U җasur adäm edi

0
527 ret oqıldı

Män Mämätiyar aka bilän däsläpki qetim štkän äsirniŋ 80-jilliri uçraşqan. QazDUniŋ filologiya fakul'tetiğa oquşqa çüşkän päytim edi. Män šzämgä ohşaş bilimgä, yeŋiliqqa huştar bolğan Änvär Һaҗiev, Zaman Baratov, Bähtişat Mähpirov ohşaş jigitlär bilän tonuşup, dostlaşqan edim. Biz härhil fakul'tetlarda oqusaqmu kündä uçrişip, boş vaqtimizni billä štküzüşkä tirişattuq. Bir küni QazDUdiki studentlar aşhanisida uyğurlarniŋ milliy taamliri mäŋpär, läŋmän, mantilarniŋ meyizlik täyyarlinivatqanliği häyran qaldurdi. Ağinimiz Zaman Baratov aşpäzlärdin aşhaniniŋ başliği bolup yaş uyğur jigit tayinlanğanliğini bilivaptu. Kšp štmäy u jigit bilän tonuştuq. Nurmähämät Mäŋsürov Sverdlovsk şähiridiki häliq egiligi institutini tamamlap, yeŋidin işqa kirişkän ekän. Nurmähämät bilän bolğan tonuşluğimiz keyiniräk häqiqiy dostluqqa aylandi. Uniŋ yeşi meniŋdin biraz çoŋ bolğaçqa, maŋa päqät dost süpitidila ämäs, şundaqla aka süpitidimu muamilä qilatti. Bir küni u meni šziniŋ juti Ämgäkçiqazaq nahiyäsi Avat yezisiğa täklip qildi. Ağinämniŋ anisi Hasiyät hädäm meni uyğur ayalliriğa has mehmandostluq bilän illiq çiray kütüvaldi. Käçiräk Nurmähämätniŋ dadisi Mämätiyar aka käldi. Egiz boyluq, kelişkän, kšzliridin mehrivanliği bilinip turğan kişi ekän. İkkimiz hal-ähval soraşqandin keyin u meniŋ ata-anam, šzäm toğriliq täpsiliy soridi. Şu kündin başlap biz, ağinilär, bu šygä pat-pat kelidiğan bolduq. Qaçanla kälmisäk, bizni Mämätiyar aka bilän Hasiyät hädä huş çiray kütüvalidiğan. Täkitligüm keliduki, ata-anam qatarida Mämätiyar aka meniŋ hayatimğa çoŋ täsir qilğan adämlärniŋ biri däp hesaplaymän.

Mämätiyar Mäŋsürov 1925-jilniŋ yanvar' eyida Ämgäkçiqazaq nahiyäsi Azat yezisida tuğulğan ekän. Ata-anisi Äliäkbär bilän Güsümhan kšp štmäy yeŋidin bärpa qilinğan Avat yezisiğa kšçüp kelidu. Mämätiyar mäktäpni tamamlap, oquşqa atliniş päytidä Uluq Vätän uruşi başlinip ketidu. U oquşniŋ orniğa kolhozda, eğir işlarda işläydu. 1942-jili ändila on yättä yaşqa tolğan Mämätiyar aka bir yaş qoşup, šz ärki bilän frontqa atlinidu. Däsläp Petropavlovsk şähiridä kiçik komandirlarni täyyarlaydiğan mäktäptä oquydu. 1943-jili ikkinçi Pribaltika fronti 8-gvardiyaçi Panfilov diviziyasidä härbiy hizmitini başlaydu. Velikie Luki şähiri üçün җäŋdä Mämätiyar Mäŋsürov rähbärligidiki vzvodqa qomandanliq tirik «til» elip keliş väzipisini jükläydu. Soldatlar buyruqni orunlaydu, amma vzvod komandiri yaridar bolup gospital'ğa çüşüp qalidu. Mämätiyar aka keyin bizgä eytip bärginidäk, uni gospital'din çiqiriş päytidä meditsina hizmitiniŋ mayori «Mäŋsürov, sizniŋ millitiŋiz qaysi?», däp soriğan ekän. «Män uyğur», däp җavap beriptu Mämätiyar aka. Uyğurlar degän kim? ularni heçkim bilmäydu. Män sizni šzbäk däp yezip qoyay, mukapatlarni almaq oŋay bolidu», degän ekän ofitser. «Yoldaş mayor, män uyğur bolup tuğulğan, uyğur bolup šlümän» däp qät°iy turuvalğan ekän yaş soldat. Şu vaqitta ularniŋ yenida turğan polkovnik «Yaraysän, Mäŋsürov. Uyğurlar qedimiy  häliqlärniŋ biri», däp uyğurlar häqqidä eytip bärgän ekän. Bu gospital'da bir ay davalanğan Mämätiyar Mäŋsürov šziniŋ qisimiğa ändi minometçiklar bšlüminiŋ komandiri süpitidä qaytip kelidu.

