«Teatrda talanti yoqlarğa orunmu yoq»

0
1 007 ret oqıldı

 «Uyğur avazi» qobulhanisiniŋ novättiki mehmini — Q.Ğoҗamiyarov namidiki җumhuriyätlik dšlät Uyğur muzıkiliq komediya teatriniŋ mudiri Savutҗan SONUROV.

Qobulhana novätçisi Mäşür SASİQOV. — Teatrimizda hälqi-mizniŋ qedimiy tarihidin uçur beridiğan äsärlärni kšräläymizmu?

Polat Qurbanov.

Bu soalni qoyğan adäm teatrimiz bosuğisini bir qetimmu atlimiğan bolsa keräk. Şundaq bolsimu җavap beräy. Teatr sähnisidä keyinki vaqitlarda qoyuluvatqan äsärlärniŋ hämmisi degidäk tarihiy äsärlär. Mäsilän, uyğurlarniŋ budda dinidin islam diniğa štkän dävridin deräk beridiğan Ähmätҗan Һaşiriyniŋ «İdiqut», Abdullam Samsaqovniŋ «Bayançur», Yüsüpbäk Muhlisovniŋ «Qoş yultuz» vä başqilar şular җümlisidindur.

Biyil teatri-mizniŋ 80 jilliq toyi. Bu sänä banisida artistlirimizni qandaq yahşiliqlar kütüvatidu.

Mämäthan İBRAGİMOV.

Almuta şähiri.

  Mälumki, hškümät täripidin 80 jilliq sänägä mähsus mäbläğ bšlünmäydu. Päqät 25, 50, 75, 100 jilliqlarğa pul bšlünidu. Män qutluq därgahimizniŋ 80 jilliq sänäsini štküzüşni šz hšddämgä aldim. Meni teatrniŋ sabiq mudiri, hazirqi Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati Murat Ähmädiev qollap-quvätlidi. Mana şuniŋ nätiҗisidä bu sänäni käŋ dairidä nişanlimaqçimiz. Ändi toy bolğandin keyin, yahşiliqlarmu bolup qalar degän ümüttimiz.

Ägär, sir bolmisa, teatr artistliriniŋ, şuniŋ içidä teatr mudiriniŋ ayliq maaşi qançä?

Şahmurat Mutällipov.

Talğir nahiyäsi.

Artistlirimizniŋ maaşi buniŋdin altä-yättä jil ilgiri nahayiti az edi. Һazir teatr hadimliri 80 — 145 miŋ täŋgä ätrapida maaş alidu. Buniŋğa qoşumçä, işliginigä qarap, mudirniŋ iҗadiy kollektivqa qoşup beridiğan 50 payiz mäbliğimu bar. Ändi mudirniŋ ayliği maŋila mälum bolup qalsun.

 

— Teatrimizda qoyuluvatqan spektakl'lar, bolupmu tärҗimä äsärlär tährir qilinamdu? Ägär qilinsa, kimlär täripidin?

Bähtiyar İSRAYİLOV.

Almuta şähiri.

İlgiri tärҗimä äsärlär üstidin kšrnäklik şairlirimiz Savutҗan Mämätqulov, Abdumeҗit Dšlätov tährirlik qilatti. Һazir bizgä kelip çüşkän äsärlär bädiiy keŋäşniŋ tästiğidin štkändin keyin sähniläştürülidu. Buniŋğa Ädäbiyat bšlüminiŋ başliği, şairä Patigül Mähsätova җavapkär.

— Bilişimizçä, teatrda bädiiy keŋäş moҗut, äynä şu keŋäş tärkividä kimlär bar?

Zäytünäm MÄMÄTİYaR.

 

Bädiiy keŋäş äzaliri mäslihätläşkän halda kšpligän mäsililärni häl qilidu. Qisqisi, bädiiy keŋäşniŋ teatr hayatida oynaydiğan roli çoŋ. Ändi uniŋ tärkivigä kimlär kiridu desäk, uniŋğa drama truppisiniŋ, «Ruhsarä» topiniŋ, «Nava» ansambliniŋ, estrada topiniŋ rähbärliri, muavin mudirlar vä teatrimizniŋ veteranliri häm yaş akterlardin bolup, җämi on bir adämni täşkil qilidu. Buniŋdin taşqiri, çättin dramaturglar Ähmätҗan Qadirov bilän Abdullam Samsaqovni täklip qilimiz.

— Keyinki vaqitlarda Uyğur teatriniŋ rivaҗlinişi şu närsini oçuq kšrsättiki, bizdä käspiy dramaturglar yoqniŋ ornida?

Gülminäm TOHTAMUŞOVA.

