Täğdir

0
656 ret oqıldı

(Bolğan vaqiä izidin)/ Yaz ayliriniŋ ahirqi künliri edi. Yärgä yoruq çüşmäy sirtqa çiqqan Sergey kšktä çaqnap turğan yultuzlarğa qarap, çoŋqur oyğa çšmdi. Һätta u käynidin ägişip çiqqan oğli Tel'mannimu bayqimidi.     —     Dada, nemä boldiŋiz, ağrivatamsiz? – däp yeniğa käldi oğli.

—   Yaq, oğlum, bir päs taza havağa çiqay dedim. Nemişkidu, bügün uyqum qeçip, yahşi uhlalmidim. Ändişä qilma, balam.

Һärhil oy-hiyallar ilkidä Tel'man işiğa biraz keçikip käldi, biraq  qoli zadila işqa barmidi. Käçtä šyigä kälgändä, Tel'man apisi Qarliğaştin dadisiniŋ nemä üçün müҗäziniŋ bolmay jürgänligini  soridi.

— Buniŋdin üç-tšrt jil ilgiri dadaŋ Ukrainiğa kätmäkçi bolğan. Lekin tuyuqsiz ağrip qelip, bu arminiğa yetälmidi — dedi Qarliğaş säl mäyüslinip. — Һazir, šzäŋ bilisän, Ukrainida uruş boluvatidu. Bu ähval  dadaŋniŋ ümüt-arzusini tehimu kümpäyküm qilivätti. Meniŋ bir-ikki qetim «Nemä şunçä šziŋizni qiynaysiz? Ukrainidimu teçliq bolidu, şu vaqitta  hämmimiz berip, tuğulğan jutiŋizni tapimiz» degän sšzlirimmu uniŋ oy-hiyalini šzgärtmidi. Äksiçä, u maŋa ränҗigän älpazda «Undaq üzä oylima. Qerindaşlar bir-birigä oq etişip, šzara uruşivatsa, şähärlär, yezilar väyran boluvatsa,  qandaq ğäm qilmaysän?» däydu.

Tel'man apisi bilän uzaq muŋdaşqandin keyin, dadisini  kindik qeni  tamğan jutiğa apirip kelidiğan boldi. Ätigänlik naşta päytidä  Tel'man  bu oyini dadisiğa eytti.

Şu küni Sergeyniŋ uyqisi kälmäy, dähşätlik uruş jillirini  äslidi…

Sergeyniŋ apisi salamätliginiŋ naçarliğiğa qarimay, taŋ sähärdä etizğa ketip, kün patqanda kelätti. Sergey här küni hädisi bilän yaŋiyu masaqdaşqa baratti.  Äynä şundaq künlärniŋ biridä šyigä kälsä tuyuqsiz anisi vapat boluptu. Şundaq qilip, täğdir Sergeyni Qazaqstandiki balilar šyiniŋ birigä elip kelidu. Aridin kšp štmäy yataqhanida orun yetişmäyvatqanliğini häm mäktäp yeşidiki balilarni oqutuş haҗätligini eytip, ularni җay-җaylarğa täklip qilidu.

Hulläs, Sergey Turdi vä Һurläm isimliq uyğur ailisiniŋ šyigä orunlaşturulidu.

Sergey uyğurçä bilmigänliktin, helä vaqit šydikilär bilän şärät arqiliq sšzlişip jürdi. Şundaq qilip, Sergeyniŋ ikki jildäk hayati moşu kiçikkinä tağ bağridiki yezida štti.

Vaqit aldiraŋğu, tšrt päsil bir-biri bilän almişip štüvärdi. Sergey yahşi sšzlälmisimu, uyğur tilini ubdanla çüşinidiğan bolup qaldi. Balilarniŋ içidä Tel'man uniŋ bilän qurdaş bolğanliqtin, ikkisi dayim billä jürätti. Öydikilär bilänmu içäkişip, ularğa mehir bağlap qaldi. Һurläm hädini «tetya Nuriya», Turdi akini «dyadya Tolya», ändi  ularniŋ çoŋ oğliniŋ ismi Tohtahun, qiziniŋ Һalbüvi bolğaçqa, ularğa tili kälmäy «brat», «sestra»  däp ataydiğan boldi.

