Muqam» atalğusi häqqidä

0
1 252 ret oqıldı

Uyğurlar qedimidinla ämgäktä, turmuşta: oma oriğanda, yol jürgändä, jip egirgändä, bolupmu toy-tškünlärdä nahşa-küylärdin ayrilmiğan. Yäni ular uzun jilliq täräqqiyat davamida häliqniŋ iҗtimaiy hayati vä täbiät qanuniyiti bilän җipsilişip kätkän. Biz, adättä muqam häqqidä gäp  qozğisaq, kšz aldimizda päqät büyük qädriyitimiz — «On ikki muqam» namayän bolidiğini häq. Amma bu sšzniŋ kelip çiqişiğa ançila çšküp kätmäymiz. «Muqam» çüşänçisi uyğur klassik muzıkisiniŋ naminila kšrsitip qalmay, u turmuşimizdiki birär sšz, härikätniŋ layiğida yaki šlçämlik bolğan-bolmiğanliğini kšrsitidu. Mäsilän: «Sšzüŋ muqamiğa çüşmidi», «Muqamğa kelidiğan iş qilişqa bolmamdu?» degändäk. Yänä şu närsä diqqätkä sazavärki, «Muqam» äräpçä sšz bolup, märtivä, җay, makan, toralğu, mänsäp, unvan degän mänalarni bildüridu. U äräp tilidiki başqa sšzlär bilän birikip, qatlam, däriҗä degän çüşänçilärni päyda qilidu. Bu sšzniŋ zamaniviy uyğur tilidiki mänasi «ton» degänlik bolup, җanliq tilimizdiki «pädä» degän çüşänçigä yeqiniraq kelidu.

«Muqam» sšzi äräp tilidin pars tiliğa šzläşkändä, «ahaŋ», «küy» mänasida qollinilipla qalmay, «klassik», «än°äniviy muzıka» mänasidimu işlitilgän. Һä, uyğur tiliniŋ çağatay tili basquçida bolsa, moşu mänalar bilän billä orun, җay, däriҗä mänalirinimu bildürgän. Çağatay  tiliniŋ keyinki täräqqiyatida uşbu tildin paydilanğan ällärdä klassik küy-muzıkilarğa nisbätän «muqam» sšzini işlitiş än°änisi şäkillängän. Yäni bu atalğu muzıka sahasida mälum tärtip boyiçä rätlinip, sistemilaşturulğan klassik küylärniŋ birtürkümi yaki topi degän mänağa egä bolğan.

Uyğur muqamliriniŋ qayta rätlängän vaqti XVİ äsirgä, yäni Säidiyä hanliği dävrigä toğra kelidu. Bu päyttä muqamniŋ «sistemilaşqan küylär» degän mänasi muqumlişip, u rätlängän küylär türkümini bildüridiğan atalğuğa aylanğan.

www.okya.cc

Bälüşüş

Javap qalduruŋ