«Altun toyğa» kütülmigän soğa

2
664 ret oqıldı

Bu maqalä täsadipi yezilip qaldi. Meni uniŋğa yazğuçi-şairlirimizni, alimu-pazillirimizni desä, içivatqan çeyini taşlap turup ketidiğan kätmänlik ağinilirimniŋ biri dävät qilip, yazmisam bolmaydiğanliğini ispatlap bärdi. Uniŋ eytişiçä, bu inaq vä mehir-şäpqätlik ailiniŋ egiliri «Altun toyini» qarşi elivatidu vä ularniŋ pärzäntlirimu, «Ugida nemä kšrsä, uçqanda şuni qilidu» degändäk, äl-jut arisida abroy-şäni juquri, ilim-pändä šzlirigä has orni bar insanlardin bolup yetildi. «Qoluŋdin kelidiğu, maqalä yazsaŋ, «Altun toyğa» kütülmigän soğa bolsun», dedi u.Tonuşumniŋ bu iltimasini mämnuniyät bilän qobul qildim. Çünki sšz kšrnäklik alim, akademik Mähämätҗan Abdullaev vä uniŋ šmürlük җüpti, bibliografiya sahasiniŋ yetük mutähässisi Roshan Җämşitova häm ularniŋ pärzäntliri Mehriban, Gülban, Ähmätҗan toğriliq boluvatatti.

Mähämätҗan aka Abdullaev bizgä yahşi tonuş. U redaktsiyamizgä pat-pat kelip turidu, bizniŋ turaqliq muällipimiz. Öz sahasi boyiçä problemiliq maqalilarni, yäni ilim-pän utuqlirini işläpçiqirişta qolliniş usulliri, yeza egiligidä iş uyuşturuşniŋ zaman täläp qilivatqan täräpliri toğriliqla ämäs, şunlaqla hälqimizniŋ iҗtimaiy-mädäniy hayatiniŋ muhim muämmaliri häqqidä qäläm tävritidu.

Şähsän šzäm Mähämätҗan akiniŋ aliy insaniy hislätlirini bäk qädirläymän. Uniŋ kämtarliğiğa qarap, zoqlanğum kelidu. Ändi dost-yaranliriğa bolğan sadaqätlik, kšyümçanliq uniŋğila has hislättäk bilinidu bäzidä. Birla misal: buniŋdin bäş jil ilgiri ataqliq alim, Qazaqstan Җumhuriyiti Milliy pänlär akademiyasiniŋ akademigi, ihtisat pänliriniŋ doktori, märhum Rähimҗan Avutovniŋ 70 yaşliq tävälludini nişanlaş täşäbbusini kštirip, Qazaq milliy agrar universitetida Rähimҗan Rähmidin oğliniŋ barliq şagirtliriniŋ beşini qoşup, ilmiy-ämäliy konferentsiya štküzüşni šz zimmisigä aldi, moşu bilim därgahida bir kafedriğa «Hatirä tahta» ornitildi. Ändi gezitimizniŋ štkän sanida elan qilinğan maqalisida bolsa, Rähimҗan Avutovniŋ tuğulğiniğa 75 jil tolğanliğini başqilarğa äslitip, uniŋ ismini äbädiyläştürüş lazimliğini qäyt qilidu. Meniŋ gäptin-gäp çiqip, «Märhumniŋ sizdin başqa jügräydiğan adimi yoqmu?» degän soalimğa mundaq däp җavap bärdi: «Rähimҗanni äsläş vä uni qädirläş härbir uyğurniŋ muqäddäs borçi boluşi keräk. Män saŋa eytay, Rähimҗandäk uluq alim tehi bizdin yetilip çiqmidi, hätta Qazaqstandimu yoq. Biz rossiyalik ihtisatçi-alim, pütkül duniya etirap qilğan Abalkinniŋ «Rähimҗanniŋ aldida män šzämni stdudenttäk his qilimän» däp häzil-çaqçaq arilaş, biraq häqiqätni eytqan sšzini bilmäymiz, hätta aŋliğan bolsaqmu, aŋlimiğanğa selivalimiz. Meniŋ dostum Rähimҗan štkän äsirniŋ 80-jilliri işlängän SSSR ozuq-tülük programmisi mäullipliriniŋ biri. Moşuniŋ šzila uniŋ uluqluğini ispatlap turmamdu!?».

Moşu  misalniŋ šzila Mähämätҗan akiniŋ dostqa sadiqliğiniŋ yarqin bir kšrünüşi ämäsmu.

