Almutiniŋ almisi

0
699 ret oqıldı

Yär җänniti – Yättisu/ Almutiniŋ almisi degändä hazirqi çoŋ ävlat väkilliriniŋ kšz aldiğa daŋqi alämgä mäşhur aportniŋ kelip, baliliq vä yaşliq çağlirini äslitidiğanliği talaşsiz. Mänmu moşu maqalini yezişqa oltarğinimda äriksiz halda beğubar baliliğim štkän ilgärki Çeläk nahiyäsiniŋ Ğäyrät vä Dehan yeziliridiki almiliq bağlarni kšz aldimğa kältürdüm. U jilliri häm Ğäyrättä, häm Dehanda sovhoz almiliqliridin taşqiri, şähsiylärniŋmu härhil mevilärdin ibarät, kirsäŋ, çiqquŋ kälmäydiğan haşamätlik, bük-baraqsan bağliri bar edi. Şu bağlarniŋ talay almisini yäp, çişimiz qamiğan biz demätliklär, hazir baş qoşup qalsaq, baliliq vaqtimizdiki almilarni tilimizni tamşip äsläymiz. Bulbullarniŋ dillarğa aram beğişlap händan uruşiniŋ, härhil quşlarniŋ yeqimliq sayraşliriniŋ helikämmu qulaqlarda yaŋrap turğanliğini tilğa alimiz.

Täkitläş keräkki, mundaq bağlar päqät juqurida namliri atalğan mälilärdila ämäs, bälki tävägä qaraşliq başqimu yezilarda bolidiğan. Biraq, äpsus, hazir äşu bağlarniŋ hämmisi bolmisimu, täŋdin tolisi, sipayä eytqanda, štmüştä qaldi. Buniŋ şundaq boluşiğa, birinçidin, štkän äsirniŋ 80-jilliridiki haraqhorluqqa qarşi kampaniya, ikkinçidin, 90-jillarniŋ başliridiki ihtisadiy qalaymiqançiliqlar säväp boldi. Çünki här ikki ähvalda mevilik bağlar asassiz «paltiniŋ qurvini» bolğan edi. Ägär 80-jillarda bağlarniŋ ornini daramätlik hesaplanğan ziraät türliri egilisä, 90-jillarda turuşluq šylär selinişqa başlidi.

Һäqiqätänmu Almutiniŋ ätrapidiki bağlarniŋ ornida haşamätlik villa-kottedjlar qäd kštirip, ilgiri yeşilzarliqqa pürkängän şähär, mundaq eytqanda, «špkisiz» qaldi. Çünki šz vaqtida Almutiniŋ ätrapida mevä, kšktat vä yäl-yemiş yetiştürüşkä ihtisaslaşturulğan egiliklär bolup, ularniŋ kšpligän gektar mäydanni egiligän almiliqliri bolidiğan. Äynä şu bağlar mälum däriҗidä «špkä» hizmitini atqurup, şähärni päqät mevä-çevä bilänla ämäs, bälki taza hava bilänmu täminläp turatti.

Mäzkür maqalini yeziş җäriyanida män Almuta şähiriniŋ Gornıy Gigant mähällisiniŋ turğuni Abdullam haҗim Abdurahmanov bilän uçrişip sšhbätläştim.

–              Һazir u bağlarni häqiqätänmu çoŋqur seğiniş-eçiniş ilkidä äsläymiz, – dedi mštivär štmüş toğriliq gäp qilip. – U çağda Talğir nahiyäsigä qaraşliq bizniŋ «Gornıy Gigant» sovhozidila 1800 gektar almiliq bağ bar edi. Täbiiyki, uniŋda başqa alma sortliri bilän birqatarda Almuta aportimu yetiştürülätti. Aport häqiqätänmu almilarniŋ «atisi» edi. Һosul mol bolğan jilliri bir tüp almidin 50 kilogrammğiçä mevä alğini bolatti. U jilliri hazirqidäk toŋlatqular bolmiğanliqtin, elinğan hosulni hillap, altä metrliq gämilärdä kelär jilniŋ mart ayliriğiçä saqlattuq. Äŋ yahşilirini, şu çağdiki qeliplaşqan «qaidä» boyiçä märkäzgä, yäni Moskvağa ävätip, ottura däriҗidikisini Almuta ahalisi üçün qaldurattuq. Naçarlirini, adättä, şarap, muräbbä, şirnä çiqiriş zavodliri alatti.

