Baqi ämäs ekän bu duniya…

0
794 ret oqıldı

Uyğurlarda «Ata-aniniŋ šlmäkligi häq, qerindişiŋdin ayrilmaq qizil-qiyamät» degän hekmätlik sšz bar. Һäqiqättimu qerindaş äziz, ändi bir mälidä šskän, oquğan, billä işligän ağinilärçu? Yaşniğan çeğiŋda, qeriliq yätkändä «çäkkili  tamaka yoq, muŋdaşqili qeni kişi?» degän sšzniŋ mänasini kšŋüllük hayat käçüridiğan, muŋdişidiğan, hoşalliğiŋni täŋ bšlüşidiğan, beşiŋğa kün çüşsä, haliŋğa yetidiğan qädinas ağiniliriŋniŋ sepi azayğanda, tehimu çoŋqur his qilidekänsän.Ottuz jil «Uyğur avazi» gezitida billä işligän, içäkişip, qerindaştäk bolup kätkän qädinas ağinäm Ğäynidin Sädvaqasov hayat bolğinida, biyil 75 yaşqa kelätti. Uniŋ u duniyaliq bolğiniğa on jil boldi. Täŋtuşum Ğäynidinniŋ ağinä-šŋgä, tonuş-bilişliri kšp edi. Oylap kšrsäm, keyinki bäş — on jil içidila meniŋ bilän billä işligän talantliq şair dostlirimiz Savutҗan Mämätqulov, Dolqun Yasin, Abdrim Mutällip, peşqädäm jurnalistlar Kamil Vasilov, Ğäynidin Sädvaqasov hayattin bemäzgil štüptu.

Yeqinda peşqädäm jurnalist Abdukerim Tudiyarov telefon qilip, Ğäynidin toğriliq maqalä yezişimni iltimas qildi. Uniŋ pikrini qobul qilip, qädinas dostum häqqidiki hatirilirimni qäğäz betigä çüşärdim.

Küz päsli edi. Bir küni Ğäynidin «Һoy, Muhtär, şähärniŋ vaŋ-çuŋi qulaq-meyämni yedi. Җürginä, seniŋ tonuşliriŋ җiqqu, yezilarni bir arilap keläyli», däp maŋa muraҗiät qildi. Uniŋ gepigä ikkilänmäyla, maqul devidim, u işänmigändäk älpazda maŋa tiklinip qarap, «nägä barimiz?» degändäk qildi. «Beliq tutqili barimiz», dedim. U «Monu soğda kim beliq tutqidäk?», däp terikip kätti. «Beliq tutmaymiz, beliq qamaqqa šzi çüşidu», dedim. «Nemä däyduy monu, adämni galvaŋ qilip?!», dedi u tehimu terikip.

Ätisi sähärdä šyigä yetip bardim. Ğäynidin gepimgä bir işinip, bir işänmigän halättä, derizidin talağa qarap turğan ekän. Därrula çiqti. İkkimiz Çeläkkä maŋduq. Yol boyi  här ikkimiz җim ketip barimiz. Mänzil maŋa eniq. Çeläk nahiyälik komsomol komitetida billä işligän käsipdişim Aldan Ospanov degän jigit İli boyidiki beliq egiliginiŋ başliği edi. U maŋa «Vaqtiŋ bolğanda bir kelip kät» degän. Bügün şu täräpkä beriş pursiti käldi.

Täliyimizgä Aldanmu, räpiqisi Küläşmu šydekän. Ular bilän kšrüşüp, azadä oltirip ğizalinip bolğandin keyin, Aldan bizdin äpu sorap sirtqa çiqip kättidä, häyäl qilmay qaytip kirdi. U beliqçiliriğa buyruq berivätkän ohşaydu. Kšp štmäy bir rus jigiti bilän billä kirip käldi.

Andin üçimiz kšl boyiğa berip, beliq tutuvatqan beliqçilarğa qoşulduq. Ular bizgä helä nurğun beliq tutup, maşiniğa selip bärdi. Biz Aldan bilän hoşlişip, Almutiğa qarap yolğa çiqtuq. Ğäynidin käypiçiliktä uhlap qaldi. Şu peti šyigä barğiçä uhlidi.

Unimiğinimğa qoymay, Ğäynidin bilän uniŋ räpiqisi Dilbär meni šyigä täklip qildi. Üçimiz billä oltirip ğizalanduq. Andin Ğäynidin ikkimiz sirtqa çiqip, beliqlarni saniduq. «Täŋ yegän tängä siŋidu» däp beliqlarni bšlüştuq. Ğäynidin «Bizgä bäş-altä beliq yetidu», dedi. «Undaq bolsa, som beliğini sän alisän», dedim. «Çirayi sšrün, ağzi nemä degän yoğan, almaymän», däp tärsaliq qilip turuvaldi. Qisqisi «sän al, män al» däp talaşqinimizni härgiz untumaymän.