Turdi aka hškümät täripidin berilidiğan kiyim-keçäk, ozuq-tülükni äkälgän küni balilarniŋ hoşalliğida çäk bolmatti. Arilap kiyimlärni Tel'man kiyivalsa, Һurläm ana därru uni yäştürüp, Sergeyğa kiygüzätti. Birdä toq, birdä aç jürsimu, tağ bağridiki yezida yaşavatqan  addiy, dilkäş, mehrivan, ämgäkçan, iradilik äşu ailä äzalirini, bolupmu Һurläm anini Sergey mäŋgü yadida saqlap qalğan edi.

Bir küni  nahiyädin at çapturup yetip kälgän bir çaparmän Sergeyni balilar šyigä elip maŋğinida, hämmisi jiğlaşti, bolupmu Һurläm hädä bilän Tel'manniŋ maşininiŋ qarisi jütkiçä qarap turğini Sergeyniŋ  heli kšz aldida…

Vaqit nemä degän aldiraŋğu?! Һäş-päş degiçä Sergeymu är yätti. Balilar šyidä šzigä ohşaş uruş jilliri ata-anisidin ayrilğan Qarliğaş  isimliq qazaq qizi bilän tonuşup, ailä qurdi. İkkisi bir qiz, bir oğul tepip, nävrä-çävrä sšyüpmu ülgärdi.

…Sergey käçki ğizağa oltarğanda, ayali Qarliğaşqa ätä Uyğur nahiyäsiniŋ märkizi — Çonҗa yezisiğa kšmür apiridiğanliğini eytip, keräklik närsilärni täyyarlap qoyuşni äskärtti. Taŋ sähärdä yolğa çiqqan Sergey bu nahiyägä ilgiri jük besip maŋmiğanliqtin, täbiät mänzirisidin, yolniŋ ikki täripidiki bostanliqlardin zoqlinip ketip baratti. İkki-üç saat yol meŋip, yoldiki aşhanilarniŋ yeniğa kelip tohtidi. Aşhana içi tariraq häm adämlärgä liq tolğaçqa, çättiräk bir orunğa kelip oltardi. Tamaq içip oltarğan şoferlarniŋ «Çonҗa» degän sšzini aŋlap qaldi. Orunsiz bolsimu qazaqçä «Silär Uyğur nahiyäsidinma?», däp soridi. Rus balisiniŋ taza qazaq tilida sšzlişişigä häyran bolğan şoferlar «Nemä boldi?», däp sorivedi: «U tävägä män birinçi qetim kšmür elip ketip barimän», dedi uyğurçilap. Ular miyiğida külüşüp, «Bizniŋ käynimizdin maŋsaŋ, top-toğra şu yärgä barisän» deyişti. Sergey şofer jigitlärgä minnätdarliq bildürüp, ularniŋ käynidin maŋdi.

Nahiyä märkizi — Çonҗa yezisiğa kälgändä, käç kirip kätkänliktin, šzini Anadulla däp tonuşturğan şofer jigit Sergeyni šyigä başlap äkätti.  Һoyliğa kirişi bilänla šyniŋ işigini eçip egiz boyluq, toluq kälgän ayal çiqip, mehmanğa hozurhanliq bildürüp, uni içkirigä täklip qildi. «Meniŋ ismim Sergey», däp taza uyğurçä sšzläp, šzini tonuşturdi. Tamaq içilip bolğandin keyin Anadulliniŋ ayali Dilbär җoza üstidikilärni jiğişturğaç: «Tamaqni aşurup qoyupsiz, läŋmän ohşimay qaptidä?», däp mehmanğa soal näzäridä baqti.

