Bir äsir kšmüktä yatqan «Şahnamä»

0
1 249 ret oqıldı

Yeqinda M.Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät instituti mudiriniŋ orunbasari Aqjigit Älibekov bšlmimizgä kirip käldi. U maŋa institut namidin bir kitapqa täqriz yeziş lazimliğini tapşurup, şu toğriliq qisqiçä uçur yezilğan bir parçä varaqni tapşurup çiqip kätti. Däsläp män buni adättiki bir iş däp çüşändim. Amma ähbarat variğini qolumğa elişim bilänla, hälqimizni yänä bir yeŋiliq kütüp turğanliğini his qildim. Çünki sšz uyğur hälqiniŋ ataqliq namayändiliriniŋ biri Qäländärniŋ «Şahnamä» dastani toğriliq täqriz yeziş häqqidä boluvetiptu. HVİİİ äsir uyğur ädäbiyatiniŋ uluq väkili Qäländär İH äsirdiki pars-taҗik ädäbiyatiniŋ büyük namayändisi Abulqasim Ferdävsiniŋ «Şahnamä» äsärini uyğur tiliğa tärҗimä qilğan ekän! Amma bu näq tärҗimä äsärmu yaki yeŋiçä bir şärhimu, bu toğriliq hazirçä bir nemä eytiş qiyin. Uni vaqit kšrsitidu. Ägär klassik ädäbiyatimizda qol yazmilarni kšçiriştä yaki tärҗimä qilişta ärkin vä iҗadiy yandişiş än°äniliriniŋ moҗut ekänligini hesapqa alsaq, u çağda maŋa alahidä bir dastan toğriliq täqriz yeziş väzipisiniŋ jüklängänligini täsävvur qiliş täs ämäs. Qisqisi, män intayin hayaҗanliniş ilkidä salmiği 7 kilogrammğa yeqin bolğan 1042 bätlik çoŋ kitapni qolumğa aldim.

Umumän, uyğur şairiniŋ bu dastanini kšzdin käçürüş җäriyanida helä mälumatlarğa egä boldum. Mäzkür äsärni 1921- jili Bayoğli isimliq kişi Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Milliy kitaphanisiğa tapşuruptu. Demäk, bu mäşhur äsär kitaphaniğa tapşurulğandin keyin štkän yüz jilni hesapqa alğanda, üç äsir davamida kšmüktä yatti degän sšz. Eçinarliq yeri, mäzkür dastan bizniŋ alim-tätqiqatçilirimizniŋ diqqät-näzäridin sirt qalğan. Ägär biz dastanniŋ Milliy kitaphaniğa tapşurulğan vaqtini näzärdä tutsaq, u çağda HH äsirniŋ beşida yüz bärgän iҗtimaiy-säyasiy vaqiälär kšz aldimizğa kelidu. Bu hälqimizniŋ tarihiy yiltizini vä milliy täälluqluğini eniqlap, yeŋi bir dävirgä qädäm taşliğan päyti edi. Näq moşu dävirdä Qäländärniŋ «Şahnamisi» tepilğan ekän. Keyinki vaqitlarda milliy durdanilirimiz biriniŋ käynidin biri tepilivatidu. Şularniŋ biri Tuva täväsidä tepilğan Por Bajin! U hälqimizniŋ şan-şšhritini aşurdi. Öz vaqtida män Tuva Җumhuriyitiniŋ territoriyasidä qedimiy uyğur haqanliğiğa ait yänä bäş şähärniŋ topa astida yatqanliğini Rossiya dšlitiniŋ şu çağdiki pävquladä väziyätlär boyiçä ministr Sergey Şoyguniŋ lävzidin aŋliğan edim. Demäk, keläçäktä hälqimizniŋ şan-şšhritiniŋ tehimu kštirilidiğanliğiğa ümüt artimiz. Äŋ muhimi, büyük tarihimizğa ait äsär-ätiqilirimizniŋ, yadikarliqlirimizniŋ qädir-qimmitini çüşinip, ularni ammiviy üginişkä, tätqiq qilişqa intilsaqla bolğini.

Ändi «Şahnaminiŋ» uyğur tilidiki tärҗimisigä kelidiğan bolsaq, uni qazaq hälqidin yetilip çiqqan kšrnäklik şäriqşunas alim, heli märhum Muhamedrahım Jarmuhamedov uzaq vaqit tätqiq qilğan ekän. Amma namälum säväplär tüpäyli, alimniŋ maqaliliri näşir qilinmiğan. Vaqit štüp bu äsär taҗik alimliriniŋ qoliğa çüşüp, ularniŋ diqqitini birdin җälip qilğan. Nätiҗidä Qazaqstan Milliy kitaphanisiniŋ baş mudiri Gulisa Balabekova Qäländärniŋ uyğur tilidiki «Şahnamisini» tävärrük äsärlär qatarida YuNESKOniŋ «Duniya hatirisi» reestriğa kirgüzüşni qarar qilğan. Mana şu qararni män M.Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät instituti namidin qollap-quvätläp, pikir yollidim. Buni alahidä qäyt qilişimniŋ sävävi, uzun äsirlär boyi kšmüktä yatqan nadir äsärniŋ ammiviylişi üçün misqaldäk bolsimu ülüş qoşqanliğimni vä vuҗudumda partliğan milliy hissiyatimni yoşuralmidim.

