Uyğurlar işlätkän yeziqlar

0
739 ret oqıldı

Uyğurlar tarihta äŋ burun yeziq qollanğan vä uni birnäççä qetim almaşturğan millät. Şuŋlaşqimu bizniŋ til-yeziq mädäniyitimiz türkiy tillar içidä aldinqi qatardin orun alğan. Professor Alimҗan İnayät štkän jili Uyğur akademiyasi täripidin Stambulda štküzülgän ilmiy muhakimä jiğinida doklad qilip, hälqimizniŋ yeziq qolliniş tarihi, kšp hil yeziqlarni işlişiniŋ, ihtisadiy, säyasiy vä diniy säväpliri häqqidä käŋ çüşänçä bärdi. Eniğiraği, soğdi yeziğiniŋ — ihtisadiy, mani, süriyäni, brahmi, tibät vä äräp yeziqliriniŋ — diniy, slavyan vä latin yeziqliriniŋ säyasiy säväplär tüpäyli qobul qilinğanliği toğrisida ätrapliq eytip štti. Şärqiy Türkstanda İdiqut uyğur hanliği hšküm sürgän dävridä süriyäni, brahmi vä tibät yeziqliri uyğur yeziği bilän qatar işlitilgän. Uyğur vä äräp yeziqliri bäzidä billä, bäzidä qatar paydilinilğan. Ayrim äsärlär näq moşu yeziqta yezilğan. «Qutadğu bilik», «Ätäbätulhäqayiq» ohşaş büyük kitaplar sšzümizgä misal bolalaydu.

Çağatay hanliği dävridimu äräp yeziği bilän billä uyğur yeziği helä uzun vaqit paydilinilğan. Uyğur yeziğiniŋ Şärqiy Türkstan, Horezm vä Altun Orda täväliridin başlap ta Stambulğiçä XVİİ äsirgiçä qollinilğanliği tarihtin mälum. XX äsirniŋ başlirida uyğur ziyaliliri çağatay yeziği üstidä islahat elip berip, tilimizdiki härbir tavuş üçün ayrim härip iҗat qilişqa tirişqan. Mäzkür yüzjilliqniŋ 30-jilliri Keŋäş İttipaqi uyğurliri, başqa türkiy häliqlärgä ohşaş, latin yeziğini işlitişkä başliğandin keyin bu ähval Şärqiy Türkstanniŋ bäzi tävälirigimu šz täsirini yätküzgän. Amma bu җäriyan uzaqqa sozulmiğan.

1950-jildin keyin uyğur yeziğiğa novättiki šzgirişlär kirgüzülüşkä başlaydu. 1954-jili uyğur tiliniŋ imla qaidiliri barliqqa kelidu.

1956-jili Şärqiy Türkstandiki uyğur, qazaq, qirğiz, tatar vä šzbäklärniŋ slavyan yeziğini işlitişi häqqidä qarar çiqirilip, u 1958-jili küçidin qaldurulidu. Bir jildin keyin latin yeziği asasida uyğur yeŋi yeziğiniŋ layihisi tävsiyä qilinidu. U 1960-jilniŋ başlirida sinaq teriqisidä işlitilip, 1965-jili birinçi ayda pütünläy Şärqiy Türkstan miqiyasida umumyüzlük yolğa qoyilidu. Bu dävirdä yeziq täsirgä uçrap, çoŋlar kona yeziqni, yaşlar yeŋi yeziqni işlitidiğan väziyät şäkillinidu. 1983-jili uyğur elidä hškümätniŋ 44-sanliq hšҗҗitigä benaän, latin yeziği ämäldin qaldurulup, 1984-jildin başlap uyğurlar qaytidin kona yeziqqa kšçidu.

1991-jili Keŋäş İttipaqiniŋ parçilinip ketişi tüpäyli, Ottura Aziyadiki türkiy җumhuriyätlär mustäqil bolğandin keyin, türk duniyasiniŋ mädäniy birligi mäsilisi mäydanğa kelidu. Yäni elipbä birliginiŋ mädäniyät birligini qolğa kältürüştiki muhim amil ekänligi häqqidä alimlirimiz bir pikirgä kelidu. Äynä şuniŋğa munasivätlik 1991-jili Türkiyaniŋ Märmärä universiteti türkşunasliq institutida häliqara hazirqi zaman türk elipbäliri mäsilisi boyiçä ilmiy muhakimä jiğini çaqirilidu. Uniŋda baş qoşuş iştrakçiliri türk duniyasidiki barliq türk dialektliri üçün layihiläp tüzülgän 34 häriplik ortaq elipbäni iqrar qiliş toğriliq qarar qobul qilinidu.

www.rfa.org

Bälüşüş

Javap qalduruŋ