— Yaq, yaq! Nahayiti dämlik boptu, äslidä uyğurlar intayin mehmandost, ayalliri tamaqqa usta kelidu, — däp Sergey Dilbärgä minnätdarliğini bildürdi.

— Sšziŋizgä qariğanda uyğurlar bilän helä qoyuq arilaşqan kšrünisiz?

— Kiçik çeğimda bir uyğur ailisiniŋ šyidä on jilğa yeqin turuvedim. Qançä jillar štsimu, män äşu ailini untuğan ämäsmän häm şu ailä äzalirini bir kšrüş arminim bar.

Sergeyniŋ äkälgän kšmürini Aqsuğa, Turdi akiniŋ  dukiniğa apirip çüşiridiğanğa kelişip, yetip qaldi.

Turdi aka  bügünmu adättikidäk ätigän kelip,  dukinini  eçişiğa  kšmür basqan maşina kelip tohtidi. Turdi aka Anadulliğa: «Kšmür çiqivatqan Rossiyadin uniŋ başliğini billä elip kälmigänsän?» däp çaqçaq arilaş ularniŋ aldiğa çiqti. «Bayqap sšzlä, uyğur bilän qazaq tilini bu yaq ikkimizdin yahşiraq bilidu», dedi Anadulla. Öz novitidä Sergeymu: «Ässalamu äläyküm» däp ikki qolini Turdi akiğa sundi. «Vaäläyküm ässalam»,  däp Turdi aka Sergeyğa tiklinip qaridi. Sergeyniŋ täğdiridin vaqip bolğan Turdi aka uni hädisi Һurläm anilarniŋ šyigä  başlap apardi.  Һoyliğa kirgändä, meğiz çeqip yegän yapilaq yoğan taşni kšrgän Sergeyniŋ jürigi  soqup, tili sšzgä kälmäy qalidu. «Mümkin ämäs, mümkin ämäs, oŋummu yä çüşümmu», däp šzi šzigä soal qoyup, häs-häs boluvatqinida, Һurläm momay šydin çiqidu.

— Nuriya apa, meni tonumidiŋizma? Män baqqan baliŋiz Sergeyğu!

— Vay, җenim balam, asmandin çüştüŋmu? Balisini tonumaydiğan ana bolamdiğan, — degän peti Sergeyni quçaqlap, bağriğa basti. Ana bilän bala šzlirini tutalmay ünlük jiğlişip kätti. Jiğiniŋ ünini aŋlap, šy içidin Tel'man, Tohtahun, Һalbüvi jügrişip çiqti. Ular natonuş bir rus jigitini quçaqlap jiğlavatqan apisini kšrüp, aŋ-taŋ boluşti. Uruştin keyinki eğir jilliri bir oyun-bir qoyun bolup moşu šydä billä šskän Sergeyni Tel'man birdinla tonup, «Sergey!» degän petiçä jügräp kelip quçaqlap, uni yärdin dässidä kštirip, bir-ikki peqiritivätti. Şu küni uzun jillardin keyin tepişqan ana bilän bala, qerindaşlar štkän künlirini äsläp, tün yerimğiçä kirpik qaqmidi. Sergey šzi bilän billä balilar šyidä çoŋ bolğan Qarliğaş isimliq qazaq qiziğa šylinip, bir oğul, bir qiz sšygänligini, oğliniŋ ismini «Tel'man» däp qoyğanliğini eytti.

Mana, moşu vaqiädin keyin aridin 25 jil štti. Һurläm hädä, Tel'man, Turdi akilar baqiliq bolup kätkän bolsimu, Sergey här jili 9-May Ğalibiyät küni oğli Tel'man bilän ayali Qarliğaşni ägäştürüp, Aqsuğa kelip, ularniŋ qäbrigä  berip, Qur°an oqutup, dua qilip qaytidu.

    Tursun ŞÄMÄKOV, peşqädäm ustaz, Uyğur nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