Hulläs, Qäländär degän kim? U häqqidä biz nemä bilimiz?

Juqurida qäyt qilinğan qol yazmidin Qäländärniŋ Şah Һiҗran Nizameddin Ğoҗa oğli ekänligini vä u mäzkür «Şahnamini» Daniyal Ğoҗiniŋ oğli Yaqup Ğoҗa Җahanniŋ buyrutmisi bilän yazğanliğini bilimiz. Näq moşundaq mälumat HVİİİ äsir uyğur namayändisi Muhämmät Sadiq Qäşqäriyniŋ «Täzkiräi Äzizan» äsäridimu bar.

Ataqliq uyğur şairi häqqidä däsläpki mälumatni kšrnäklik şairimiz Teyipҗan İliev elan qilğan ekän. Ändi uni Keŋäş İttipaqi uyğurliriğa däsläpki qetim tonuşturğan kšrnäklik ädäbiyatşunas alim, klassik ädäbiyatniŋ tätqiqatçisi, märhum Savut Mollavudov. Amma, alimniŋ «HVİİİ äsir uyğur poeziyasi» kitavini qolğa alğanda, Qäländär toğriliq mälumatlarniŋ intayin az ekänligigä kšz yätküzdim. Şairniŋ tärҗimä hali häqqidä tamamän ähbarat yoq. Amma S.Mollavudov Qäländär şeirlirini tählil qilip, uniŋ Hotän şähiridä tuğulğanliğini tähmin qilğan. Ändi uyğur klassik ädäbiyatiniŋ tätqiqatçisi ŞUARliq alim Ğäyrätҗan Osman Qäländärniŋ şeirliriğa asaslanğan halda, şairniŋ juti Qäşqärniŋ Yopurğa nahiyäsidiki Qunduz degän yär däp tähmin qilidu. Amma keyiniräk ätrapliq muhakimä jürgüzülüp, şairniŋ juti Avğanstanniŋ şimalidiki Qunduz şähiri degän pikir otturiğa qoyuldi. Män därhal 2005-jili Ürümçi şähiridä näşir qilinğan bäş tomluq «Uyğur ädäbiyati tarihini» elip, Qäländär toğriliq mälumatlarni izdidim. Biraq, nemişkidu, uluq ädipniŋ iҗadiyiti mäzkür çoŋ toplamdinmu alahidä orun almaptu. Şundaq bolsimu, biz 1908-jili Taşkänt şähiridä besilğan «Şahnamä türkiy» toğrisida tilğa elinğan bäzi uçurlardin, juqurida qäyt qilinğan mälumatlarni alduq. Bu hävärlärni hesapqa alğanda, biz şair Qäländärniŋ atisi Şah-Һiҗranniŋ toluq ismi Şah Muhämmäd İminahun ibn ğoҗa Nizameddin ekänligigä kšz yätküzimiz. Demäk, ŞUARliq alimlar İminҗan Ähmidi Utuq bilän Ğäyrätҗan Һosmanniŋ täkitlişiçä, «Şahnamä türkiyniŋ» nurğunliğan tärҗimiliri moҗut. «Şahnamäniŋ» Taşkänttiki nushisini eytmiğanniŋ šzidä, uniŋ Almutidiki nushisi Abulqasim Ferdävsi kitaviniŋ näq yerimi, yäni uyğurçiğa tärҗimä qilinğan çoŋ bir tomi. ŞUAR alimliriniŋ tätqiqatliriğa asaslansaq, ikkinçi tomini Şah-Һiҗranniŋ dosti Hamuhun isimliq şair Yäkändä 16 jil mabaynida yezip, tügätkän. Mäzkür kitapniŋ qol yazmisini yäkänlik Һemitahun degän kişi ŞUARniŋ mirasgahiğa hädiyä qilğan. Demäk, HVİİİ äsirdä pütülgän «Şahnamä türkiy» ikki näpär uluq vä kam talantliq ädiplärniŋ uzaq jilliq mehnitiniŋ mevisi. Täkitläp štüş lazimki, Qäländär Yäkändä yaşiğan şu büyük zat Şah Һiҗranniŋ oğli. Demäk, ata-bala ikkisi täŋdişi yoq milliy ğäznini hälqimizgä hädiyä qilğan ekän. Buniŋğa qarap, Qäländärmu yäkänlik boluşi ehtimaldin jiraq ämäs däp oyliduq. Amma biz hazirçä uniŋ toluq ismi toğrisida heç qandaq mälumatlarni tapalmiduq. Ändi Qäländär atalğusiğa kelidiğan bolsaq, bu uniŋ tähällusi boluşi mümkin. Mälumki, HVİİİ äsirdä Näqişbändi sopi-därvişlär ordeniniŋ (җamaitiniŋ) çeçilip ketişigä bağliq, uyğur җämiyitidä Appaq ğoҗa rähbärligidiki «İşqiyä» vä Daniyal ğoҗa başçiliğidiki «İshaqiyä» ohşaş ikki çoŋ gruh päyda bolup, ular ideyaviy җähättin bir-biri bilän küräşkän. Keyiniräk, u tarihta aq tağliqlar vä qara tağliqlar däp nam alğan. Qäländärgä kelidiğan bolsaq, u Daniyal ğoҗilar ävladi täripidin täşkil qilinğan «İshaqiyä» җamaitigä ägäşkän. Mäzkür җamaätniŋmu bir qançä därvişlär ordenidin tärkip tapqanliği mälum. Äynä şundaq sopilar җamaitiniŋ biri uyğur şairiniŋ šzi täşkil qilğan Qäländär ordeni boluşi ehtimal häm bu häqiqättin jiraq ämäs. Undaq deyişimizdiki säväp, bügünki kündä pars-taҗik vä šzbäk ädäbiyatida Qäländär isimliq ädiplär moҗut. Bu ordendiki därvişlär real hayat ävzällikliridin toluği bilän vaz käçkän bolup, ular ämäliyatta keçä-kündüz iҗat qiliş, qol yazmilarni kšçiriş häm äsärlärni tärҗimä qiliş bilän bänt bolğan. Ular bayliq toplimiğan. Mäniviy bayliq – zor bähit däp çüşängän. Bizniŋ oyimizçä, kšpligän uyğur ädipliriniŋ «İshaqiyä» gruhiğa toplinişi uttur Daniyal ğoҗa vä uniŋ ävlatliri Yaqub ğoҗa Şah Җahan vä Futuhiylarniŋ täräqqiypärvär häm çoŋqur bilim-parasät egiliridin bolup, zor iҗtimaiy-säyasiy salmaqqa erişkänligidin bolsa keräk.

