliğiğa qarimay, hazirqi vaqitta rossiyalik alimlar uyğurlar tarihi vä mädäniyitiniŋ aktual problemiliri boyiçä tätqiqatlarni davamlaşturuvatidu. Mundaq işlar Moskvadiki Rossiya Pänlär akademiyasiniŋ Şäriqşunasliq institutida vä Sankt-Peterburgtiki Şäriq qolyazmiliri institutida jürgüzülüvatidu. Konferentsiyagä qatnaşqan Rossiya delegatsiyasiniŋ tärkividä Şäriqşunasliq institutiniŋ yetäkçi alimliri D.Vasil'ev, L.Çvır', A.Qadırbaev, Yu.Drobışev, D.Dubrovskaya, A.Vasil'ev, A.Bondarenko, T.Anikeeva, şundaqla barnaulliq alimlar V.Barmin bilän V.Boyko boldi. Konferentsiyadä D.Vasil'ev, L.Çvır', D.Dubrovskaya, A.Vasil'ev, V.Barmin qatarliq şäriqşunaslar sšzgä çiqip, etnomädäniy šzara munasivätlärniŋ uyğur ülgisi, Çin imperiyasiniŋ Şinҗaŋni qaytidin besivelişi, štkän äsirniŋ 20-jillirida Kominternniŋ Şinҗaŋda inqilaviy partiya quruş boyiçä paaliyiti, Yaqupbägniŋ oğli Bäk-Qulibäkniŋ täğdiri toğriliq mälumatlar bilän ortaqlaşti.

Konferentsiya pütkül duniya, bolupmu AQŞ alimliri arisida uyğurlarniŋ tarihi bilän mädäniyitigä bolğan qiziqişiniŋ šsüvatqanliğini kšrsätti. Bolupmu Amerikida uyğurşunaslar qatari keyinki jillarda kšpligän yaş alimlar hesaviğa toluqturuldi.

Vaşingtonda bolup štkän konferentsiya šz hälqiniŋ tarihi vä mädäniyiti bilän şuğullinidiğan uyğur alimliriniŋ häliqara birläşmisiniŋ şäkillängänligini kšrsätti. Konferentsiyadä AQŞ, Qazaqstan, Türkiya, Germaniya, Avstraliya vä Taҗikstan ohşaş mämlikätlärdä yaşavatqan uyğur alimliri doklad bilän sšzgä çiqti. Mäsilän, konferentsiya işiğa «Azat Aziya» (Vaşington) radiosi uyğur redaktsiyasidin Dolqun Qämbiriy bilän Näbiҗan Tursun, qedimiy uyğur yadikarliqliriniŋ tätqiqatçisi Ablät Semät (Germaniya), Äkräm Ämät (Türkiya), Gšzäl Mayitdinova (Taҗikstan), Mämtimin Äla qatnaşti. Qazaqstan alimliriğa bolsa, R.Süleymenov namidiki Şäriqşunasliq instituti Uyğurşunasliq märkiziniŋ başliği Risalät Kärimova, mustäqil tätqiqatçi Hämit Һämraev vä moşu qurlar muällipi vakalätlik qildi.

Djordj Vaşington universitetidiki Märkiziy Aziya programmisiniŋ mudiri doktor Marlen Lorel'niŋ täkitlişiçä, häliqara uyğurşunasliq konferentsiyasi här jili härhil mämlikätlärdä uyuşturulidiğan bolidu. Novättiki, ikkinçi konferentsiyani Türkiyadä štküzüş planlanmaqta.

Bir eçinarliq yeri häliqara uyğurşunasliq konferentsiyasigä Şinҗaŋ-Uyğur Avtonom Rayonidin uyğur tätqiqatçiliri qatnaşmidi. Ularniŋ keyinki änҗumanlarğa qatnişidiğanliğiğa ümüt qilimiz.

Ablät KAMALOV,

R.Süleymenov namidiki Şäriqşunasliq institutiniŋ baş ilmiy hadimi, tarih pänliriniŋ doktori,

professor. 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