«Qazaqstandiki ähbarat җäriyani: zaman tälivi vä ehtiyaҗi»

0
869 ret oqıldı

Ötkän җümä küni Äl-Farabi namidiki Qazaq dšlät milliy universitetida «Qazaq gazetteri» җavapkärligi çäklängän yoldaşliğiniŋ 15 jilliğiğa beğişlanğan «Qazaqstandiki ähbarat җäriyani: zaman tälivi vä ehtiyaҗi» mavzusida häliqara ilmiy-ämäliy änҗuman bolup štti. Uniŋğa jiraq vä yeqin çät ällärdin ähbarat sahasiniŋ väkilliri, җumhuriyättä näşir qilinidiğan mätbuat vasitiliriniŋ hadimliri vä QazDMUniŋ jurnalistika fakul'tetiniŋ studentliri qatnaşti.

Änҗumanni mäzkür bilim därgahiniŋ İҗtimaiy täräqqiyat boyiçä prorektori Şolpan Jamanbalaeva kirişmä sšz bilän eçip, baş qoşuşniŋ mähsät-muddiasidin hävär bärgäç, kšpçilikni uniŋ mehmanliri bilän tonuşturdi. Andin sšz novitini «Qazaq gazetteri» ҖÇYniŋ Baş mudiri — Muhärrirlär keŋişiniŋ räisi Jumabek Omar oğli Kenjalinğa bärdi. U šzi rähbärlik qilivatqan yoldaşliqniŋ paaliyiti toğriliq doklad bilän sšzgä çiqti:

1999-jili huli qurulğan «Qazaq gazetteri» JÇYniŋ «Ana tili», «Ekonomika», «Uyğur avazi» gezitliri bilän «Aqiqat», «Mısl'» vä «Ürker» jurnalliri Ahmet Baytursınov eytqandäk, «häliqniŋ kšzi, quliği häm tiliğa» aylandi däp eytsaq, mubaliğä bolmaydu.

Şundaq qilip, mäzkür yoldaşliqniŋ tärkividiki qärällik näşirlär til, tarih, mädäniyät, ädäbiyat häm mäniviy bayliqlirimiz, hälqimizniŋ iҗtimaiy mäsililiri bilän bügünki hayat näpäsini, şundaqla Tunҗa Prezidentimiz Nursultan Äbiş oğli Nazarbaevniŋ dana säyasitini tärğip qiliş boyiçä Qazaqstan Җumhuriyitidä šzigä has orunğa egä çoŋ bir mediaholdingqa aylandi.

— Biz hazir äҗdatlirimiz arman qilğan bir zamanda hayat käçürüvatimiz, — däp sšzini davamlaşturdi natiq. — Qazaq eliniŋ nami duniyağa tonulup, abroy-inaviti aşti. Mustäqillikniŋ qädir-qimmitini çoŋqur çüşinip, uniŋ rahät-parağitini kšrüvatimiz. Amma härqandaq җämiyätlik täräqqiyat yoliniŋ dağdam bolmaydiğanliği eniq.

Kamçiliq yaki qiyinçiliqlarsiz šmür sürüş bu ham-hiyal däp eytsaqmu bolidu. Bizniŋ qälämdaşlirimiz moşu häqiqätni jüräk qatlamliridin štküzüp, kšp mäsililärgä štkür aŋ-säviyäsi boyiçä yandişip, qäläm tävritivatqanliği härkimni hoşal qilidu. Älvättä, kamçiliqlarni kšrüp turup, uniŋğa diqqät ağdurmasliqqimu bolmaydu. Ötkür tänqitlär yezilişi tegiş. Җämiyätniŋ rivaҗlinişiğa tosalğu boluvatqan parihorluq bilän korruptsiyagä kürişiş lazim. Biraq yezilğan täŋqit bälgülük bir toplarniŋ šzara šç eliş mänbäsigä aylanmasliği keräk.

