Mirza Һäydär qazaq hanliqliri häqqidä

0
447 ret oqıldı

XVİ äsirniŋ ataqliq tarihçisi Mirza Muhämmäd Һäydär (Mirza Һäydärniŋ 1500 — 1551) tarihiy faktlarğa bay vä mänbäşunasliq ähmiyiti zor «Tarihi Räşidi» (1542 — 1546-jillar ariliğida pars tilida yezilğan) namliq äsäri Märkiziy Aziya vä u territoriyalärdä yaşiğan häliqlär tarihi boyiçä qimmätlik mänbä hesaplinidu. Mirza Һäydärniŋ mäzkür äsäridä asasän šzi bevasitä qatnaşqan vä šz kšzi bilän kšrgän vaqiälär, arilaşqan kişilär, säyahät qilğan ällär vä şähärlär, geografiyalik jaylar häqqidä qimmät mälumatlar bar. Äsärdä uyğur, šzbäk, qazaq, qirğiz, qalmaqlar vä şu dävirlärdä qeliplaşqan moŋğul, türkiy vä türkiyläşkän moŋğul qäbililiri häqqidä nahayiti qiziqarliq materiallarni kältürgän. Şundaqla Şärqiy Türkstan (Һazirqi ŞUAR), Özbäkstan, Qazaqstan, Qirğizstan, Tibät, Һindstan vä Avğanstan qatarliq dšlätlärniŋ ornida moҗut bolğan tarihiy mämlikätlär, ularniŋ šzara munasiviti, җay vä şähärlär häqqidä faktlar helila nurğun.

Mirza Һäydär kitaviniŋ birnäççä baplirida qazaq sultanliri vä qazaq hanliri häqqidä täpsiliy yezip kätkän. Bolupmu Kerey han vä Jänibek sultan vä başqa sultanlarniŋ Abulhäyr handin qeçip Däşti Qipçaqtin Moğulstanğa kälgändä Moğulstan padişahi Esen Buğa ularni yahşi qarşi elip, mämlikätniŋ ğärip täripidin yär bšlüp bärgänligi vä ular bu yärdä hatirҗäm šmür sürgänligi häqqidä šzi kšrgän vaqiälär toğrisida tohtalğan.

Abulhäyr han šlgändin keyin šzbäk ulusida qalaymiqançiliq yüz beridu. Häliq arisida naraziliq päyda bolup, tolisi Kerey han vä Jänibek hanniŋ yardimigä muhtaҗ bolğaç, ularğa qoşulidu. Häliqtin jiraqlişip särgärdanliq vä yoqsizçiliqqa uçriğaçqa, ularni «qazaq» däp atap kätti vä bu nam ularğa siŋip qaldi.

Kerey han vapatidin keyin hanliq uniŋ oğli Burunduq hanğa štidu. Jänibekniŋ oğli Qasim han bolsa, Burunduq hanni, huddi dadisini hšrmätligändäk, uniŋğa toluq boysunatti. Kerey hanniŋ Burunduqtin başqa yänä oğulliri kšp edi. Jänibek hanniŋmu Qasim handin başqa yänä Adik sultan degän oğli bolğan. Uniŋğa Yunushanniŋ tšrtinçi qizi Sultan Nigar hanimni hotunluqqa bärgän. Biraq arida Taşkänt väyrançiliqqa uçriğanda, Adik sultan Şahibägdin qeçip, qazaqlarğa qoşidu. Sultan Nigar hanimmu uniŋ bilän billä kelidu. Az vaqit štmäy Adik sultan qaytiş bolidu. Sultan Nigar hanimni Qasim han šzigä neka qilip alidu. Adik sultan šlümidin keyin hanliq Qasim hanğa toluq štidu. Һätta Qasim han tähtkä çiqqan zamandin başlap heçkim Burunduq hanni äsläpmu qoymiğan edi. Qasim han Burunduq hanğa yeqin oltarmasliqqa tirişqan. Sävävi, u Burunduq hanğa yetärlik hšrmät bildürüşi keräk edi. Uni halimiğan Qasim han uniŋdin jiraq bolmaqni halap, Moğulstan yerigä kelidu. Burunduq han bolsa, Sarayçuqta edi.

