Bärikätni qaçurup qoymiduqmu?

0
769 ret oqıldı

Yoşuridiğini yoq, hazir biz işimiz maŋmay, qalaymiqan çüş kšrüp qalsaq, dästihan yeyip, täpsä tšmür üzgidäk, nemä yäp, nemä kiyimän degän oyiğa kirmäydiğan tonuşlirimizni kafe-restoranlarğa jiğip, näzir štküzüp  barimizni tšküvetimiz. Qeza, tohu gšşi, samsidin keyin qosiği toyğan dostlirimiz poluni bir-ikki çimqilap qoyup, saŋa minnätdarliğini bildürüp, çişlirini koçilap maŋğinida «hä, mana, bärikät ändi kiridu» däp šzimizgä šzimiz täsälla berimiz.Biraq häqiqätän bärikät kirärmu? Biz bärikätni qaçurup qoymiduqmu?

«Näzir-çiraq päqätla kämbäğällärniŋ, jitimlarniŋ vä şuniŋğa ohşaş muhtaҗ kişilärniŋ häqqidur». Ändi baylarğa, turmuşi yahşi kişilärgä berilidiğan taam – ziyapät däp atilidu. Һazirqi uyğur jämiyitidä näzir-çiraq degän adät baylarğa hoşamät qiliş, üz-abroy qoğlişiş, başqilar bilän bäslişiş vasitisi bolup qalmaqta… Diniy šlima Muhämmät Yüsüpniŋ «Din vä hayat 2000 soalğa җavap» kitavida  «Öyümiz tar, mehman qobul qilalmaymiz» degüçilär näzir-çiraq üçün atiğanlirini kämbäğällärgä vä jitim-yesirlarğa tarqitip bärsä bolidu ämäsmu!?» däp yezilğan.

Mundaq mäzmundiki sšzlärniŋ eytilip, kitaplarğa yezilip kelivatqini nävaq. Amma ular bir quliğimizdin kirip, ikkinçisidin çiqip ketivatidu. Kitap, gezit, jurnal oqumay, başqa täräqqiy ätkän häliqlär ohşaş şaşka, şahmatniŋ, sport oyunliriniŋ orniğa qolumizğa qarta tutuvelip, «bizniŋ mädäniyätligimizni kšrsun» däp koçiniŋ otturisiğa çiqivelip, «kort» oynap, bir-birimizni «dšt» däp tillap oltarğinimizmu häqiqät. Mundaq qiliqlirimizdin keyin bala-çaqilirimiz bilän nävrilirimiz qandaq tärbiyä alar?!

Adäm vapat bolğandin keyin üç, yättä, qirqi, ahirida jil näzirini beriş bilän märhumni äsläp turimiz. Keyin ikki, on, jigirmä… jilliqlirinimu atap näzir berimiz. Bu päqät uyğur hälqidila saqlinip qalğan adät. Undaq deyiştiki säväp, başqa millätlärniŋ näzir-çiraqni vaqit štüp käŋ kšlämlik, pul çeçip štküzginini zadila kšrmäptimän. Biz bolsaq, çeçip-yeyişqa huştar bolup kättuq. Äynä äşu çeçilivatqan pulni paydiliq işqa, bir mähsätkä qaratsaq, äqilgä muvapiqmekin. Män turuvatqan mähällidä, qisqisi, ätrapimda kšpinçä tuŋgan milliti turidu. Özäŋlar bilisilär, kšrüvatisilär, ularniŋ turmuş, hal-oqiti helä yahşi. Bizniŋ koçida  turidiğan tuŋgan ailisidä šlüm boluptekän, aŋlimaptimän. «Yättä näzirini berivetiptu, kirip, kšŋül bildüräy» degän niyättä yänä bir tuŋgan hoşnamğa yoluqtum. «Uka, mänmu säpärdä bolup, namiziğa qatnişalmiğan. Bizdä namiziğa qatnaşmiğan adäm näzirigä kirmäydu. Keyin, başqa bir küni kirip çiqili» dedi. Män oylinip qaldim.

Äynä şu millätniŋ väkilliri näzirniŋ ornida pat-pat poşkal pişirip, šymu-šy tarqitip jürgininiŋ guvaçisi boluvedim. Şundaqla šyliniş toyi bolidiğandin bir kün ilgirila näzir beridu. Moşu hadisilärni kšrgändin keyin maqalä yezişni toğra kšrdüm. Kim bilidu, bälkim, paydisi uyğurlarğimu tegip qalar.

«Mähsät nemidä?» degän soal härkimni qiziqturidiğini sšzsiz. Uyğurlar yeŋi šlüm bolğan šydä bir jilğiçä näzir-çiraq štküzdi däyli. Toğra. Keyinmu här jilliri  näzir-çiraq  štküzüş üçün yüz miŋliğan täŋgä häşläymiz. Uniŋdin kšrä, «yağ puritimiz» desäk, ätrapimizdiki tšrt-bäş hoşnini, imam-qarini çaqirip, Qur°an oqutup, ärvalar rohiğa atap qoysaq, şuniŋ šzi yetärlikmekin!?. Atiğan närsä, qalğan ahça bolsa, bir mähsus kassiğa štküzülsä…

«Undaq pullarniŋ näççisini jiğduq. Yär tävrigändä väyrançiliqqa uçriğanğa «mä» deduq, šyi kšygändä al, millät mäsilisigä kälgändä «sal» däp  fondlarğa qançimu ahça ävättuq. Qeni şu ahçilar»  däydiğanlar, älvättä çiqidu.

Meniŋ demäkçi bolğinim tamamän başqa. U «mähsus» ahça kassisiniŋ javapkär  egisi boluşi keräk. U kim desäŋlar, härbir yeza, mähällä, şähär boyiçä jut içidin saylanğan adil, inavätlik kişilär. Äynä şu kişi sovapliq yeŋi iş üçün jiğilğan ahçiniŋ hesap-çotini elip meŋip, här qetimda jut aldida hesavat berip turuşi keräk. Tähminän hesaplap kšrsäk, bir jilda kiçikkinä bir yezida yoq degändä ällik näzir-çiraq štküzülidekän. (Bu päqät bir yezida!). Ällikni bir näzirdin bšlünidiğan ällik miŋ täŋgigä kšpäytsäk, ikki yüz ällik miŋ! Bu bir yezidin ailäviy şaraiti naçar, amma bilimgä huştari bar balini jil boyi aliy oquş ornida oqutuşqa yetidiğan ahça. Atisi yaki anisi šlüp ketip, şaraiti yar bärmigänlärgä mundaq aliy bilim elişqa ohşaş yardäm härqandaq sovapliq işlardinmu artuq ämäsmu? Undaq ahçiğa muhtaҗ boluvatqanlar bizdä azmu? Demäk, näzir-çiraq štküzimän däp çeçilip, israp boluvatqan ahçini mähsätlik, bilim elişqa särip qilişqa bäl bağlaş härkimdin käŋ qosaqliq boluşini, mämädanliğimizni taşlaşni täläp qilidu.  Yänä bir diqqät qilidiğan närsä, bu ahça päqät uyğur mäktividä bilim elivatqan pärzäntlärgä molҗalansa, mäktäp mudiriniŋ bevasitä qatnişişi, mähällilär boyiçä uyğur mädäniyät märkiziniŋ räisi, aqsaqallar, jigitbaşliri, hanim-qizlar, yaşlar keŋäşliriniŋ bevasitä arilişişi, pikir berişi bilän ämälgä aşurulsa, nur üstigä nur bolar edi.

Avut MÄSİMOV, jurnalist.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