Bizniŋ baturlar

0
1 155 ret oqıldı

Biz, uyğurlarda, üç Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani vä bir Häliq Qährimani bolğan. Ular Dadaş Babajanov, Sülhi Lutpullin, Mäsim Yaqupov vä Mšrdün Teyipov. Tšvändä ularniŋ tärҗimihalini gezithanlarğa qisqiçä tonuşturup štüşni toğra kšrduq.Dadaş Babajanov

 

1922-jili Җambul nahiyäsiniŋ Uzunağaş yezisida tuğulğan. Mäzkür yezidiki Krupskaya namidiki qazaq ottura mäktivini tamamlaydu. 1941-jili armiya sepigä çaqirtilip, däsläp 213-atliq polk mäktividä oquydu. 1942-jili Şimaliy Kavkaz frontida tunҗa qetim җäŋgä qatnişidu. Dondiki Rostov şähiri üçün bolğan җäŋlärniŋ biridä eğir yaridar bolidu. Gospital'da biraz davalinip, qaytidin җäŋgä kiridu. Keyin u Nikopol' şähiridiki җäŋlärdä qomandanliqniŋ kšzigä çüşidu. Şu päyttä ärligi üçün üçinçi däriҗilik «Şšhrät» ordenini elişqa muyässär bolidu. Kšp štmäy Sivaş liniyasini besip štüş җeŋigä iştrak qilip, «Җasariti üçün» medali bilän mukapatlinidu.

1944-jili mayda Keŋäş äskärliri Sevastopol' şähiriniŋ bosuğisiğa yetip kälgän edi. Şähär aldida Sapun teği mäğrur baş kštirip turatti. Kim moşu tağni egilisä, u şähärni egiligän bolatti. 7-may küni äynä şu Sapun teğini eliş üçün җäŋ 9 saatqa sozulidu. Dadaş Babajanov hizmät qilivatqan polkqa polk bayriğini tağniŋ çoqqisiğa qadaş väzipisi jüklinidu. Babajanov säpdaşliri Kuznetsov bilän Mihaylovni elip, Sapun teğiğa qarap yol tutidu. Düşmänniŋ yamğurdäk yeğivatqan oqi uni ikki säpdişidin ayridi. Uniŋ quliğida rota komandiriniŋ «saŋa işinimän» degän sšzi yaŋravatatti. Şundaq qilip, u qolidiki bayraqni yağiçidin çiqirip beliğa bağlaydidä, härikitini davam qilidu. Ahiri u polk bayriğini tağniŋ çoqqisiğa tikläydu. Şundaqla u üç nemis solditi bilän bir ofitserini äsirgä çüşirip, elip kelidu.

SSSR Aliy Keŋişi Preziduminiŋ 1945-jili 24-marttiki pärmaniğa benaän Babajanov hizmät qilivatqan diviziyaniŋ 17 җäŋçisigä Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani nami berilidu. Ularniŋ içidä uzunağaşliq uyğur җäŋçisi Dadaş Babajanovmu boldi.

Starşina Dadaş Babajanov uruş ayaqlaşqandin keyin tuğulğan jutiğa qaytip kelidu. Һäҗärbüvi isimliq qizğa šylinip, üç oğul, üç qiz tapidu. U 1946 — 1947-jilliri Җambul nahiyälik partiya komitetida instruktor bolup işläydu. 1949 — 1951-jilliri Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy Komitetiniŋ yenidiki Aliy partiya mäktividä bilim alidu. Oquşni muvappäqiyätlik pütirip, 1951 — 1953-jilliri Balqaş nahiyäsidiki Tasmurun MTSta mudirniŋ säyasiy işlar boyiçä orunbasari, 1953 — 1955-jilliri Çeläk nahiyäsi Qaraturuq MTSta partiya täşkilatiniŋ kativi, 1955 — 1961-jilliri Җambul nahiyälik mädäniyät bšlüminiŋ başliği, 1961 — 1971-jilliri Җambul nahiyälik kommunal karhaniliri kombinatiniŋ mudiri, 1977 — 1985-jilliri, yäni hayatiniŋ ahiriğiçä Uzunağaş yeza keŋişi räisiniŋ orunbasari vä keyiniräk räisi lavazimlirida işläydu. U 1985-jili hayattin štti. Uzunağaş yezisidiki çoŋ koçilarniŋ biri Qährimanniŋ nami bilän atilidu.