Ğäynidin bilän qäyärdä bolmayli, mäyli toy-tškün, mäşräplärdä bolsun, yezida, etizlarda bolsun, vaqtimiz huşhoy štidiğan, U yalğan eytişni, birävniŋ kšŋlini qalduruşini yaki ränҗitişni zadila bilmäydiğan. Qäyärgä barmayli, kimniŋ šyigä kirmäyli, šzini ärkin sezätti. Özara sšhbät, külkä-çaqçaq bilän härqandaq adämni mähliya qilip, içäkişip šz bolup ketätti…

Çeläk yezisiğa yäkşänbä küni bolidiğan çoŋ bir toyğa җümä küni iştin keyin berivalduq. Tamaşiğa berilip ketip, käç bolup kätkinini bayqimaptimiz. Kamil Vasilov biz bilän billä barğan edi. U «Ätä sähär ketişimiz keräk. Bolmisa iş çataq», deyişigä, meniŋ Çeläk yezisida bir koçida çoŋ bolğan ağinäm grek jigiti Mitya Fomaidi «Şuniŋğimu ğäm qilamsilär, ätä sähärligi avtobus bilän Almutiğa barimän. Silär meniŋ bilän ketisilär» dedi. Eytqinidäk, u ätigänligi avtobusini haydap käldi. Opul-topul ätigänligi naşta qilip, yolğa çiqtuq. Qiziq paraŋ, çaqçaqlar bilän helä maŋğandin keyin Ğäynidin «Altun yaruğ» nahşisini başlavätti. U nahşini bom avazi bilän dolqunlitip, häväs bilän eytivatqini bilän, uniŋ nahşisini aŋlavatqan biz yoq. Çünki keçiçä biz kirpik qaqmiğanliqtin, birdä ügdäp, birdä ohinip kelivatattuq.

Bir çağda Mitya bilän billä işläydiğan ağinisi Apostol isimliq grek jigiti yeqimlik avazda İlahun kškkšzniŋ nahşiliriniŋ birini başlavätti. Һämmimizniŋ diqqiti uniŋda, Ğäynidin ün-tünsiz. Barliq diqqiti, içki muhäbbiti bilän uniŋ nahşilirini tiŋşimaqta. Uyğur nahşilirini babiğa yätküzüp eytivatqan grek jigitigä hämmimiz mäptun bolduq.

— Ağinilär, uyğurlarniŋ muŋluq nahşilirini mana moşundaq eytiş keräk, — däp Ğäynidin uni bağriğa besip, mäŋizlirigä sšydi. U mäŋdäp jürüp avtobusni aranla tohtitivaldi.

Apostol eytqan nahşilarni aŋliğan Ğäynidin häyran. Uni bu halättin çiqiriş üçün Apostol külümsirigän halda: «Һäyran boluşniŋ haҗiti yoq. Uyğur mäktividä oqup, bilim aldim. Mäşräp kšrgän jigitlärniŋ birimän», dedi.

U küni işqa keçikmäy kälduq. Ular bizni redaktsiya benasiniŋ yeniğila äkelip qoydi. «Hoş, jigitlär, ändi biz täräpkä štsäŋlar, Lavar yezisiğa tohtap štüŋlar» däp hoşlaşti. Apostolni Ğäynidin zadila qoyup bärgüsi yoq. Quçaqliğan peti illiq sšzlärni eytip, šyigä täklip qilmaqta. Şuniŋdin kšp vaqit štmäy, Apostol bilän Mitya vätinigä — Grekiyagä kšçüp kätti. Ğäynidin Apostolni helä vaqitqiçä äsläp jürdi…

Ğäynidin iş yüzidimu hadimlar bilän intayin inaq edi. Redaktsiya hadimlirimu uni bšläkçä hšrmätlätti. Qisqisi, u mäyli işta, šyidä bolsun yaki dostliri bilän jürsä, kšŋli oçuq, yahşi gepi, çaqçiği bilän hämmigä birdäk muamilä qilatti. U qapiğini türüşni, terikip gäp qilişni zadila bilmätti. Päqät «Oqitiŋni tüz qiliş!» däp agahlanduratti, halas. Äҗayip dilkäş, aq kšŋül, kšpçilikniŋ hšrmitigä yahşi muamilisi, addiyliği, kämtarliği bilän erişkän edi.

