Än°äniviy dan ayriş saymanlirimiz

0
706 ret oqıldı

Uyğurlarniŋ än°äniviy dehançiliq saymanliriniŋ türi kšp, şäkli šzgiçä bolup, ularniŋ hämmisila qol hünär sän°itiniŋ mähsulidur. Äҗdatlirimiz oçiliq hayat tärizidin dehançiliq turmuşiğa qädäm taşliğandin keyin, şuniŋğa muvapiq qural-saymanlarğa muhtaҗ boldi. Bu  muämmani häl qiliş üçün yär ağduruş häm tüzläş, uruq seliş, uni pärviş qiliş, ziraätlärni jiğiveliş, haman eliş vä danni pahilidin ayriveliş qatarliqlarğa layiq saymanlarni barliqqa kältürdi, şundaqla ulardin ünümlük paydilandi. Biz tšvändä dan vä jirik-yumşaqni ayriydiğan saymanlar häqqidä tohtalmaqçimiz.

Ğälvür.Dehançiliq mähsulatlirini pakizlaş, danni saman-pahaldin ayriveliş üçün işlitilidu. Quruluşi addiy, qolliniliş dairisi käŋ. Ğälvür yasaş üçün tiräk yağiçi paydilinilidu. U nepiz tilinip, çämbär şäkligä kältürülidu. Tilinğan yağaçniŋ qelinliği 2 mm, käŋligi 10 sm. bolidu. Andin šşkä terisi näm topiğa kšmülüp, yumşitilidu. Keyin eşilip, çämbär astidiki tšşüklärgä štküzülidu vä tor şäklidä toqulidu. Keyinki jillarda uniŋ ornini sim tor egiläp kälmäktä. Ğälvürniŋ tšşükçiliri bir qädär kiçik bolidu. Bu saymanniŋ tarihi helä uzun bolup, Mahmut Qäşqäriyniŋ «Türkiy tillar divanida» u «Andiğ» däp qäyt qilinğan.

Ötkämä.  İşlitiliş  dairisi, yasiliş usuli, materiali, şäkli җähättin ğälvürgä ohşaydu. Tšşükçisi ğälvürniŋkidin yoğaniraq bolidu. U buğday, kändir, qonaqlarni pahaldin ayriveliş üçün paydilinilidu. Bumu ğälvürgä ohşaşla uzun tarihqa egä dehanlar sayminidur.

Täŋkäş. Bu sayman hämmä җähättin ğälvür vä štkämigä ohşaş kelidu. Biraq täŋkäşniŋ tšşükçisi ğälvürniŋkidin çoŋiraq, štkäminiŋkidin kiçigiräk bolidu. Yäni u štkämidin štüp kätkän danlarni süzüveliş üçün işlitilidu.

Ägläk. Bu ğälvür, täŋkäş vä štkäminiŋ näpisläştürülgän şäkli. Qedimda ägläkniŋ üzi ipäk rähttin yüzlinätti. Uniŋ tšşükçiliri intayin kiçik bolup, unni kepäktin ayrişta paydilinilidu. Äҗdatlirimiz aşliqni tügmändä unğa aylandurğandin keyin, uni ägläktin štküzüp, süzüp işlätkän. Şuŋlaşqimu ägläk ta bügünki küngiçä šz ähmiyitini yoqatmay, turmuş-tirikçiligimizdä qollinilip kälmäktä.

Juqurida qäyt qilinğan milliy saymanlirimizniŋ tarihimizdiki orni alahidä. Äҗdatlirimizniŋ äqil-parasitiniŋ җävhiri bolğan ular biz üçün hälqimiz štmüşidin deräk beridiğan tävärük mirastur.

www. iz.la

Bälüşüş

Javap qalduruŋ