Mštivärniŋ eçinişliq bilän täkitlişiçä, hazir u bağlarniŋ orni-izimu qalmidi. Juquridiki kimdu-birliriniŋ šz beşimçiliq qararliriğa muvapiq bağ uçastkiliri şähsiylärgä setilip, orniğa haşamätlik šylär selinip kätkän. Äynä şu šylär çüşkän ayrim uçastkilarda bir-ikki tüp aport almisi saqlinip qalğan ohşaydu.

–              Һazirqi ävlatniŋ işänmäsligi çoqum, amma sšzümgä gornıygigantliq mštivärlär guva, – däp davamlaşturdi Abdullam aka. – Ägär hatirämdin kštirilmigän bolsa, bir danisi 860 gramm çiqqan aport almisini alğan eduq.

Uniŋ bu sšzlirini män şu küni kelär jilğa muştiri toplaş mähsiti bilän yoluqqan gornıygigantliqlarmu qollap, šylirigä tutuşup degidäk kätkän almiliq bağlarni, tämi eğizida qalğan aportni dayim  äsläydiğanliğini täkitligän edi.

–              Һäqiqätänmu äҗayip baraqsanliq bağlirimiz bar edi, – däp äsläydu uzaq jil mäzkür sovhozda işligän Hatäm haҗim Setieva. – Ularda alminiŋ kšpligän sortliri, härhil mevilär bolidiğan. Aport ularniŋ gültaҗisi edi desäm, aşurup eytqanliq ämäs. Äpsus, u bağlar hazir yoq. Orniğa haşamätlik benalar selinip kätti. Mümkin bumu zamanniŋ tälividur. Biraq Qurvanҗan Ömärov, Tohtihan Ğapparova, Zivärbüvi Abdurahmanova, Dürnäm Razieva, Nurbüvi Maydinova, Sepiyäm Ğapparova, Ümselimäm Ömärova, Tursun Beşirov, Şerip Basitov vä başqimu bağvänlirimizniŋ tškkän tärliri bädiligä kälgän bağlarniŋ hazir orni-izidin yoq boluşi kişini eçinduridekän. Şundaq bolsimu elimizdä bağvänçilik sahasini tikläş çariliriniŋ qolğa elinğanliğini aŋlap hoşal bolup qalduq.

Һäqiqätänmu Almuta aportiniŋ daŋqi-şšhriti alämgä mäşhur degän gäptä mälum asasniŋ bar ekänligigä şähsän šzämmu guva bolğan edim.

…Bu 1978-jil bolup, u çağda män Germaniyadä Keŋäş äskärliriniŋ topida härbiy hizmitimni štävatattim. Eniq yadimdiki, 7-noyabr' edi. Mäyräm künliri җäŋçilärgä mäyrämlik çüşlük tamaq berilätti. Undaq çağlarda üstälgä härhil mevilärmu qoyulidiğan. Bu künimu şundaq boldi. Çüşlük ğizadin keyinki az vaqitliq däm elişta šzimizgä täälluq almilirimizni istimal qilişqa başliğanda, härkim tuğulup-šskän jutiniŋ mevilirini mahtiğini turdi. Biz, almutiliqlarmu, šzimizdä šsidiğan mevilärniŋ türlirini atap, ayrimliriniŋ şipaliq hususiyätlirini täripliduq. Şu çağda biz bilän bir vaqitta çaqirtilğan moskvaliq Yura isimliq säpdişimiz «Yoq gäpni qoyuŋlar, jigitlär. Almuta aportiniŋ tämini tartip kšrmigiçä, alma yedim, demisäŋlarmu bolidu. Һätta şähärniŋ namimu «Almilar atisi» degän mänani bildüridekän», däp gäpni çortla kesivätti. Andin keyin qolidiki almidin bir çişläp yävelip, dadisiniŋ almutiliq ağinisi härqetim Moskvağa kälgändä, aportniŋ almisini alğaç kelidiğanliğini eytip bärgän edi.