Novosokol'niki şähiri üçün şiddätlik җäŋlär boluvatatti. Dšŋgä mäkkäm bekingän faşistlarniŋ oq etiş nuqtisi keŋäş äskärliriniŋ huҗumini tohtitip turatti. Şu vaqitta minometçiklar komandiri Mämätiyar Mäŋsürov šmüläp berip, nemislarniŋ dzotini uҗuqturidu. Şuniŋdin keyin keŋäş äskärliri huҗumğa štidu. Bu җäŋdiki qährimanliği üçün Mämätiyar aka İİİ däriҗilik «Şšhrät» ordeni bilän mukapatlinidu.

1944-jili 22-fevral' küni Mämätiyar Mäŋsürovniŋ qisimi Ostaşkov şähiri üçün bolğan җäŋlärdä qorşavğa çüşüp qalidu. M.Mäŋsürovniŋ minometçiklar vzvodiğa qomandanliq düşmänniŋ oq etiş nuqtilirini uҗuqturuş buyruğini beridu. Şiddätlik җäŋ başlinip ketidu. Mäŋsürov vzvodi buyruqni orunlaydu. Amma vzvod komandiri eğir yaridar bolidu. Bu җäŋdiki qährimanliği üçün «Ärligi üçün» medali bilän täğdirlinidu. U altä ay davalinip, yänä šziniŋ qisimiğa qaytip kelidu. U ändi Şärqiy Prussiyadiki җäŋlärgä qatnişidu. Mäğlubiyätkä uçravatqan nemis faşistliri härbir šy, härbir koça üçün kürişätti, Mäŋsürov rähbärligidiki minometçiklar vzvodi Şärqiy Prussiyadä birnäççä şiddätlik җäŋlärgä qatnişidu. Bu җäŋlärdiki qährimanliği üçün Mäŋsürov İİ däriҗilik «Şšhrät» ordeni bilän, Latviyaniŋ paytähti Riga şähirini azat qiliş җäŋliridiki җasariti üçün İ däriҗilik «Uluq Vätän uruşi» ordeni bilän täğdirlinidu. Uruş tügigän jili u ändila jigirmä yaşqa tolğan edi. Mämätiyar aka šz jutiğa qaytip kelişni, ämgäk qilişni arman qilğan bolsimu, qomandanliq yaş soldatni härbiy säptä elip qalidu. U däsläp Pribaltikida, keyiniräk Ottura Aziyadä, Çardjou vä Kulyab şähärliridä härbiy hizmitini davamlaşturidu. 1947-jili Mämätiyar aka šz jutiğa qisqa muddätlik däm elişqa kelidu. Öziniŋ sšygän yari Hasiyät Qadirova bilän ailä quridu.