Uniŋ addiyliği, quvluq-şumluqni bilmäydiğanliği, toğra kesärligi häqqidä gäp qilğanda, monu bir vaqiä toğriliq eytmisam bolmas. Är-ayal ikkisi işläp, bälkim, yeqinliri yardäm qilğandu, bir küni Ğäynidin maşina almaqçi boldi. Şu çağda meniŋdin «Qandaq maşina alsam bolidu?» däp soridi. Män çeqişip, «Dilbär vä pärzäntliriŋ bilän mäslihätläş. Ular qandaq markidiki maşinini, qandaq räŋdä boluşini halaydu, şuni bil. Andin maŋa käl», dedim. Aridin kšp vaqit štmäyla, Ğäynidin maŋa yoluqup, «İştin keyin bizniŋ šygä barimiz?» däp çiqip kätti. Män maqul boldum. Barsam meni šyigä başlimay, garaj täräpkä elip maŋdi. Qatar turğan garajlarniŋ biriniŋ işigini käŋ eçip, «Mana «Jiguli», moşu maşinini alduq» dedi hoşal qiyapättä. «Ändi maşina haydaşni maŋa ügitisän», dedi. Män rät qilmidim. Kelişim boyiçä aldimizdiki şänbä küni Uyğur nahiyäsiniŋ Çoŋ Aqsu yezisiğa baridiğan bolduq.

Kelişkän vaqitta ätigänligi ikkimiz yeŋi maşina bilän Uyğur nahiyäsigä qarap yolğa çiqtuq. Män maşinini Almutiniŋ sirtiğa çiqqiçä haydidim, andin maşiniğa Ğäynidinni oltarğuzdum. Egiz boyluq, gävdilik Ğäynidin ikki püklinip degidäk salonğa kirip, rul'ni qoliğa aldi. «Mana ändi maşinaŋni šzäŋ haydaysän. Ägär eytqanlirimni orunlimisaŋ, «Nemä bolsaŋ bol, taşlap ketimän», dedim. U maşininiŋ bir-ikki silkitip ornidin qozğatti. «Pedalini siliq bas… Oŋğa tart… Üçinçigä sal… 40 — 50 kilometr ildamliqta hayda… Tšrtinçigä sal» dävatimän. Äşundaq «oŋğa tart, solğa tart, asta hayda» däp jürüp, Çoŋ Aqsuğimu yetip kälduq.

Äslidä Ğäynidin tinimsiz jigit edi. Çätällärgä berişni yahşi kšrätti. Däm elişqa çiqsila Dilbärni yeniğa elip, birdä Misir, birdä Һindstanğa yaki Afrika, Evropa ällirini ziyarät qilatti. Tarihiy vätinimizniŋ barliq şähärlirini arilap çiqip,  täsiratlirini yazdi. Һärämgimu berip kälgän edi. Nurğun älni arilap, kšpni kšrgän äşundaq bir tinimsiz, härikätçan ağinimizniŋ ağridim demäy jürüp, yeŋi haşamät šy selip, hoylisini bostanliq qilip, qandaqtu-bir qara taşni ornidin qozğaymän däp šlüp ketişi ailä äzaliriğa, uni tonuydiğan, ağinä bolup štkän hämmimizgila orni tolmas җudaliq boldi.

Mana häş-päş degiçä uniŋ vapat bolğiniğa on jil boptu. Bu ançä kšp vaqit ämäs. Biraq şu on jil içidä Dilbär Ğäynidinniŋ yoqluğini bilindürmäy nävrilirini oqutup, aldini aililik qilip, yahşilar qatariğa qoşti.

Ğäynidin šzi vapat bolsimu, sazi qaldi. Uniŋ jurnalist süpitidä «Uyğur avazida» yazğan hekayiliri, oçerk, hatiriliri, täsiratliri qaldi. Kamil, Ğäynidin üçimiz kativatta işläp jürginimizdä bizniŋ ataqliq şair akilirimizniŋ biri:

İşikni ğiç eçip,

Ğäynä çiqti talağa.

İçişni Kamil içip,

Muhtär qaldi balağa, —

däp qoşaq toquğanda, bu gäp häzilgä aylinip, baş muhärrir üçimizgä ohşaşla sšküş elan qilğan edi.

Bizniŋ dilkäş, esil ağinimiz peşqädäm jurnalist, qädinas dost Ğäynidin Sädvaqasovniŋ arimizdin bemäzgil kätkini hämmimiz üçün çoŋ yoqitiş boldi. Künlär štüveridekän, bizlär kälmäskä kätkän ağinilirimizni äsläp yaşaveridekänmiz. Һayat davamlişiveridu. Ğäynidinniŋ ailisi, izbasarliri aman bolsun, ilahim!

Muhtär ABDURAHMANOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