Käspiy dramaturg problemisi bizdila ämäs, başqa teatrlardimu moҗut. Һazir bizdä, hudağa şükri, izçil paaliyät elip berivatqan dramaturglirimiz bar. Mäsilän, Ähmätҗan Һaşiri, Abdullam Samsaqov, Äkräm Ähmätov, Һakimҗan Güliev, Şavkät Näzärov, Dürnäm Mäşürova vä Abduhaliq Mahmudov äynä şular җümlisidindur. Biz ular bilän yeqindin hämkarlişip işlävatimiz. Teatrda dramaturglar sektsiyasi bar. Uni yazğuçi-dramaturg Ähmätҗan Һaşiri başquridu. U moşu sahada qäläm tävritip jürgän yaşlarniŋ beşini qoşup, jiğip, häptisigä ikki qetim ularniŋ yazğan äsärlirini tählil qiliş bilän şuğullinivatidu.

Mäzkür sektsiyaniŋ tävsiyäsi bilän yazğuçi Avut Mäsimovniŋ balilarğa beğişlanğan «Ömür şirnisi» namliq äsärini vä rejisser vä dramaturg Äkräm Ähmätovniŋ Mahmut Qäşqäriy häqqidä yezilğan äsärini 2015-jili sähnigä elip çiqişni oylaşturuvatimiz.

Ayrim akilirimiz bir äsärni yezip äkilidudä, «nemişkä uni sähnidä qoymaysilär», däp bizdin ränҗiydu. Sähnä äsärini yeziş kšrüngänla adämniŋ qolidin kelivärmäydu. Uniŋmu šzigä çüşluq qaidä-yšnilişliri bar. Biz bädiiy keŋäşniŋ tästiğidin štkän äsärlärnila sähnigä elip çiqimiz.

Nuralim Varisov, Turdibüvi Ablizova vä Ğäyrät Tohtibaqiev qatarliq talantliq sän°ätkarlarğa alliqaçan «Häliq artisti» yaki «Hizmät kšrsätkän artist» ataqliri berilidiğan vaqit käldi. Bu toğrisida nemä eytqan bolar ediŋiz?

M. ҺAŞİROV.

Uyğur nahiyäsi.

  Һäqiqänmu teatrda talantliq artistlirimiz yetärlik.  Ändi bizgä heçqandaq ataq-unvanlar berilmäyvatidu desäk, uyat bolar. Mäsilän, štkän jili Nuralim Varisov «Ereŋ eŋbegi üşin» medali bilän täğdirländi. Turdibüvi Ablizova bu medal'ni buniŋdin birnäççä jil ilgiri elip bolğan. Ğäyrät Tohtibaqievqa bolsa, «Mädeniet qayratkeri» nami berildi.

M.Һaşirovqa eytarim, bizdä, Qazaqstanda undaq ataqlarni ämäliyattin qaldurğiniğa on jildin eşip kätti.

 

Mälumki, teatrimiz büyük sän°ätkar Quddus Ğoҗamiyarovniŋ namida atilidu. Amma, moşuni tästiqläydiğan hšҗҗätlär yoq ekän däp aŋliduq, şu rastmu?

Raşidäm KAMALOVA.

İli nahiyäsi.

Teatrimizğa 2004-jili Quddus Ğoҗamiyarovniŋ nami berilgän. Һšҗҗät yoq boluşi mümkin ämäs, ägär yoq bolsa, teatr uniŋ nami bilän atalmiğan bolar edi. Rast, teatr aldiğa qoyulğan Q.Ğoҗamiyarovniŋ häykiliniŋ hšҗҗätliri yoq. Bu toğriliq kšp talaş-tartişlar boldi. Һškümät täripidin täkşürüş kälgändä, «Män buniŋğa җavap bärmäymän, bu häykälni җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi ornatqan» däp eyttim. Bu toğriliq  hazirqi ҖUEM rähbärligigä eytivedim, ular bu iştin häviriniŋ yoqluğini eytti. Demäk, buni häykäl ornitilğan vaqitta mädäniyät märkizini başqurğan adämlärdin soraş keräk.

«Savutҗan Sonurov mudir bolğandin keyin, teatrğa barliq jutdaş-qerindaşlirini jiğivaldi» degängä qandaq qaraysiz?

Sidiqҗan Җahanov.

Almuta şähiri.

Bu soalni başqiçiräk qoysa boptekän. Mäsilän, «Nemişkä siz mudir bolğandin keyin jutdaşliriŋiz teatrdin kätti?» degändäk. Män mudir bolğandin keyin helidin beri moşu yärdä işlävatqan ayrim jutdaşlirim teatrdin kätti. Ularniŋ bu qarariğa män җavap berälmäymän. Rast, teatrniŋ egilik işliriğa jutdaşlirimni aldim. Nemä üçün almaymän, iş sorap başqa birsi kälsä, ularnimu alğan bolattim.