Һäqiqätänmu biz avgust-sentyabr' aylirida här şänbä künliri nemislarniŋ yeza egiligi kooperativlirida bolup yardäm qilattuq. Şu çağda ularniŋ almilirini istimal qilğanda, härqaysimizniŋ šz bağlirimizdiki mevilärni seğinip äsligänligimiz helimu yadimda…

Bähitkä yarişa, mämlikät Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ tapşurmisiğa muvapiq, hazir җumhuriyät dairisidä Almuta aportiniŋ şšhrät-daŋqini tikläş çariliri qolğa elinip, dšlät ğäznisidin mälum miqdarda mäbläğmu bšlünmäktä. Mähsus iş topi kälgüsidä bärpa qilinidiğan bağlarniŋ territoriyasini, bağvänçilik bilän şuğullinidiğan egilik jürgüzgüçi sub°ektlarniŋ sanini eniqlidi. Şundaqla kšçät šstüridiğan pitomniklarniŋ tizimimu bälgüländi. Almuta aportini tikläş boyiçä mähsus dšlät programmisi işlinip, uniŋ birinçi jilidila 40 miŋ kšçät yetiştürüldi vä u Almuta vilayitiniŋ Talğir, Qarasay, Sarqant, Eskeldi nahiyäliri bilän Tekeli şähirigä tikildi.

Ändi bağvänçilikni rivaҗlanduruş üçün  җumhuriyät byudjetidin bšlüngän subsidiya bağvänlär hiraҗitiniŋ yerimini degidäk «kštärmäktä». Mäsilän, yättä jil mabaynida pärviş qilinidiğan härbir gektarğa dšlät basquçluq asasta, yäni kšçät setivelişqa, uni tikişkä, pärviş qilişqa, şundaqla oğut setivelişqa ayrim-ayrim halda bir million täŋgidin oşuq mäbläğ aҗritidu. Bağ mevä berişkä başliğanda subsidiya tohtitilidu.

Dšlät täripidin kšrsitilivatqan mundaq misli kšrülmigän yardäm šz nätiҗisini bärmäktä. Mäsilän, fermer egilikliridin programmiğa qatnişiş üçün 420 buyrutma çüşüp, päqät Almuta vilayitidila ikki miŋ gektarğa yeqin mäydanda yeŋi bağlar päyda boldi.

Şu närsä diqqätkä sazavärki, keyinki jillarda millitimiz väkilliri arisida bağvänçilik bilän şuğulliniş hahişini bildürüvatqanlar kšpäymäktä, däp aŋlap jürimiz. Җümlidin Çeläk täväsigä qaraşliq uyğurlar yaşaydiğan Ğäyrät, Malivay, Bayseyit, Qizil Şäriq, Qoram, Qaraturuq vä başqimu yezilarda, şundaqla Uyğur nahiyäsiniŋ şimaliy qismida ayrim şähslärniŋ yaŋlivaştin qenimizğa siŋgän bağvänçilik käspini qolğa alğanliği härkimni hoşal qilidu.

Mutähässislärniŋ hesaplişiçä, aldimizdiki bäş jilda almiliq bağlar mäydanini 4,5 miŋ gektarğa yätküzüş kšzdä tutuluvetiptu. Bu mähsätlär üçün hazirniŋ šzidä җumhuriyät byudjetidin 690,3 million täŋgä aҗritildi. Şundaq ekän, yeqin keläçäktä yär җänniti Yättisuda bağvänçilik äsligä kältürülüp, kelär jili «duniyağa kälgänliginiŋ» 150 jilliğini nişanlaydiğan ataqliq Almuta aporti yaŋlivaştin ilgärki şan-şšhritigä egä bolidu, däp işäşlik täkitläşkä bolidu.

Şšhrät MÄSİMOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