Yänä bir häyran bolarliq yeri, Daniyal ğoҗa, bolupmu uniŋ oğli Şah Җahan (Ärşiy) dävridä uyğur mädäniyiti misli kšrülmigän däriҗidä rivaҗlanğan. Bu dävirdä Zäliliy, Nobitiy, Härabati, Hamuşahun, Şah Һiҗran, Mäşhuriy, Şairahun, Muhämmät Sidiq Qäşqäriy, Gumnam ohşaş namayändilär iҗat qilip, zor şšhrät qazanğan. Amma Appaq ğoҗa ävlatliriniŋ biri bolğan Burhanidin ğoҗa «İshaqiyä» därvişlär җamaitini bärbat qilip, uniŋ väkilliri bolğan mäşhur şairlar Ärşiy, uniŋ oğli Futuhiyni vähşilärçä šltürüvätkän. Şu tüpäyli HVİİİ äsirdiki uyğur ädäbiyatiniŋ büyük bir gülliniş dävrigä çoŋ dähil yätküzülgän. Älvättä, bu hil ähvalda Qäländär, uniŋ atisi Şah Һiҗran bilän dosti Hamuşahunniŋ täğdiri toğriliq mälumatlar yoqap ketişi täbiiy! Bälkim, ularmu Appaq ğoҗa ävlatliri täripidin uyuşturulğan paҗiälik vaqiälärniŋ zärdaviğa uçriğan boluşimu mümkin. Һär halda, Ğoҗilar dävri täpriqiçilikkä vä җahalätkä tolğandäk bilinsimu, biraq u dävirdä uyğur mädäniyiti yänä bir uluq basquçqa qädäm qoyğanliğini untimay, büyük ädäbiyatimiz bilän pähirlinişimiz keräk.

Bu äsärdin başqa Qäländärniŋ qälimigä 150kä yeqin ğäzäl, 20din oşuq muhämmäs mänsüp. Qäländärniŋ duniya miqiyasidiki ällamä Abulqasim Ferdävsiniŋ büyük äsärini qolğa elişi, uni, sšzsiz, uyğur hälqiniŋ uluq şairliriniŋ qatariğa qoyidu. İşänçim kamilki, vaqit štüp, büyük uyğur şairiniŋ iҗadiyiti duniya ädäbiyatidimu alahidä orunni egiläydu.

Alimҗan TİLİVALDİ,

M.Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ baş ilmiy hadimi, filologiya pänliriniŋ doktori.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