— Sähnä dekoratsiyasigä kšŋli toymaydiğan tamaşibinlar bar ekän. Moşu mäsilä üstidä qandaq işlar ämälgä aşuruluvatidu?

Ähtäm Baratov.

Yarkänt şähiri.

 — Һärkimniŋ dit-talğimi härhil bolidu. Birigä yaqidu, yänä birigä yaqmaydu. Lekin bädiiy keŋäş äzaliri, qandaqla äsär yaki kontsert bolsun, sähniniŋ beziliş maketini kšzdin käçüridu. Äynä şu maket boyiçä bezäş işliri jürgüzülidu. Ägär şu maketqa mas kälmäydiğan yärliri bolsa, män rähbär süpitidä işçilardin täläp qilimän. Ändi sähniniŋ beziliş җähättin naçar boluşi, u bizniŋ sähnimizniŋ yoruq çüşiriş mäsilisigä bağliq boluvatidu. Yoruq beriş sistemisi bizgä 1934-jildin qalğan desämmu bolidu. Uni 2002-jili biraz җšndäp qoyğini bolmisa, şu konisi bilän kelivatimiz. Һazir bu mäsilini yeşiş yollirini qaraşturuvatimiz. Ägär yoruq berişni yolğa qoyuvalsaq, hämmä närsä oydikidäk bolidiğanliğiğa işänçim kamil.

— Teatrdin talantliq yaşlar, җümlidin akter Dilşat Amanbaev, ataqliq ussulçi Zohra Kärimova vä başqilar kätti. Buniŋ sävävi nemidä? Umumän, teatrda yaş kadrlarniŋ šsüşi üçün şarait barmu?

Muradil QADİROV.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

 

Teatrda işlävatqan akterlarniŋ hämmisi talantliq, bu yärdä talanti yoq adämniŋ işlişi mümkin ämäs. Ändi Zohra Kärimovağa kelidiğan bolsaq, män mudir bolup saylanğandin keyin, nemişkidu, u šz ärki bilän ketip qaldi. Bir-ikki qetim çaqirttim, kälmidi. Dilşat Amanbaev bilän män üç jil billä işlidim. Rast, u talantliq akter. Qoyuluvatqan spektakl'lardiki baş qährimanlar obrazlirini yaratti. Amma şu närsinimu yadimizdin çiqarmasliğimiz keräkki, bizniŋ işimizda päqät rol' oynaştin taşqiri, başqimu, eytayluq, trenaj, horlarğa qatnişiş ohşaş paaliyätlirimiz bar. Bu paaliyätlärgä hämmä artistlar qatnişişi şärt. Dilşat bolsa, ularğa «män qatnaşmaymän» däp turuvalidu. Tärtipkä, kim boluşimizdin qät°iy näzär, hämmimiz beqinişimiz keräk. Män birnäççä qetim «Sän talantliq akter, sän teatrğa keräk adäm», däp yezip kirgän ärizisini qayturuvätkän edim. Ahiri u šziniŋ deginidä turuvalğandin keyin ärzisigä qol qoyup berişkä toğra käldi. Biraq män uni iştin çiqirivätkinim yoq, Dilşat šz ärki bilän iştin kätti.

«İradä» ansambliniŋ teatr tärkivigä kiriş mümkinçiligi barmu?

Bähtinur TOHTAHUNOVA.

Talğir nahiyäsi.

 

Bu toğriliq män ansambl'niŋ rähbiri Dilşat Nasirov bilän paraŋlaştim. Ansambl'ni toluq tärkivi bilän işqa elişqa mümkinçilik yar bärmäydu. İkkinçidin, ularni, yäni 25 adämni elivalsaq, kollektivimizdiki biraz adämni qisqartişqa toğra kelidu. Şundimu biz hazir ulardin bäşini qobul qilişqa täyyar.

Teatr yenida yaşlar üçün yataqhana bar däp aŋlidim. Şu rastmu?

Ränagül Semätova.

Almuta şähiri.

 

Yataqhana ämäs, u mämuriy bena edi. Bir top yaşlar T.Jürgenev namidiki muzıka kolledjini pütirip kälgändä, Murat Abdirim oğli yaş mutähässislärni putiğa turuvalsun, degän niyättä ularğa yataq üçün vaqitliq bšlmilärni yasap bärgän. Lekin vaqit štüşi bilän bu yär küyoğul-kelinlärgä toldi. Һätta, teatr benasiğa toy tartip kälgänlär häm balilirini moşu yärdä šyländürgänlärmu boldi. Qisqisi, adäm kšpiyip kätti. Keyiniräk, tegişlik orunlar «Bu yär yataqhana bolsa, hšҗҗiti qeni?» däp täläp qilişqa başlidi. Şuŋlaşqa bu bšlmilärdä turuvatqanlarğa ähvalni çüşändürüp, yataqhanini yepivättim.