Sülhi Lutpullin

1923-jili Yarkänt şähiridä tuğulğan. U Qari Bosaqov namidiki ottura mäktäptä bilim alidu. Şähskä siğinişniŋ balayu-apätliri uniŋ ailisinimu atlap štmäydu. Öz dävriniŋ savatliq adämliridin bolğan Lutpulla Aznibaqiev qamaqqa elinip, uniŋ ailisi Çeläkkä yär avdurulidu. Keyin bu yärdin Qirğizstanniŋ Özgän şähirigä kšçüşkä mäҗbur bolidu. Şu yärdä Sülhi ottura mäktäpni tamamlap, şähärlik häliq sotida katip bolup işläydu. Sülhi Uluq Vätän uruşiğa šz ärki bilän ketidu. U Voronej şähiridiki 8-polkta hizmät qilidu. Keyin şu yärdä qurulğan tankqa qarşi 493-artilleriya qismiğa yštkilidu. 1943-jilniŋ yaz aylirida Orel-Kursk doğisida yüz bärgän qanliq җäŋlärgä qatnişidu. Tamarovka yezisi üçün bolğan җäŋ tšrt küngä sozulup, ahiri u faşistlarniŋ mäğlubiyiti bilän ayaqlişidu. Sülhiniŋ šzi üç «Tigr», ikki ottura tankni, toqquz «Ferdinandni» uҗuqturdi. Bu qanliq җäŋlärdä Sülhiniŋ ärligi juquri bahalandi. Şundaq qilip, üçinçi batareyaniŋ rasçet komandiri, gvardiya çoŋ serjanti Sülhi Lutpullinğa Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani degän yüksäk nam berildi.

Uruştin keyin u Änҗan şähärlik partiya komitetiniŋ instruktori boldi, härbiy bšlümniŋ başliği hizmitini atqurdi. Andin Leningrad şähiridiki aliy soda mäktivini tamamliğandin keyin şähärlik vä vilayätlik soda başqarmiliriniŋ başliği, vilayätlik istimalçilar ittipaqiniŋ räisi, «Uztekstil'torg» bazisiniŋ mudiri lavazimlirida boldi. Uzun jilliq ämgigi munasip bahalinip, Özbäkstan SSR Aliy Keŋişiniŋ Pähriy yarliqliri bilän täğdirländi. Birnäççä qetim Änҗan şähärlik vä vilayätlik keŋäşlärniŋ deputati bolup saylandi. Sülhi Lutpullin 1991-jili vapat boldi.

