Qazaqstanniŋ şipaliq šsümlükliri

0
669 ret oqıldı

Çiğan (itmoşırt şırğanaq, oblepiha kruşinovidnaya) Çiğan – 4-6 metrğiçä egiz šsidiğan däräq. Yaş putaqliriniŋ türi kümüçkä ohşaş bolup, yoğarğanda qoŋur-seriq bolidu. Putaqliriniŋ uçida 5 — 7 sm.ğa yetidiğan tikän bar. Yopurmaqliri inçikä sozuq, üsti yeşil, asti täripi aquç-kümüç räŋ. Gülliri uşşaq, aprel'-may aylirida gülläp, avgust-sentyabr' aylirida mevisi pişidu. Çiğan däriya, eriq boylirida nurğun šsidu. U 30 jilçä šmür süridu, mevini 10 — 15 jildin keyin berişkä başlaydu.

Şipaliq ham äşiya bolup, uniŋ mevisi hesaplinidu. Mevisini šsüp turğan yär klimatiğa qarap sentyabr' — dekabr' aylirida jiğişqa bolidu. Çiğanniŋ meyini eliş üçün oktyabr' — dekabr' aylirida jiğiş keräk.

Çiğanniŋ mevisini jiğişniŋ nahayiti qolayliq usuli soğ çüşkändin keyin, qeqip eliştur.

Çiğanniŋ hosulini jiqqanda, putaqlirini sunduruşqa bolmaydu. Çünki kelär jili uniŋ hosuli aziyidu, qurup ketişimu mümkin. Jiğip alğan mevisini quruq yopurmaqliri bilän uşşaq putaqliridin aҗritiveliş keräk.

Çiğanniŋ mevisini barliq vitaminlarniŋ “ambiri” deyişkä bolidu. Tärkividä 8% yağliq maylar, 270 mg% askorbin kislotasi (vitamin S), 10,9 mg% karotin (A vitamini), V1,V2 häm E vitaminliri bar folievliq kislotağa bay. Şundaqla mevisidä qänt, organikiliq kislotalar häm nurğunliğan muräkkäp maddilar uçrişidu.

Çiğan meyiniŋ türi qizil-seriq, yeqimliq puraq çiqirip turidu, eğizğa alsiŋiz, meyizlik-tatliq, kšygän җarahätlär bilän yarilarni davalaşta intayin paydiliq. Şuniŋ üçün aşqazan vä 12 barmaq üçäyniŋ yarilirini davalaşta, ayallarniŋ içki җinsiy äzalirini davalaşta nahayiti juquri bahalinidu.

Häliq tibibätçiligidä çiğan mevisiniŋ qaynatmisini terä üstidiki yarilarni davalaşta, uruqliriniŋ qaynatmisini çoŋ tärät maŋğuzuş üçün käŋ qollinidu.

Çuğluq (Kädimgi tay mildik, pion upolnyayuöiy, mar'in koren')

Çuğluq — kšpjilliq güllük šsümlük. Egizligi 80 sm.ğa yetidu, yiltiz-tomuri qisqa, käŋ, ğoli egiz, şaharap šsidu. Gülliriniŋ räŋgi qizil-qoŋur, yoğan, diametri 8 — 15 sm.ğa yetişi mümkin. May-iyun' ayliri gülläydu. Çuğluq tağliq yärlärdä, җaŋgalniŋ šp-çšrisidä šsidu.

Doriliq ham äşiya üçün çuğluqniŋ yiltiz-tomuri elinidu. Yiltiz-tomurlirini ätiyazda, çeçäkligändä jiğişqa bolidu. Tomurlirini soğ suda juyup, yoğan tomurlirini 3-4 qisimğa bšlüp, šgüz üstidä qurutuş lazim.

Qurutup alğan ham äşiyaniŋ uzunluği 9 sm. yoğanliği 2 sm. bolğini durus. Tomur yiltiziniŋ räŋgi beğir räŋ, yä bolmisa sağuç-qoŋur. Eğizğa alsiŋiz, dämi tatliq. Özigä has bir hil puriği bar, ançä yeqimliq ämäs.

Çuğluqniŋ tomur-yiltizida 1,5% efir meyi, bolupmu penol, metilsalitsilat, salitsin glikozidi, krahmal (78,5%), qänt vä organikiliq kislotalar bar. Uruqliriniŋ tärkividä 26% yağliq maylar moҗut.

Meditsinida çuğluqniŋ 10% spirtliq tindurmisini, nerv sistemisi aҗizlaşqanda, käçki uyqa buzulğan vaqitlarda käŋ paydilinidu.

Bu tindurma mikroblarni yoqitiş üçünmu qollinilidu. Mäsilän, eğizniŋ şilimliq qepiğa soğ täkkändä çayqaş paydiliq.

Häliq tibabätçiligidä çuğluqniŋ yiltiz-tomurliridin täyyarlanğan dorilarni adämniŋ içi sürgändä, aşqazan vä üçäydä yara päyda bolğanda, yštälni davalaşta, revmatizm, tutqaqliq ağriğini (epilepsiya) davalaşta käŋ paydilinidu.

Dorini yasaş häm paydiliniş usuli: tindurma yasaş üçün çuğluqniŋ qurutulup ugitilğan yiltizidin 2 aş qoşuğini 1 stakan suğa selip 30 minut qaynitip, bir aş qoşuqtin üç qetim istimal qiliş lazim.

Spirtliq tindurma: ugitilğan yiltizdin 10 grammni 100gr haraqqa qoşup 10 kün tindurup, 25 tamçidin künigä 3 qetim ğiza aldida istimal qilinidu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