Çempionlarniŋ ustazi

0
620 ret oqıldı

2001-jil. Almutidiki Baluan Şolaq namidiki sport sariyida jiŋnä sançar orun yoq. Çünki qazaqstanliq boks işqivazliri taqätsizlik bilän kütkän «җäŋ» näq moşu yärdä štmäkçi: jutdişimiz Jirov vä amerikiliq Gonsales šzara küç sinişip, BBA WBA tähmini boyiçä yeŋi duniya çempionini eniqlimaqçi. Mundaq juquri däriҗilik boks elimizda däsläpki qetim štüvatqaçqa, qiziqiş nahayiti üstün. Jutdişimizni qollap-quvätläş üçün jiraq-yeqindin kälgän işqivazlarniŋ besim kšpçiligi «artuq bilet» tapalmay, Sport sariyiniŋ sirtida qalsimu, käypiyatliri üstün. «Ular qazaqstanliq yolvas» däp atalğan Jirov bilän pähirlinidiğanliğini  yoşurmatti. Äynä şu «Yolvasni» qollap-quvätläş vä uniŋğa rohiy mädät beriş mähsitidä Prezident Nursultan Nazarbaev vä bäzi ministrliklär bilän idarilärniŋ rähbärliri Saraydiki aliy däriҗilik mehmanlar üçün qoyulğan kreslolardin orun alğanda, boks muhlisliri arisida sšz bilän täsvirläş mümkin ämäs hayaҗanliq yüz bärdi: hämmä orunliridin turup, Prezidentqa hšrmät kšrsätti, andin «Jirov! Jirov!» degän şiarlar Sarayni çaŋ kältürüvätti.

Mana, boksçilar ringqa çiqti. Diktor ularniŋ ataq-namlirini yänimu güldürligän çavaklar sadasi astida elan qildi. Andin diktor ringtiki üçinçi şähs — referini tonuşturdi: häliqara däriҗidiki sud'ya Җalal Җamalov!

Bayatin beri Saraydiki huş käypiyatqa ğäriq bolup oltarğan biz (yenimda yänä bir tonuşum bar) bir işinip, bir işänmäy qalduq — mundaq häliqara däriҗidiki vä duniyaniŋ onliğan dšlätlirigä telekšrsitiş uyuşturulğan «җäŋgä» ringta referi boluştäk şäräplik väzipiniŋ šzimizniŋ uyğur pärzändigä tapşuruluşi, rastini eytqanda, heçkim kütmigän hadisä edi. Biz tehimu hayaҗanlinip kättuq. Bayatin beri Jirov bilän mahtinivatqan ävu tonuşumniŋ tili sšzgä kälmäy qaldi: Җamalov, Җamalov! Biraq ikkimizniŋ ünini, bäş miŋdin oşuq boks muhlisliriniŋ şavquni astida, heçkim aŋlimidi.

«Җäŋ» başlandi, hämminiŋ kšzi Jirovta. Uniŋ çäbdäsligigä vä eğir muşniŋ zärbisidin gaŋgirap qalğan Gonsalesniŋ ringtiki halitigä mäz boluvatqan işqivazlarniŋ türlük-tümän sadaliri qulaqni yaratti. Päqät bizniŋla, tonuşum ikkimizniŋla, diqqät-etivarimiz ringtiki referiniŋ härikitidä edi. Täläygä qarşi, «җäŋ» uzaqqa sozulmidi: 2-raundta referi, yäni Җalal Җamalov, Jirovniŋ qolini kštirip, uniŋ qärälidin ilgiri yäŋgänligini vä duniya çempioni atiğini himayä qilğanliğini elan qildi.

Mana, moşu vaqiädin keyin aridin azmu ämäs-kšpmu ämäs, 14 jil štüptu. «Qazaqstanliq yolvas», šziniŋ läqimigä muvapiq, uniŋdin keyin talay-talay räqiplirini tiz püktirip, duniyada mämnuniyät bilän etirap qilinidiğan Qazaqstan boks mäktiviniŋ şänini egiz kštirip kelivatidu. Vasiliy Jirovniŋ moşu utuqliriniŋ asasini salğan äşu «җäŋniŋ», bir qarimaqqa, ikkinçi planda qalğandäk bilinidiğan yänä bir qährimani boldi. U, älvättä, referi Җalal Җamalov edi.

***

Yeqinda äynä şu akimiz bilän täsadipi tonuşup qalduq. Gäptin- gäp çiqip, juqurida qäyt qilinğan vaqiäni šz äyni boyiçä eytip bärdim. U külümsiräp qoydi vä «tehiçä untumapsändä» deyiş bilänla çäkländi. Mundaq kamsšzlükni uniŋ kämtarliğiğa җorup, kälsä-kälmäs soallar bilän Җalal akiniŋ hayatidin azdu-tola hävärdar bolduq.

