Qızıl şähiri quçaq yeyip qarşi aldi

0
619 ret oqıldı

Qazaqstandin atlanğan «Por-Bajın-2015» ekspeditsiyasiniŋ äzaliri:  tarih pänliriniŋ doktori, professor Ablät Kamalov (ekspeditsiya rähbiri), Qazaq milliy geografiyalik җämiyitiniŋ äzasi, geografiya pänliriniŋ doktori Ordenbek Mazbaev, yazğuçi İsmayilҗan İminov, җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ başqarma äzasi, tiҗarätçi Maydin Abdullaev, «İnayät» assotsiatsiyasi analitika bšlüminiŋ başliği Sulhi Mäşräpov, operator Roman Kaliev vä mäzkür qurlarniŋ muällipi Novosibirsk — Qızıl marşruti boyiçä uçidiğan samolet bilän Tıva Җumhuriyitiniŋ paytähti Qızıl şähirigä kelip qonduq. Biz samoletqa oltarğanda Novosibirskta hava temperaturisi 20 gradus issiqni kšrsitip turatti. Qızılda bolsa, 30 gradustin juquri ekän. Uni az degändäk, şu küni jaŋgalğa ot ketiptu. Uniŋmu täsiri bardäk kšrünidu. Bizni qarşi alğan tıvaliqlarğa şu päyttä Qazaqstanda künniŋ issiği 40 gradustin eşip kätkänligini eytip beriveduq, häyran qelişti. Çünki u yärdä hava temperaturisi yazliği adättä 20 gradustin aşmaydekän. Biyil bolsa, huddi bizdikigä ohşaş än°äniviy kšrsätküçtin eşip ketiptu. Qişliği 50 gradusqiçä soğ bolidekän.

Tıva Җumhuriyiti Şärqiy Sibir'niŋ җänubiğa, yäni Aziyaniŋ märkizigä orunlaşqan bolup, mäydani 168,6 miŋ kvadrat çaqirim.  Tıvaliqlar kelip çiqişi җähättin Märkiziy Aziyaniŋ türkiy tilliq ahalisiğa yatidu. 1921-jili Tannu –Tuva (Tannu egiz, tağliq degän mänani bildüridu, Tuva – tuvaliqlar täripidin qoyulğan) Mustäqil Häliq Jumhuriyiti qurulidu. 1944-jili 11-oktyabr'dä Tuva SSSRniŋ tärkivigä kirgüzülüp, RSFSRniŋ tärkividä Tuva Avtonom vilayiti täşkil  qilinidu. 1961-jili Tuvin ASSR bolup qurulidu. 1991-jili Tuvin ASSRniŋ  Aliy Keŋişi Tıva Җumhuriyitiniŋ  Mustäqilligi toğriliq deklaratsiya qobul qilidu.

Şu küni Qızıl şähiriniŋ Milliy mirasgahida bizni yärlik  alimlar, yazğuçi vä jurnalistlar quçaq yeyip qarşi aldi.

Uçrişişni Rus geografiyalik җämiyitiniŋ äzasi Valentin Zayka kirişmä sšz bilän eçip, qazaqstanliq mehmanlarğa Tıva Җumhuriyiti vä Rus geografiyalik җämiyiti häqqidä ätrapliq eytip bärdi. Keyin u sšz novitini «Por-Bajın — 2015» ekspeditsiyasiniŋ rähbiri alim, Ablät Kamalovqa bärdi. Alim qazaqstanliq ekspeditsiya äzalirini tonuşturğandin keyin Qazaqstan toğriliq eytip kelip, u yärdiki uyğurlarniŋ mädäniyiti, bilän tarihiğa tohtaldi.

— Elimizdä 130din oşuq millät väkilliri istiqamät qilip, ularniŋ beşini qoşidiğan Qazaqstan hälqi Assambleyasi moҗut. Uyğurlarğa vakalätän җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi bar, — däp sšzini başlidi u. — Şuniŋ bilän bir qatarda, başqimu җämiyätlik täşkilatlar paaliyät elip baridu. Bügünki ekspeditsiyani uyuşturğan «İnayät» assotsiatsiyasi şular җümlisidindur.

Şuniŋdin keyin mäzkür täşkilatniŋ analitika bšlüminiŋ başliği Sülhi Mäşräpov šzliriniŋ paaliyiti häqqidä qisqiçä ähbarat bärdi.

Novättiki natiq, yazğuçi İsmayilҗan İminovniŋ nutqi mäzkür baş qoşuşni tehimu җanlandurdi.