Teatr sähnisini zamanğa layiq rekonstruktsiya qiliş mäsilisi qandaq häl qilinivatidu? 

Dilmurat.

 Almuta şähiri.

Һäqiqätänmu sähnimiz bizgä 1934-jildin beri hizmät qilip kelivatidu. Mälumki, ävu jilliri, җšndäş işliri jürgüzülgändä, teatrniŋ sirti vä artistlarniŋ bšlmiliri yasalğan edi. Biraq sähnigä tägmigän. Biyil hškümättin sähnä vä tamaşibin zaliniŋ layihä-smetisini yasaşqa 32 million täŋgä mäbläğ bšlündi. Layihä yasilip boldi, hazir u ekspertizidin štüvatidu.

Biz yeza hälqi, teatrni taqätsizlik bilän kütimiz. Rast, keyinki vaqitlarda kontsertlar boluvatidu. Ändi spektakl'lirimizni yezilarğa elip keliş mümkinçiligi barmu?

M.Meydinova.

Uyğur nahiyäsi.

 

Teatrda bolu-vatqan hämmä yeŋiliqlarni yeza hälqigä yätküzsäk degän ümütimiz yoq ämäs. Һazirmu yezilarğa jiliğa ikki qetim berivatimiz. Biraq bäzi jutlardiki Mädäniyät šyliriniŋ qoyulumlarni sähniläştürüşkä mümkinçiligi yar bärmäydu. Keläçäktä nahiyä märkäzliridä bolsimu «Anarhan», «İdiqut», «Bayançur» spektakl'lirini qoyuşni niyät qilivatimiz.

—  Artistlirimiz sähnidila uyğurçä sšzläydu. Bir-biri bilän rusçä munasivät qilidu. Moşuni bayqidiŋizmu?

Aliyäm ҺAKİMOVA.

Talğir nahiyäsi.

 

— Män işqa orunlaşqan jilliri teatrda hämmisi degidäk rusçä sšzlişätti. Birän-särän çoŋlirimiz uyğurçä sšzlişidiğan. Һazir ähval tamamän başqiçä däp eytalaymän. Çünki artistlirimizniŋ nurğuni ana tilida sšzlişidiğan boldi. Bu bolsimu, milliy näşrimiz «Uyğur avaziniŋ» täsiri bolsa keräk däp oylaymän. Undaq deyişimniŋ sävävi, bizniŋ kollektiv här jili toluği bilän gezitimizğa muştiri bolidu.

Buniŋdin taşqiri bizdä işlävatqanlarniŋ kšpçiligi uyğurçä oquğanlar, hätta ular T.Jürgenev namidiki käspiy mäktäptimu ana tilida bilim alidu. U yärdä hazir Yalqun Şämiev däris berivatidu.

— Orkestr yamisida saz çeliş än°änisi davamlişamdu?

Zul'fiya ZAYİTOVA.

Almuta şähiri.

Älvättä, davamlişidu. Mundaq mümkinçilik ilgiri bizdä bolmiğan. İşlirimiz biraz qiniğa çüşkändin keyin, buni qaytidin täҗribä süpitidä qolğa alğan eduq. Mana üç jildin buyan hämmä äsärlärgä milliy orkestrimiz җor bolup kelivatidu.Dirijerluqqa Alimҗan Toqaevni täklip qilduq. Biz buniŋ bilänla çäklänmäy, uni keläçäktä tehimu käŋäytişni planlavatimiz.

— Sizni teatrimizğa, umumän, sän°itimizgä munasivätlik qandaq mäsililär bäk oylanduridu?

Şšhrät PALTAEV.

Talğir şähiri.

Meni teatrimizni kadrlar bilän täminläp kelivatqan bilim därgahliridiki uyğur bšlümliri yepilip qalmisekän, degän mäsilä bäk oylanduridu. Äynä şu bilim därgahliri moҗut bolup turidekän, biz heçqaçan kadrlarğa muhtaҗ bolmaymiz.

«Uyğur avaziniŋ» qobulhanisiniŋ» novättiki mehmini – җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi yenidiki Uyğur tilidabilim beridiğan mäktäplär assotsiatsiyasiniŋ räisi Şavkät ÖMÄROV.Milliy maaripqa munasivätlik soalliriŋlar bolsa, 2015-jilniŋ

15- yanvariğiçä telefon arqiliq qoyuşuŋlarni yaki gezitimizniŋ elektron poçtisiğa  (u_avazi@mail.ru) yollişiŋlarni soraymiz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