Burunduq hanniŋ bolsa, «han» degän namidin başqa heç hšrmiti qalmaydu. Ahiri Qasim han uni qoğlavetidu. Burunduq Samarqäntkä ketip, şu yärdä yalğuzçiliqta azap tartip, vapat bolidu.

Qasim han pütkül Däşti Qipçaqni šz hškümranliğiğa qaritivalidu. Tarihta Däşti Qipçaqni Җoşi handin keyin unçilik räviştä heçkim küçländürgän ämäs ekän. Mäsilän, Qasimhanniŋ äskärliriniŋ sani bir milliondin aşqan. Biraq u 1518-jili vapat bolğandin keyin qazaq sultanliri arisida hanliq tähtini egiläş üçün šzara җedällär ovҗ alidu. Qasim handin keyin uniŋ oğli Mumaş han bolidu. Uni bolsa, bir җäŋdä boğup šltürüvetidu. Uniŋdin keyin hanliq tähtkä Adik sultanniŋ oğli Tahir han çiqidu. Tahir han šzi qatil, äşäddiy kişi bolğaçqa, uniŋ bu müҗäzigä çidimiğan tšrt yüz miŋdäk äskärliri birdin üzini šrüp, uni taşlap ketip qalidu. U, qirğizlar arisida yalğuz qelip, namratçiliqta vapat bolidu.

Moğulstanğa ottuz miŋdäk kişi jiğilidu vä ularğa Tahir hanniŋ akisi Buslaş (Buylaş) hanliq qilidu. 1524-jili qazaqlar sani bir milliondin artuq bolup,  1537-jiliğa kälgändä ulardin bir kişimu qalmiğan.

«Esen Buğa hanniŋ vaqtidin ta Räşid hanniŋ zamanisiğiçä moğul bilän qazaqniŋ arisida dostluq vä äşnaliq bar edi. Amma Räşid han ularni qoğlidi, äşnaliq kätti», däp yazidu Mirza Һäydär šz kitavida.

Mirza Һäydär Moğulstan hani Sultan Säid hanniŋ Qasim hanniŋ yeniğa barğanliği häqqidä mundaq yazidu: «1512-jili Qasim hanniŋ Taşkäntkä Süyünçük hanğa qarşi uruş başliğanliği toğrisida Säid han aŋlap, Taşkäntkä täälluq Ahaŋgäranğa huҗum qilidu. Säid han u җäŋdin nurğun olҗa bilän qaytidu. Qasim han Taşkäntniŋ šp-çšrisini bulaŋ-taraj qilip qaytidu.

Säid han Taşkänt vä Pärğanä vilayätliri arisiğa җaylaşqan Qändärlik degän davanğa kälgändä, Qasim hanniŋ yenip kätkänligini aŋlap, umu käynigä — Ahsi şähirigä qaytidu vä Pärğanä vilayitiniŋ qorğinini mustähkämläp, qazaqlarğa ketidu. U qazaqlarni qaytidin Taşkäntkä huҗum qiliş üçün kštärmäkçi edi. Män müҗäzimniŋ naçarliğidin u säpärgä baralmidim.