Җalal Җamal oğli äsli toqquztaraliq, Üç vilayät inqilaviniŋ aktiv qatnaşquçisi Җamal Tayirniŋ tunҗisi. Җalal tšrt yaş vaqtida, yäni 1959-jili ailisi bilän çegara atlap çiqip, Qoramğa orunlişidu, andin Almutiğa kšçüp kelidu. Җalal 1972-jili şähärniŋ Gornıy Gigant mähällisidiki 77-ottura mäktäpni tamamlidi. Biraq, täŋtuşliri ohşaş, aliy bilim elişqa aldirimidi. Çünki, birinçidin, ailini asraş üçün birär işniŋ peşini tutuşni oylidi, ikkinçidin, šzi mäktäptä oquvatqandila iştiyaq bağliğan boks bilän turaqliq şuğullinişi keräk edi. Äynä şu mähsättä u «Dinamo» vilayätlik sport keŋişigä işqa orunlaşti, yänä kelip, šzi arman qilğandäk boks boyiçä mäşiqländürgüçi lavazimini egilidi. Şundaq qilip, uniŋ sporttiki hayati başlandi, biraq aliy bilim elişnimu untumidi. 1978-jili Almuta dšlät täntärbiyä institutiğa çüşüp, uni 1983-jili utuqluq tamamlidi vä şu dävirlärdä qeliplaşqan än°änä boyiçä, yollanma bilän Ukraininiŋ Vol'nogorsk şähiridiki Metallurgiya tehnikumiğa bardi vä җismaniy tärbiyä kafedrisiğa rähbärlik qildi. Bir jildin keyin Almutiğa qaytip kelip, Qazaq yeza egiligi institutida җismaniy tärbiyä kafedrisiğa oqutquçi bolup işqa orunlaşti.

Şuniŋdin buyan Җalal Җamal oğliniŋ hayati moşu aliy oquş ornida štüvatidu. Һazir bu institut Qazaq milliy agrar universiteti däp atilidu, biraq җismaniy tärbiyä vä sport kafedrisidiki muhit šzgärgini yoq. Çünki 2006-jildin moşu kafedrini başqurup kelivatqan Җalal Җamal oğlini häm kafedra oqutquçiliri, häm studentlar šzliriniŋ täläpçan rähbiri, bay hayatiy täҗribigä, çoŋqur näzäriyäviy bilimgä egä ustazi däp bilidu.

«Bay hayatiy täҗribä» demäkçi, tehi 1974-jili uniŋğa «SSSRniŋ boks boyiçä sport mahiri» nami berilgän edi. Çünki Җalal Җamalov şu jili Tomsk şähiridä štkän SSSR birinçiligidä üçinçi orunni egiläp, bronza medali bilän mukapatlandi, boks boyiçä SSSR kubogini yeŋivaldi. Keyiniräk Qazaqstan SSRniŋ birnäççä dürkün çempioni, häliqara turnirlarniŋ ğalibi ataldi.

Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän mäşiqländürgüçisi, häliqara däriҗidiki sud'ya Җalal Җamalovniŋ şagirtliri arisida uşu-san'da boyiçä duniyaniŋ üç dürkün çempioni bar. Qazaqstan, Aziya vä duniya birinçilikliriniŋ mukapatliq orunliridin kšrüngän şagirtliriniŋ uzun sani 20din aşidu. Uniŋ qolida tärbiyilängän qiriqtin oşuq student «sport mahiri» atiğiğa egä ekän. Uniŋ Beҗin (2008-j.) Olimpiadisiniŋ çempioni B.Sarsekbaevniŋ şähsiy mäşiqländürgüçi bolğanliğiniŋ šzi helä närsilärdin dalalät bärsä keräk.

Җalal akiğa 2006-jili professor ilmiy atiği berildi.  U aliy oquş orunliriniŋ җismaniy tärbiyä vä sport kafedriliriniŋ oqutquçiliri üçün tävsiyä qilinğan «Boks — şkola mujestvo», «Emdik denetärbiesiniŋ negizderi», «Professional'no-prikladnaya fiziçeskaya podgotovka dlya studentov KazNAU» metodikiliq qollanmilarniŋ muällipi. Ävu jili «Çempion» teleklubi uyuşturğan konkursqa qatnişip, Qazaq milliy agrar universiteti studentliriniŋ täntärbiyä vä sport bilän şuğullinişini häm sağlam hayat tärizini kündilik hayatiğa aylandurğanliğini šzi rähbärlik qilivatqan kafedra misali asasida ispatlap, җumhuriyät aliy oquş orunliriniŋ moşundaq kafedriliri arisida birinçi orunni egilidi. Çünki QazMAU boksçiliri ikki qetim uda — 2003 vä 2005-jilliri — Universiada çempioni atalğan edi. Mundaq utuqqa tehi elimizdiki heçbir aliy oquş orni erişkän ämäs.

***

Gepimiz yänä Baluan Şolaq namidiki Sport sariyida štkän «җäŋgä» berip taqaldi.

— Şu qetim ringta referiliq qiliş nemişkä näq Sizgä tapşuruldi? — ättäy soridim uni gäpkä tartiş oyida.

— Uniŋ aldida män ikki qetim — 1999 vä 2001-jili —  käspiy boksçilar arisida Aziya çempionini eniqlaşqa beğişlanğan turnirda referiliq qilğan edim.  Mümkin, meniŋ äşu täҗribäm duniya çempioni üçün bolğan «җäŋgä» ringta referiliq qilişimğa säväp bolğandu.

— Bu paaliyättin hazir qol üzüp qaldiŋizmu?

— Nemişkä, häm Evropa, häm Aziya qit°äsidä štüvatqan käspiy boksçilarniŋ turnirliriğa pat-patla referiliq qilişqa täklip qilip turidu.

— Qazaqstan boksida kimni alahidä tilğa alğan bolar ediŋiz?

—    Özämniŋ şagirtlirini…

Uquşsaq, QazMAUda Җalal Җamal oğlini «Çempionlarniŋ ustazi» däp bilidekän. Uniŋ soalimizğa «Özämniŋ şagirtliri» däp җavap bärgänliginiŋ siri şuniŋda bolup çiqti.

İvrayim BARATOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