— Äziz akilar bilän hädilär, qädirdan qerindaşlar! Män bu gäplärni çin jürigimdin eytivatimän, — däp sšzini başlidi u. – Bizniŋ yiltizimiz bir. Bizni bu yaqqa äynä şu yiltizlar elip käldi. Män tıvaliqlarniŋ tarihiğa kiçigimdinla qiziqattim. Monu qolumdiki «Tıva häliq çšçäkliri» kitavini uzaq jillardin buyan saqlap kelivatimän. 1955-jili näşir qilinğan bu kitap ata-anamdin miras bolup kelivatidu. Män moşu kitapni oqup, çoŋ boldum. Keyin balilirim oqudi. Yättinçi äsirdä bu yärlärgä äҗdatlirimiz iz qaldurup kätkän. Demäk, bu yärdä bizniŋ tuqqanlirimiz bar. Biz äynä şular bilän didarlişayli däp kälduq.

Moşundaq illiq gäplärdin keyin Milliy mirasgah mudiriniŋ orunbasari Anna Ondar ornidin säkräp turup kätti.

— Män silär kinäp kälgän on uyğurniŋ ävladi bolimän, äziz qerindaşlirim, — däp sšzini başlidi u. — Huddi silär tıvaliqlarğa qiziqqandäk, mänmu uyğur qerindaşlirimni bir kšrüş armini bilän yaşavatattim. Bügün mana arminimğa yättim.

Päydin-päy baş qoşuş tehimu qizip, novät märkiziy televidenieniŋ jurnalistiğa  berildi.

— Alim, yazğuçi, jurnalistlarniŋ mähsitini çüşänduq. Meniŋ sorimaqçi bolğinim, araŋlardiki tiҗarätçi nemä mähsät bilän käldi? — däp soal qoydi u.

Bu soalniŋ tiҗarätçi Maydin Abdullaevqa qaritilğanliğini hämmimiz çüşänduq.

— Nurğun gäplär eytildi, ularni qaytilaşniŋ haҗiti bolmisa keräk, dedi u. — Meniŋmu däsläpki  mähsitim, säpdaşlirim qatarida äҗdatlarniŋ izi qalğan bu muqäddäs җayni ziyarät qiliş. İkkinçidin, keläçäktä Tıvada  milliy aşhana eçiş oyummu bar. Bu mäsiligä tehi çoŋqur çškmidim. U säpirimiz җäriyanida  šz ipadisini tapidu, — däp oylaymän.

Şundaqla  tiҗarätçi uniŋdin başqa šziniŋ mädäniy çarilärni, häliqlär dostluği festivalini štküzüş reҗiliri häqqidä eytip bärdi. Sšziniŋ ahirida mirasgahqa Tıva dšlitiniŋ asasini salğuçilarniŋ biri, dšlät vä җämiyät ärbabi Monguş Bayan Badırgıniŋ taşqa selinğan räsimini  tapşurdi. Mäzkür räsim çeläklik Ablemit Sälimovniŋ iҗadiğa mänsüp.

Öz novitidä sahiphanlarmu mehmanlarni quruq qol qayturmidi.

***

Qazaqstanliqlarniŋ säpiridin hävär tapqan Tıva Җumhuriyitiniŋ Mädäniyät ministri Tamdın Aldar bizni şu künila šziniŋ hozuriğa täklip qildi. Mädäniyät ministri bilän bolğan uçrişiş räsmiy däriҗidä štüp, uniŋğa Qazaqstan häqqidä sšzläp bärduq. Ministrmu uyğurlar häqqidä aŋliğini bilän ularni kšrmigän ekän. Umu keläçäktä štküzüşkä niyät qilivatqan mädäniy çarä-tädbirlärni qollap-quvätläydiğanliğini izhar qildi. Buniŋdin keyin «arilişip jüräyli» degän mähsättä ministrğa uyğurniŋ dopisini soğa qilduq.

Bizni ätisi šziniŋ on ikki atisini bilidiğan, şundaqla šzini  ondarniŋ ävladi däp hesaplaydiğan Tıvaniŋ baş bahşisi (şaman) qobul qilmaqçi. Şundaqla Qızıl şähiridä istiqamät qilivatqan yalğuz uyğur jigiti bilän uçraşmaqçimiz. Şuniŋ bilän billä tıvaliqlarniŋ šyliniş toyiniŋ qandaq štidiğanliğiniŋ guvaçisi boluşmu oyumizda bar. Demäk, qiziqarliq uçrişişlar tehi aldimizda.

Bähtişat SOPİEV.

Sürätlärdä: 1. Ministrğa dopa bäk yaraşti. 2. Mätbuat konferentsiyasi. 3. Mirasgahqa soğa.  

Bälüşüş

Javap qalduruŋ