Mäsim YaQUPOV

1914-jili Almuta vilayitiniŋ Taştiqara yezisida duniyağa kälgän. U on yaşqa kälgändä ata-anisidin ayrilip, «Parij kommunisi» kolhozida turidiğan tuqqanliriniŋ qolida yaşaydu. Beli qatmay turup ämgäk qilidu. Uruş başlinip, u jutdaşliri bilän җäŋ mäydaniğa atlinidu. U Voronej mäydaniniŋ 38-armiyasiniŋ 240-atquçilar polkida hizmät qilidu. Razvedçik M.Yaqupov Dnepr däriyasiniŋ oŋ qanitiğa mustähkäm mudapiä quruvalğan faşistlarni tar-mar qiliş operatsiyasidä šziniŋ šlmäs җasaritini kšrsitidu. Dnepr däriyasi qanğa boyalğan bu eğir җäŋdä u hoşidin kätkiçä düşmän bilän elişidu. Tšrt «Tigr» tankisini vä ottuzğa yeqin nemisniŋ soldat vä ofitserini uҗuqturidu. Şuniŋdin keyin u toqquz ay Tbilisi gospitalida davalinip, andin Almutiğa qayturilidu vä «Parij kommunisi» kolhoziğa işqa orunlişidu. Şu yärdä Һädiyäm isimliq qizğa šylinidu. 1952-jili u uruş jilliri polk komandiri bolğan general-mayor Rubtsovtin hät alidu. Uniŋda Mäsim Yaqupovqa Dnepr däriyasiniŋ boyidiki җäŋdä kšrsätkän ärligi üçün SSSR Aliy Keŋişi Preziduminiŋ Pärmaniğa benaän «Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani» atiği berilgänligi häqqidä yeziliptu. Keyin uni Almuta vilayätlik härbiy komissariatida dağduğiliq tapşuruldi. U pensiyağa çiqqiçä «Parij kommunisi» kolhoziniŋ dehançiliq brigadisini, qoy, siyir, quş fermilirini başqurdi. U 1974-jili hayattin štti. Mäsim Yaqupov Sultanqorğan mähällisiniŋ ğärbiy täripigä җaylaşqan qäbirstanliqqa däpin qilindi. Märhumniŋ qäbrigä märmärdin yadikarliq ornitildi. Almuta şähiridiki Elektrotehniçeskaya koçisi vä Sultanqorğandiki 101-mäktäp-gimnaziya Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani Mäsim Yaqupovniŋ nami bilän ataldi.

Mšrdün TEYİPOV

1918-jili Almuta vilayiti Uyğur nahiyäsiniŋ Çoŋ Açinoqa yezisida tuğulğan. Ottura mäktäpni tamamliğandin keyin, 1941-jili Keŋäş Armiyasi qatariğa çaqirtilidu. U hizmitini 316-gvardiyaçi-panfilovçilar diviziyasiniŋ tärkividä štäydu vä Moskvani himayä qilişta, Dubosekovo raz°ezida birinçi qetim җäŋgä kiridu. U Belorussiyani, Pribaltika jumhuriyätlirini, Şärqiy Prussiya, Pol'şa, Çehoslovakiya vä Vengriyani azat qilişqa qatnişidu.

1945-jili iyul'da u Zabaykal'e frontiğa ävätilip, uniŋ tärkividä imperalistik Yaponiyani tar-mar qilişqa qatnişidu. Uruş jillirida M.Teyipov tšrt qetim җarahätlinip, saqiyişi bilän härqetim säpkä turup, düşmän bilän җäŋ qilidu.

Keŋäş Armiyasi qataridin qaytqandin keyin M.Teyipov Uyğur nahiyäsiniŋ «Oktyabr'» kolhozida partiya komitetiniŋ kativi bolup işläydu. 1952-jildin tartip hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä Kiçik Dehan ottura mäktividä muällim, keyin ilmiy mudir boldi. Birnäççä qetim yeza vä nahiyälik keŋäşlärniŋ deputati bolup saylinidu.

Mšrdün Teyipovniŋ җäŋgivar yoli vä pidakaranä ämgigi juquri bahalinip, u birinçi vä ikkinçi däriҗilik «Vätän uruşi», «Qizil Yultuz», ikkinçi vä üçinçi därijilik «Şšhrät» ordenliri vä kšpligän medal'lar bilän täğdirlängän.

1995-jili Uluq Ğalibiyätniŋ 50 jilliği harpisida Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidentiniŋ Pärmani bilän Vätän aldidiki çoŋ hizmätliri üçün M.Teyipovqa Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Häliq Qährimani unvani berildi. Çonҗida bir koça atilidu.

U šmürlük җüpti Büvimäriyäm bilän yättä pärzänt tepip, ularni zamanğa layiq bilimlik, adil qilip tärbiyilidi.

Täyyarliğan Bähtişat SOPİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