Han Moğulstanniŋ daŋliq Jud degän yerigä ketidu. U çağda Qasim hanniŋ yeşi yätmişlärgä taqap qalğan edi. Säid han bolsa, tehi yaş, jävan yeşi ottuzlarda edi. Qasim han qeriliq alamitidin Sultan Säid hanniŋ aldiğa çiqip qarşi alalmiğaçqa, šziniŋ orniğa Җoşi ävlatliridin bolğan 30ğa yeqin sultanni ävätidu. Janiş han, Taniş han, Mumaş han, Jan Һäydär sultan, Qäriş han vä başqilar Säid hanniŋ aldida tiz püküp, uni qarşi alidu. Ularniŋ yaşliri ällik, atmişlarda edi. Qasim hanniŋ adämgärçiligi küçlük kişi edi. U dayim Säid hanni çoŋ hšrmät bilän tilğa alatti. Uniŋ toğriliq han šzi maŋa eytip bärgän edi. Uçrişiştin keyin Qasimhan Säid hanniŋ yeniğa kelip, mundaq degän: «Biz dala adämliri. Bu yärdä qimmät bahaliq buyumlar vä tämlik taamlar bolmaydu. Bizniŋ çoŋ bayliğimiz – ilqa, äŋ tämlik tamaq uniŋ gšşi, äŋ şirin içimlik uniŋ süti vä süttin yasalğan mähsulatlar. Bizniŋ dšlättä bağ vä imarätlär bolmaydu, yaylaq bizniŋ säylä qilidiğan җayimiz vä şu җaylarğa berip atlarni tallaymiz». U yänä maŋa Qasimhan Säid hanni üyirlärniŋ yeniğa başlap barğanda, monularni deginini eytip bärgän. «Meniŋ ikki toruq etim bar, ularni pütkül ilqiğa tegişmäymän». U ikki atni haydap kelidu, häqiqätänmu äҗayip җanivardin edi. Şu çağda Qasim han «Meniŋ bu bulardin başqa bayliğim yoq, şuŋlaşqa män bu atlarni Sizgä täğdim qilalmaymän. Lekin Siz meniŋ äŋ qimmät mehminim bolğaçqa, ikkisiniŋ birini tallaveliŋ, birini maŋa qalduruŋ» degän ekän. Şu çağda Säid han birini tallavalidu, u atniŋ ismi Oğlan Toruq ekän. Qasimhan uniŋğa üyiridin näççä atni ilğap beridu.

Qasim han Säid hanniŋ aldida bir çinä qimizni tutup, uniŋ hšrmitigä içivetişni iltimas qilidu. Lekin Säid han içimlik içiştin tamamän baş tartqanliğini äskärtkändä, Qasim han: «Bizniŋ mehmandarçiliğimiz päqät moşuniŋ bilän bälgülinidu. Ägär bir jutum bolsimu içip qoysiŋiz biz üçün çoŋ hšrmät bolatti. Ägär meniŋ iltimasimni rät qilsiŋiz, sizni başqa nemä bilän mehman qilişimni bilmäymän, maŋa ändi Sizgä ohşaş uluq mehmanlarniŋ kelişi natayin», däp beşini tšvän qaratqanda, Säid han šziniŋ vädisini buzup, qimizdin däm tartidu. Qasim han nahayiti hursän bolup, ikkisiniŋ arisida sšhbät җanlinip ketidu vä jigirmä kün içidä qimizdin üzülmäy dämini tartidu.

Yaz künliriniŋ ahiri edi. Qazaqlar Qasim hanniŋ buyruğiğa benaän qişlaqqa atlinidu. Qasim han: «Һazir Şäybanğa qarşi uruş qiliş qiyin. Kişilär hazirdin başlap qişlaqqa täyyarliq qilişi keräk. Mundaq vaqitta läşkärlär jiğilalmaydu», däydu. Andin u Säid hanni izzät-hšrmät bilän uzitip, šz yerigä qaytidu. Һämmigä razi bolğan Säid han Änҗanğa ketidu. Tir (iyun'-iyul') eyi edi. Bu vaqiägä bolsa, han ordisiniŋ bir alim adimi hronogramma tapidu, yäni äbҗäd hesavi boyiçä «Äşti-yi qazaq» («Qazaqlar bilän dostluq») sšzliridin şu jilniŋ hesavini çiqirip beridu, bu  919 (1513 —1514) jillar edi.

Täyyarliğan Dilşat RÄYҺANOV,

filogiya pänliriniŋ namziti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