Yänä bir vaqiä yadimğa çüşüvatidu. Ävu bir jili Mähämätҗan akiniŋ gezimizda «Ot qalimay, su issitiş usuli» särlävhilik maqalisi elan qilinğan edi. Äynä şu maqalida qişniŋ küni sağliqlarni ilman su bilän suğarsa, qoza taşlaş hadisisiniŋ kšrünärlik däriҗidä aziyidiğanliği eytilip, ot qalimay, su trubilirini qiğ bilän kšmüvetiş arqiliq su issitiş usulini qollinişni täsiyä qilğan edi. Moşu usulni qollanğan bir çopanniŋ redaktsiyagä telefon qilip, Mähämätҗan akiğa minnätdarliğini izhar qilğanliği yadimda.

Umumän, Mähämätҗan Abdullaevniŋ şähsiy hayatiğa vä ilmiy paaliyitigä munasivätlik bolğan mundaq misallar helila nurğan. Biraq bu maqalimiz «Altun toyğa» kütülmigän soğa» teriqisidä yezilivatqaçqa, mavzuni šzgärtişkä toğra kelidu.

Mähämätҗan aka 200din oşuq ilmiy maqaliniŋ, 6 därislikniŋ, 10ğa yeqin monografiyaniŋ muällipi, 17 ratsionalizatorluq täklipkä patent, 7 yeŋiliqqa muälliplik guvanamä alğan alim. Uniŋ ämgäkliriniŋ arisida yeŋiçä usul-uslubta yezilğan bir kitap bar. U — «Һayat davanliri» — «Doroga moey jizni» däp atalğan memuari. Uniŋda mundaq deyilidu: «…Yazliq tätildä işläp tapqan pulumğa anamni nävrisi — çoŋ akamniŋ balisi, šzämniŋ җiyänimni — Almutiğa äkelip, şähärni kšrsätmäkçi boldum. U jilliri Almuta — Çonҗa — Kätmän ariliğida 12 orunluq AN-2 samoleti qatnaydiğan. Samolet Kätmändin çiqip, Çonҗiğa qonğanda, bizgä tšrt qiz qoşuldi. Nemişkidu, şu qizlarniŋ birigä orun yätmidi. Män därru šzämniŋ ornini şu qizğa boşitip bärdim. Samoletniŋ motori qandaq gürüldäp işlisä, meniŋ jürigimmu şundaq titiräp kätkändäk tuyuldi maŋa. «Bir kšrüp aşiq boldi» degini moşu bolsa keräk däp oylidim… Därhäqiqät şundaq boldi. U qäddi-qamiti kelişkän, çiray-şäkli güldäk, adämgä äymänmästin tik qarap sšzläydiğan, lävliri näpis, äҗayip çirayliq huşpiçim qiz — Roshan edi…

Şundaq qilip, män institutniŋ ikkinçi kursida oquvetip, җenimniŋ җananisi bolğan mäşuğumni taptim…

Biz, Roshan ikkimiz, ata-anilirimizğa bärgän vädimizgä ämäl qilip, institutni tamamliğan jili aililik bolduq…».

Mähämätҗan aka täsvirligän bu vaqiägä, mana 50 jil boluptu. Yerim äsir  җäriyanida bir-birigä yar-yšläk bolup, är — ayalniŋ, ayal ärniŋ jiriğini — yeqin, eğirini yenik qilip, bähitlik hayat käçürüvatqan aililär, älvättä, az ämäs. Biraq, sšz boluvatqan bu ailiniŋ «alahidilikliri» nahayiti nurğun. Tonuş-bilişlärniŋ eytişiğa qariğanda, äŋ bähitlik insanlar, ülgilik ailä egiliri ikki bolsa, uniŋ biri Abdullaevlar ailisi. Sämimiylik bilän mehrivanliq, mehmandostluq bilän huşpeyilliq, kämtarliq bilän izgü-niyätlik — bu ailigä gšzällik beğişlap turidu.

Äynä moşundaq muhit tüpäyli Mähämätҗan aka Abdullaev ilim-pändä egiz  çoqqilardin kšründi: uyğurlar arisida däsläpkilärdin bolup yeza egiligi pänliriniŋ doktori ilmiy unvaniğa erişti, Qazaqstan Җumhuriyiti Milliy pänlär akademiyasiniŋ  Pähriy äzasi bolup saylandi, akademik ataldi. Akimizniŋ bu utuğida, älvättä, Roshan hädimizniŋ ülüşi bebaha.

