«Täklimakanğa kšmülgän rivayätlär»

0
1 016 ret oqıldı

Üstimizdiki jilniŋ 6-7-iyul' künliri Nyurnberg şähiridä Germaniyadiki uyğur ilmiy-tätqiqat märkiziniŋ (räisi Ümüt Hämit) qollap-quvätlişidä meniŋ rähbärligimdiki «Täklimakanğa kšmülgän rivayätlär» namliq uyğur programmisi šz paaliyitini başlaydu. Şuniŋdin keyin bizniŋ bu paaliyitimiz 2014-jilğiçä Kel'n, Karlsrue, Vertsburg qatarliq bir qatar şähärlärdä, şundaqla Şveytsariya, Avstriya vä Türkiya älliridä davamlişidu. Bu muzıkiliq-teatrlaşturulğan qoyulumni çšçäk-rivayätlär häm äpsanilar bilän didarlişiş süpitidä qobul qilişqa bolidu. Mäzkür çarä-tädbirni štküzüş niyiti meniŋda buniŋdin helä ilgiri päyda bolğan edi. Şuniŋ asasida tüzülgän «Uyğur karvini» kontsert programmisi däsläpki qetim Germaniyadä 2010-jili qoyulğan. Mäzkür programma, meni mustäqil halda yänä bir uyğurçä kontsert programmisini täyyarlaşqa dävät qildi häm män bir näççä ay davamida uniŋğa puhta täyyarlandim. Uyğurlarniŋ iҗtimaiy vä mädäniy hayatini šz içigä alğan bu programmida hälqimizniŋ qedimiy vä zamaniviy tarihiğa vä ädäbiyatiğa alahidä orun berilgän. Juqurida qäyt qilinğan programminiŋ Uluq İpäk yoliniŋ yüksilişigä munasip tšhpä qoşqan qedimiy uyğur hälqini šzgilärgä tonuşturuşta muhim rol' oynaydiğanliği täbiiy. Çünki uniŋda çoŋ-kiçikniŋ hämmisini birdäk mäptun qilidiğan qedimiy nahşa-sazlirimiz bilän muqamlirimizmu šz äksini tapqan.

Män 1991-jildin başlap  HH äsirniŋ beşida «Nemis alimliriniŋ Şärqiy Türkstanğa säpiri» mavzusi boyiçä ilmiy iş bilän şuğullinivatimän. Şuniŋ bilän billä bir qatar uyğur çšçäklirini nemis tiliğa tärҗimä qilip kelivatimän. Meniŋ bu işni qolğa elişim täsadipi ämäs. Birdä štkän äsirniŋ 50-jilliri Germaniyadä näşir qilinğan çšçäklär toplimi qolumğa çüşüp qaldi. Uniŋ içidä uyğur çšçäklirimu bar ekän. Kitapni oqup çiqqandin keyin, çšçäklärniŋ rus tilidin tärҗimä qilinğanliğini çüşändim. Buniŋ hämmisi salahiyätsiz tärҗimanniŋ qolidin çiqqaçqa, ulardiki milliy puraq tamamän yoqalğan, eniğiraq eytqanda, uyğurlar hayati başqiçä kšrsitilgän. Buniŋdin taşqiri sšz vä җümlilärgä munasivätlik bäzi hataliqlarğa yol qoyulğan. U çšçäklärni oquğan adäm hätta gäpniŋ uyğur hälqi häqqidä boluvatqanliğinimu päräz qilalmaydu. Birla misal, dästihinimizniŋ bärikiti häm zeniti bolğan adättiki buğday uni, su, may vä süttin tärkip tapqan uyğur toğiçiğa «Qarimuçtin pişirilgän qatlima» däp nam berilgän. Şuŋlaşqimu nemislarniŋ uni šzliriniŋ hemirturuçsiz, här hil tetiqlar qoşulup pişirilidiğan pryanigi süpitidä qobul qilişi täbiiy.

«Täklimakanğa kšmülgän rivayätlär» programmisiğa män uyğur vä türk häliqliriniŋ päyda boluşi häqqidä ikki rivayät bilän Ketek şähiriniŋ yoqilip ketişi toğriliq äpsanini kirgüzdüm. Gollandiyalik uyğurlarniŋ Kamal Abbas rähbärligidiki «Mäşräp» ansambli mäzkür programmiğa muvapiq tallavelinğan nahşa-sazlirimizni iҗra qilidu. Nahşilar orunlinivatqan päyttä, ularniŋ nemis tiliğa tärҗimä qilinğan mätini oqulidu. Buniŋ, älvättä, nemis tamaşibinliriğa bšläkçä täsir qilidiğanliği talaşsiz. Eytmaqçi, «Mäşräp» ansambliniŋ nami päqät Evropidikila ämäs, bälki Amerika Qoşma Ştatliri bilän Moŋğulstandiki sän°ät sšyär ammiğimu yahşi mälum. Pursättin paydilinip, 2010-jili «Uyğur karvini» kontsert programmisini Germaniyaniŋ tšrt şähiridä namayiş qilğinimizda, näq şu «Mäşräp» ansambliniŋ bizgä hämra bolğanliğini alahidä täkitläp štküm kelidu.

Bu qetimqi kontsert programmisida män riyasätçi süpitidä bäzi uyğur rivayätlirini, çšçäklirini vä äpsanilirini nemis tilida eytip berimän. Şuniŋ bilän billä bovam, häliq qoşaqçisi Avusman Qurvanquliniŋ (1889 — 1948) Ähmätҗan Qasimiy, Ğeni batur vä başqimu namayändilirimiz toğriliq qoşaqlirini oquymän. Programmimizda Myunhen uyğur yaşliriniŋ «Mustäqil» rep-topi uyğur, nemis vä ingliz tilliridiki nahşilarni iҗra qilsa, ussulçi qizlirimiz äҗayip çirayliq vä ävrişim milliy ussullirimizni orunlaydu. Meniŋ oyumçä, mäzkür programma çät ällärdiki uyğurlarniŋ beşini qoşupla qoymay, bälki u yärdiki uyğur yaşliriniŋ nemis tilini üginişigä, tili, dini, sän°iti, än°äniliri bir-biridin käskin päriq qilinidiğan uyğur vä nemis häliqliriniŋ šz ara dostluq munasivätlirini mustähkämläşkä mälum däriҗidä tšhpä qoşidiğanliğiğa işänçim kamil.

Nemis hälqiniŋ uluq pärzändi İogann Vol'fgang Geteniŋ «Ägär adämlär šzliriniŋ nemä işlar bilän mäşğul boluvatqanliği häqqidä bir-birigä pat-pat eytip jürsä, u çağda ularniŋ arisida šz ara çüşänçä şäkillängän bolar edi», degän näqili bügünki kündimu šz ähmiyitini yoqatqini yoq. «Täklimakanğa kšmülgän rivayätlär» uyğur programmisiniŋ här bir qatnaşquçisi äynä şu mutäpäkkürniŋ moşu eytqanliriğa ämäl qilğan halda, šz hälqiniŋ mänpiyiti yolida ämälgä aşuruvatqan işlirini šzgilärgä tonuşturuşni mähsät qilidu.

Nurnisäm MUTÄLLİP,

tarihçi, tärҗiman, Myunhen şähärlik ilmiy-tätqiqat märkizi räisiniŋ orunbasari.

Germaniya.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