1947 — 1950-jilliri ariliğida M.Mäŋsürov Kapustin Yardiki yadro poligonida hizmät qilidu. U päqät 1950-jilila šziniŋ jutiğa qaytip kelidu. Uruştin keyinki qiyin jillar. Etiz-eriqtiki işlarniŋ  nurğuni ayallar zimmisidä. Mämätiyar aka däsläp kolhoz hesapçisi, keyiniräk brigadir bolup işläydu. Şu jilliri avatliqlar uni jutniŋ jigitbeşi qilip saylaydu. U ällik üç jil davamida Avat jutiniŋ jigitbeşi bolğan edi. Moşu jillar ariliğida Avattiki birmu toy-tškün, näzir-çiraq uniŋ qatnişisiz štmigän. Uniŋ täşäbbusi bilän Avattiki ottura mäktäpkä şair Ömär Muhämmädiyniŋ nami berilidu. Uniŋ šyidä mehmanlarniŋ ayiği üzülmäydiğan. Gastrol'ğa kälgän Uyğur teatriniŋ artistliri, yazğuçilar, jurnalistlar bu šygä pat-pat kelip turidiğan.  Mämätiyar aka šziniŋ šyidä Ğeni Batur, İlahun Kškkšz vä Ähmät İlievni mehman qilğanliğini mäğrurlinip eytip beridiğan. Özgärtip quruş vä mustäqillikniŋ däsläpki jilliri u yezidiki ağriqhanini hususiylaşturuştin saqlap qalğanlarniŋ biri boldi. Ağriqhana moşu kämgiçä işlävatidu. Yänä şu Mämätiyar Mäŋsürovniŋ rähbärligidä Avatta meçitmu selinğan. Mämätiyar aka täbiitidin bilimgä huştar insan edi. Şuŋlaşqa Hasiyät hädäm ikkisi tapqan balilirini hämmisini aliy bilimlik, ämgäksšygüç qilip tärbiyilidi. Qizliri Husiyät, Һuriyät, Gülbostan, Nurҗahan vä oğli Nurmähämät ata-anisiniŋ eqidisini aqliğan pärzäntlärdin boldi. U ana tilidin taşqiri, qazaq, rus tillirini yahşi bilidiğan. Şuŋa Avattiki başqa millät väkilliri bilän oŋayla til tepişidiğan.

Biz, ağinäm Änvär Һaҗiev ikkimiz, Mämätiyar akini yoqlap, pat-pat kelip turattuq. Änvär uni šziniŋ atisidäk hšrmätlätti, mäslihätlär soratti. Änvär bilän Mämätiyar akiniŋ yaş pärqi kšp bolsimu ularniŋ arisidiki munasivätlär alahidä bolidiğan. Һär ikkisi šz hälqini çäksiz sšyätti, uyğurlarniŋ tarihi, mädäniyiti, sän°iti, bügünki ähvali toğriliq saatlap sšhbätlişätti. Һelimu yadimda, 90-jilliri Avattiki Ö.Muhämmädiy namidiki mäktäptä uyğur sinipliri yepilip qaldi. Mämätiyar aka bilän Änvär ikkisi šymu-šy kirip, ata-anilar bilän sšhbätläşkän edi. Bu işqa ular Almutidin ziyalilarni, jut aqsaqallirini җälip qilğan. Nätiҗidä mäktäptä uyğur sinipliri qaytidin eçildi. Şuniŋdin kšp štmäy mäktäptä štkän täntänilik çarä-tädbirgä qatnaşqan eduq. Uyğur gšdäkliriniŋ šz ana tilida şeirlar oqup, nahşa eytqanlirini aŋliğanda, hoşalliğidin här ikkisiniŋ kšzliridin yaşlar aqqan edi. Şu päyttä ularniŋ duniyadiki äŋ bähitlik adäm bolğanliğini kšrgän edim.

Mämätiyar aka šzi İli häliq nahşilirini yahşi kšridiğan. Arilap bizgimu nahşa eytip beridiğan. Uniŋ çirayliq muŋluq avazi hämmimizni mähliya qilivalidiğan. Biz uni ahirqi qetim 2007-jili 9-may küni yoqlap barduq. Һšrmätlik akimizni Ğalibiyät küni bilän täbrikläp, Änvär ikkimiz šzimiz elip kälgän soğilirimiz, Qäşqär hänҗiri bilän marşal G.Jukovniŋ kitavini täğdim qilduq. U nahayiti hoşal bolup kätti. Şu küni biz uzaq muŋdaştuq. Kšp štmäy Mämätiyar akiniŋ vapati toğriliq hävär käldi. Bu hämmimiz üçün çoŋ җudaliq bolğan edi. Jutdaşliri uni nahayiti hšrmät qilatti. Buniŋğa biz däpin märasimida yänä bir qetim kšz yätküzgän eduq. Һazir Avattiki çoŋ koçilarniŋ biri Mämätiyar Mäŋsürovniŋ nami bilän atilidu. Bumu avatliqlarniŋ äziz jutdişiğa bolğan izzät-hšrmiti bolsa keräk. Şuŋlaşqa Uluq Vätän uruşiniŋ veterani, Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini, jutniŋ äziz pärzändi Mämätiyar Mäŋsürovniŋ yarqin simasi hämmimizniŋ qälbidä mäŋgü saqlinidu, däp işäşlik eytalaymän.

İsmayilҗan İMİNOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