Kšrnäklik alim, akademik Qaldibek Säbdenov šz äslimiliridä mundaq däp yazidu: «Mähämätҗan nahayiti işlämçan, izdinişni bilidiğan, kamsšzlwk vä kämtar insan. Ömürlük җüpti Roshan bolsa, äqillik, bilimgä huştar ayal. U Qazaq qoy egiligi ilmiy-tätqiqat institutiniŋ kitaphanisiğa rähbärlik qildi. «Rähbärlik qildi» däp eytivatqinimniŋ sävävi, bu kitaphna šziniŋ fondi boyiçä  sahada äŋ çoŋ hesaplinatti. Mähämätҗan ikkimizniŋ däsläp qolğa alğan işimiz —  qoy egiligidiki yeŋi tehnologiyalär boyiçä tätqiqatlar — tiŋ mavzu edi. Oçuğini eytay, Keŋäş İttipaqi boyiçä bu sahağa birinçi bolup biz tutuş qilduq. Şuŋlaşqa bizgä çät ällärdä jürgüzülgän täҗribilär toğriliq yezilğan kitap-jurnallarni izdäp tepiş havadäk haҗät edi. U päytlärdä hazirqidäk İnternet yoq, hämmä närsä idräklikkä, äqil-parasätkä bağliq edi. Bu işta äŋ yeqin yardämçimiz, bizniŋ «İnternetimiz» Roshan boldi».

Һä, yultuzliri yaraşqan Mähämätҗan aka bilän Roshan hädiniŋ pärzäntliri bilänmu pähirlänsäk ärziydu.

Tunҗisi — Mehriban, psihologiya pänliriniŋ namziti, Moskva şähiridiki  Lomonosov namidiki dšlät universitetini tamamliğandin buyan ilmiy iş bilän bänt. Һazir šzi bilim alğan äşu universitetniŋ Psihologiya fakul'tetiniŋ çoŋ ilmiy hadimi, dotsent. Häliqara Ämäliy pänlär psihologiyasi assotsiatsiyasiniŋ, Rossiya psihologliri җämiyitiniŋ, Evropa Psihologiya җämiyitiniŋ äzasi. Rossiya Federatsiyasidiki aliy oquş orunliriniŋ psihologiya fakul'tetiniŋ studentliri üçün qollanma süpitidä paydilinivatqan «Entsiklopediyalik luğät. Psihologiyalik muamilä» qoşumçä mänbäniŋ vä «Psihologiyalik asas» därisliginiŋ muällipi.

Otturançisi — Gülban, meditsina pänliriniŋ namziti, Qazaq milliy meditsina universiteti Pediatriya vä neonatologiya kafedrisiniŋ dotsenti. 1987-jili Asfendiyarov  namidiki  Almuta dšlät meditsina universitetini äla bahalarğa tamamlidi. Däsläp Ana vä bala ilmiy-tätqiqat märkizidä ilmiy hadim, 2002 — 2010-jilliri Astana şähärlik salamätlikni saqlaş departamentida çoŋ mutähässis — neonatolog bolup işlidi. 2009-jili «Vaqti-qäräligä yätmäy tuğulğan balilarda uçrişidiğan hlamidiyliq infektsiyaniŋ alahilikliri» mavzusida namzatliq dissertatsiyasini yaqlidi.

Känҗisi — Ähmätҗan, «Grata» şirkitiniŋ mudiri. U Äl-Farabi namidiki Qazaq milliy universitetiniŋ Ädliyä fakul'tetini qizil diplom bilän tamamlidi, aspiranturida oqudi. Näzäriyäviy bilimini ämäliyatta qolliniş mähsitidä universitetta billä oquğan mäsläkdaşliri bilän birlişip, «Grata» ädliyä şirkitini täşkil qildi. Һazir bu şirkät qazaqstanliq mähsulat yetiştürgüçilärniŋ çät ällär bilän bolğan soda-ihtisadiy munasivätlirini rätläştä yuridik mäslihät kšrsitidu. Ähmätҗan uyğur yaşliri arisida käŋ häyrihahliq paaliyiti bilänmu yahşi mälum. Bolupmu uniŋ ataqliq rässam Ğazi Ämätniŋ «Muqamçilar» äsärini plastika sän°iti asasida yasaş täşäbbusini kštirip, uniŋ hšddisidin şäräp bilän çiqti.

Mümkin, bu maqalä Abdullaevlarniŋ şähsiy hayatidiki şanliq sänä — «Altun toyğa» kütülmigän soğa däriҗisigä yätmigändu, amma halis niyät bilän yezilğaçqa, ularni bepärva qaldurmaydu däp oylaymän.

İvrayim BARATOV.

Bälüşüş

2 İzahät

  1. Mähämätjan aka här qandaq uluqluşqa ärziydiğan alimla ämäs — uluq ADÄM. İvrayimniŋ bu mahirliq bilän yezilğan oçerki uniŋ qädrini tehimu aşuruptu.
    Yaraysän, İvrayim!

  2. Mähämätҗan aka Abdullaev «Altun toy» mubaräk! Siz häqiqätänmu millitimiz arisidin çiqqan yeza egiligi pänliriniŋ doktori, Alim vä millätpärvär İnsan! Sizgä, Roshan hädä vä pärzäntliriŋizgä salamätlik tiläymän.

Javap qalduruŋ