Täkitläş keräkki, yoldaşliq tärkividiki qärällik näşirlärniŋ härqaysisi šz alahidiligigä egä. Bu җähättin mediaholdingniŋ karvan beşi süpitidä paaliyät elip berivatqan «Ana tili» gezitini tilğa alimiz.  Öziniŋ tarihini 1990-jili 22-marttin başliğan bu gezit çaräk äsirgä yeqin vaqit gezithanlarniŋ äynigigä aylandi. Namidin çiqip turğinidäk, mäzkür näşir «Tillarni qolliniş bilän täräqqiy ätküzüşniŋ 2011 — 2020 jillarğa beğişlanğan programmisini» päydin-päy ämälgä aşuruşqa šziniŋ salmaqliq hässisini qoşup kelivatidu. Bu yšniliştä qazaq ziyaliliriniŋ oqurmänlärgä oy salidiğan maqaliliri yoruq kšrüp, härhil däriҗidiki «dügläk üstäl» häm konferentsiyalär štküzülüvatidu. Şundaqla gezit šzini-šzi kšpçilikkä tonutuştimu birqatar layihilär boyiçä iş jürgüzüp, «Ana tiliniŋ aruı» vä «Ana tiliniŋ sultanı» bayqaşlirini elimizniŋ aliy bilim därgahliriniŋ bazisida uyuşturuvatidu. Pursättin paydilinip, bizniŋ härhil çarä-tädbirlirimizgä yar-yšläk boluvatqan Äl-Farabi namidiki Qazaq dšlät illiy universitetiniŋ rähbärligigä miŋliğan oqurmänlär namidin minnätdarliğimni izhar qilimän.

Mediaholding tärkividiki šz alahidiligigä egä näşirlärniŋ biri «Ekonomika» gezitidur. Gezit dävir häm oqurmän tälivigä benaän, duniyağa kälgän desäkmu bolidu. U ikki tilda, yäni qazaq vä rus tillirida näşir qilinip, gezithanlarniŋ ihtisat sahasi boyiçä yeqin mäslihätçisigä aylandi. Gezitni Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidenti mukapitiniŋ laureati Ahas Tajutov başquridu.

Jumabek Kenjalin näşir qilinivatqiniğa 58 jil bolğan, җumhuriyättiki millätlärara dostluqni täräqqiy ätküzüştä alahidä rol' atquruvatqan «Uyğur avazi» geziti toğriliq täpsiliy tohtilip, mundaq dedi:

— Almuta vilayitiniŋ üç nahiyäsidila 15 miŋğa yeqin muştiriliriniŋ boluşi bu näşirni uyğurlarniŋ qançilik däriҗidä qädirläydiğanliğini ispatlaydu. Һazirqi zamanda bir näşirgä moşunçilik oqurmän toplaş intayin qiyin mäsilä. Bu bolsimu, gezittiki qälimi pişqan häm täҗribilik jurnalistlarniŋ tinimsiz ämgäk-äҗri bädiligä kälgän utuq.

Buniŋdin taşqiri Jumabek Kenjalin ҖÇY yenida näşir qilinivatqan «Mısl'», «Aqiqat» vä «Ürker» jurnalliriniŋ tarihi bilän ularniŋ җämiyättä alidiğan orniğa tohtilip, «Aqiqat» jurnalini kšrnäklik şair M.Maqataev namidiki mukapatniŋ laureati Amanhan Älim, ändi «Mısl'» jurnalini Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi, säyasätşunas Seydahmet Quttıqadam, «Ürker» jurnalini bolsa yazğuçi, Alaş mukapitiniŋ laureati Quandıq Tümenbay başqurivatqanliğini alahidä tilğa aldi.

Sšziniŋ ahirida Baş mudir ҖÇY yenida zaman tälivigä muvapiq, İnternet redaktsiyasiniŋ qurulğinini vä härbir näşirniŋ alahidä sayti bar ekänligini vä şundaqla keläçäktä sayt işini tehimu җanlanduruş keräkligini, şundaqla sağlam hayat tärzini tärğip qiliş mähsitidä här jili sport oyunliri boyiçä, şuniŋ içidä şahmattin turnir štküzülüvatqanliğini alahidä täkitläp štti.

Andin yazğuçi-publitsist, qazaq jurnalistikisiniŋ veterani Sarbas Aqtaev täbrik sšzgä çiqip, «Qazaq gazetteri» ҖÇYni başquruvatqan Jumabek Kenjalinniŋ işbilärmänligi tüpäyli, juqurida nami atalğan gezit-jurnallarniŋ paaliyiti җanlinip, ular šz oqurmänliri bilän üz kšrüşüş mümkinçiligigä egä boluvatqanliğini häm moşu yärdä Baş mudirniŋ bebaha ämgigini layiğida bahalaş keräkligini qäyt qildi. «Mısl'» jurnaliniŋ baş muhärriri, Qazaqstanniŋ Pähriy jurnalisti Seydahmet Qwttıqadam sšz boluvatqan mäsililärgä munasivätlik oy-pikirliri bilän ortaqlişip, alämşumullaşturuş dävridiki İnternetniŋ mätbuat sahasiğa bolğan iҗabiy vä sälbiy täsirigä täpsiliy tohtaldi.

— Һazir televiziya vä İnternet asasiy küç hesaplinivatidu — dedi natiq. — Lekin ular häliqniŋ kšŋlidikini tepip, ähbarat yätküzüvatidu, däp eytişqa äsla bolmaydu. Şuniŋ üçün bäzi mämlikätlär qaytidin šz puhralirini kitap, gezit-jurnallarni oquşqa dävät qilmaqta. Bizmu buniŋdin ibrät alsaq bolidu.

Jurnalistika fakul'tetiniŋ dekani S.Medeubekulı qurulğiniğa 15 jil toluvatqan «Qazaq gazetteri» ҖÇYniŋ rähbärligini mubaräk toyi bilän täbrikläp, universitet namidin atiğan soğisini tapşurdi häm qazaq mätbuatiniŋ šsüp-rivaҗlinişiğa salmaqliq tšhpä qoşuvatqan mäzkür yoldaşliq işiğa utuq tilidi. Andin u «Һazir yaşlirimiz gezit yaki kitap oqumaydu» degän pikirgä qoşulmaydiğanliğini yätküzüp, mundaq dedi:

— Biz yeqinda jurnalistika sahasi boyiçä mäktäp oquğuçiliri arisida konkurs uyuşturğan eduq. Şuniŋğa җumhuriyitimizniŋ җay-җayliridin İnternet arqiliq 900din oşuq ämgäk kelip çüşti. Ägär ular gezit-jurnal vä kitap oqumisa, bu bilimni qäyärdin alidu? Buniŋdin şundaq nätiҗä çiqirişqa boliduki, yaşlirimiz arisida gezit vä kitap oquşqa qiziqidiğanlarmu yetärlik. Şuŋlaşqa ularni «kitap oqumaysilär» däp täŋqitläverişniŋ haҗiti yoq.

Änҗuman davamida sšz novitini alğan Belorussiyadin kälgän alim, psihologiya pänlirini doktori Vladimir Yançuk Qazaqstan Җumhuriyitidä tšzümlükniŋ šsüvatqanliği vä mädäniyätlärara munasivätniŋ juquriliği başqilarğa ülgä boluvatqanliğini mämnuniyät bilän tilğa aldi. Varşava universitetiniŋ professori, doktor Vladimir Gogolek bolsa, Evropa älliridiki mätbuat vasitiliriniŋ iş-täҗribisi toğrisida eytip kelip, Evropida ähbarat tarqitiş җämiyättä muhim rol' atqurğuçi vasitä süpitidä qobul qilinidiğanliğini häm berilivatqan hävärlärni tählil qiliş arqiliq hätta prezident vä parlament saylamlirida kimniŋ utuq qazinidiğanliğini eniqlaş mümkin ekänligini alahidä täkitlidi.

Mälumki, keyinki vaqitlarda hškümät qarimiğidiki mähkimilärni hususiylaşturuş mäsilisi kštirilivatidu, ularniŋ qatarida mätbuat vasitilirimu bar. Mäzkür baş qoşuşta moşu muämma toğrisidimu sšz bolup, härkim šz oy-pikirlirini eytti.

Ahirida universitetniŋ professor Temirbek Qojakeev namidiki Mäҗlislär zalida «Mätbuat vasitiliriniŋ paaliyitidiki duniyaviy šzgirişlär. Qazaqstanniŋ alahidilikliri» mavzusi boyiçä sektsiya mäҗlisliri štküzüldi.

Mäşür SASİQOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