Uyğurlarğaäŋ yeqin millät kim?

0
878 ret oqıldı

Yaş alimä Al'fiya Bayısbekova Qazaqstanda yaşavatqan uyğurlarniŋ genetikiliq qurulumini tätqiq qiliş işlirini 2005-jili qolğa alğan edi. 2012-jili bolsa, u Moskva şähiridä «Qazaqstanniŋ yezilirida yaşavatqan uyğurlarniŋ milliy-genetikiliq qurulumi vä genetikiliq qatlamlarğa bšlünüşi» mavzusiğa yezilğan namzatliq dissertatsiyasini utuqluq himayä qildi. Yeqinda biz «Molekulyarliq meditsina märkiziniŋ» mudiri Al'fiya Bayısbekova bilän uçrişip, äynä şu ilmiy tätqiqatliriniŋ nätiҗiliri häqqidä sšhbätläşkän eduq. Tšvändä uşbu sšhbitimizni gezithanlar diqqitidä täğdim qilivatimiz.

— Al'fiya Gilmat qizi, millätniŋ genetikiliq qurulumini tätqiq qiliştiki mähsät nemidin ibarät?

— Mälumki, härhil millätniŋ genetikiliq qurulumini, ulardiki ohşaşliqlar häm šzgiçiliklärni tätqiq qiliş — insanniŋ millitigä has alahidiliklirini eniqlaydiğan tätqiqat sahasidiki muhim yšniliş. Bu tätqiqatlar millätniŋ genofondini, uniŋ täräqqiyatini, kšpiyişini, yäni demografiyalik ähvalini šz içigä alidu. Qisqiçä eytqanda, millätniŋ insaniyät genofondidiki ornini eniqlaydu. Mundaq tätqiqatlar duniyaniŋ barliq älliridä jürgüzülidu. Mäsilän, Rossiyadä yaşavatqan çukçilarğa, evenklarğa ohşaş azsanliq millätlärniŋ genetikiliq qurulumi helila burun tätqiq qilinip bolğan.

— Siz nemä üçün tätqiqat ob°ekti süpitidä uyğur millitini tallavaldiŋiz?

— Män, äsli Pavlodar şähiridä tuğulup šstüm. U tävädikilärniŋ kšpçiligi uyğurlar toğriliq ançä bilip kätmäydu, desäm hatalaşmaymän. Öz vaqtida mänmu şularniŋ qatarida boldum. Keyiniräk akam Almutiğa oquşqa kelip, uyğur qiziğa šyländi. Şuniŋdin keyin biz uyğurlar häqqidä bilişkä başliduq. Özämmu oquşqa kälgändä uyğurlar  bilän tonuştum. Mälumki, uyğurlar Qazaqstanda yaşavatqan millätlär arisida san җähättin bäşinçi orunda turidu. Keyinki, yäni 2009-jili štküzülgän ahalini royhätkä eliş mälumatliri boyiçä, elimizdä 241946 uyğur yaşaydekän. Şuniŋğa qarimay, uyğurlar genetikiliq turğidin az tätqiq qilinğan. Şundaqla, zamaniviy insan filogenetikiliq şeҗirisidä orni eniqlanmiğan häm meditsiniliq-genetikiliq җähättinmu toluq tätqiq qilinmiğan.

Qazaqstanda uyğurlar asasän Almuta vilayitidä yaşaydu. Biz tätqiqatlirimizni uyğurlar ziç orunlaşqan Almuta vilayitiniŋ Uyğur nahiyäsidä jürgüzduq. İlmiy işimizda keŋäş dävridä 1989-jili häm Qazaqstanda 1999- häm 2009-jilliri jürgüzülgän ahalini royhätkä eliş yäkünliriniŋ statistikiliq mälumatlirini paydilanduq. Şundaqla Uyğur nahiyäsidä nekada turğanlar toğriliq ähbarat topliduq. Biz tätqiqat işlirini jürgüzgän päyttä, yäni 2007 — 2009-jilliri nahiyälik grajdanliq ähvalni royhätkä eliş mähkimisidä (ZAGS) 2743 ailä tirkälgän ekän. Ändi uyğur ayalliriniŋ bala tuğuş ihtidarini biliş mähsitidä 203 ayalni täkşürduq. Şundaqla üç atisiğiçä (üç ävlat) uyğur bolğan 131 adämdin qan alduq. Bu yärdä, biz ularniŋ bir-birigä qan-qerindaş bolmasliğiğa alahidä kšŋül bšlduq. Elinğan qanlar molekulyarliq-genetikiliq material boldi. Ändi toplanğan materiallarni härhil ilmiy uslublar bilän tätqiq qilduq. Uni päqät mutähässislär çüşinidu. Şuŋlaşqa buniŋğa täpsiliy tohtilişniŋ haҗiti bolmisa keräk däp oylaymän.

— Sizniŋ ilmiy ämgigiŋizniŋ ämäliy paydisi qandaq?

— Juqurida täkitliginimdäk, uyğur millitigä munasivätlik moşundaq tätqiqatlar däsläpki qetim jürgüzüldi. Biz Uyğur nahiyäsi yeza okrugliriniŋ demografiyalik alahidiligini eniqliduq. Mälumki, nahiyädä asasän uyğurlar bilän qazaqlar yaşaydu. Eniğiraq eytqanda, uyğurlar kšp yaşaydiğan yeza okrugliriğa  Çoŋ Aqsu (92,57 payiz), Avat (87,35 payiz), Ğalҗat (82,50 payiz), Tügmän (68,58 payiz), Bahar  (65,65 payiz), Çarin (63,28 payiz), Çonҗa (56,99 payiz), qazaqlar kšp turidiğan yeza okrugliriğa Sümbä (99,81 payiz), Qirğizsay (70,35 payiz), Aqtam (59,48 payiz), Taştiqarisu (58,26 payiz) yeziliri kiridu. Milliy tärkivi baravär degidäk yeza okrugliri — Dardamtu (50,29 payiz qazaqlar vä 49,54 payiz  uyğurlar), Kätmän (54,74 payiz qazaqlar vä 44,60 payiz uyğurlar), Kiçik Dehan (51,29 payiz qazaqlar vä 47,86 payiz uyğurlar). Uyğur jigitliri ottura hesapta 25 — 27 yeşida, qizliri ottura hesapta 20 — 23 yeşida ailä quridu. Umumän bu ailä quruş üçün nahayiti qolayliq yaşlar bolup hesaplinidu. Çünki, çoŋ yaşta ailä qurğanlarniŋ ävlatlirida härhil ağriqlarniŋ (patologiyaniŋ) kšp boluş ehtimalliği nurğun.  Uyğur ayalliriniŋ bala tuğuş ihtidari 5,01 bala. Ularniŋ 4,13i tirik tuğulidu. Amma keyinki jillarda uyğur aililiridä üç balidin artuq bala tapmasliq tendentsiyasi bayqalmaqta, yäni ailini planlaş besimiraq. Yezilarda uyğurlar, asasän šzliriniŋ jutdaşliri bilän ailä quridu. İlmiy til bilän eytqanda endogomiya indeksi juquri (endogamiya — šz milliti yaki täbäqisiniŋ väkili bilän nekalişiş aditi). Demäk, migratsiyalik җäriyanlar az. Ändi migratsiyalik җäriyanlar bolsa, millätniŋ genetikiliq qurulumini, genofondini šzgärtidiğan amil bolup hesaplinidu. Bu җähättin Uyğur nahiyäsidiki kšp yeza okruglirida genofond şäkilländürüş җäriyaniğa päqät şu yezilarniŋ ahalisi täsir qilmaqta. Bu kšrsätküç, umumän, Qazaqstandiki, MDҺ älliridiki kšrsätküçlärgä ohşaş. Uyğur nahiyäsi bir millät väkilliri arisidiki neka kšrsätküçiniŋ (92,02 payiz) kšplügi bilän päriqlinidu. Başqa millät väkilliri bilän nekalişiş (7,11 payiz) azayğan. Nahiyädä qazaqlar bilän uyğurlar arisidiki nekalar ülüşi 6,3 payizni täşkil qilidu.

Demäk, nahiyädä ikki millät — qazaqlar bilän uyğurlar kšp җähättin bir-birigä qoşulmay yaşaydu. Umumän, u yezilarda yaşaydiğan uyğurlarniŋ šsüş, kšpiyiş ihtidari kšp.

Hulasiläp eytsam, bizniŋ ilmiy tätqiqatlirimiz ävlattin ävlatqa štidiğan ağriqlarniŋ aldini elişqa, yeza ahalisiğa meditsiniliq-genetikiliq җähättin mäslihät beriş uslublirini täyyarlaşqa, sot-meditsina ekspertizisida şähsni vä qan-qerindaşliqni eniqlaşqa yardäm beridu.

— Siz juqurida uyğurlarda ailini planlaş tendentsiyasi bayqalmaqta dediŋiz. Bu yärdä iҗtimaiy mäsilä turamdu yaki başqa säväplär moҗutmu?

— Täkitläş lazimki, ailini planlaş pütkül duniyada şäkillängän tendentsiya. Bu yärdä iҗtimaiy-ihtisadiy mäsilä muhim rol' oynimaqta. Mälumki, ata-ana bala tepiştin ilgiri «balamni qandaq tärbiyiläymän, uniŋğa süpätlik bilim beräläymänmu?» degängä ohşaş soallar ätrapida baş qaturidu vä šziniŋ iҗtimaiy häm ihtisadiy ähvalini taraziğa salidu. Uniŋdin taşqiri, hazir halimiğan hamildarliqniŋ aldini eliş vasitiliri (kontratseptsiyalär) kšp. Qazaqstanda yaşavatqan uyğurlarmu bu җäriyandin istisna ämäs. Elimizdä heçqandaq säyasiy qisim yoq ekänligini alahidä täkitligüm kelidu. Bu yärdä päqät iҗtimaiy-ihtisadiy mäsilä turidu, biz bilimizki, päqät Hitaydila moşu mäsiligä munasivätlik säyasiy qisim bar. «Planliq tuğut» säyasiti äynä şuniŋğa qaritilğan.

— İlmiy işiŋizda uyğurlarğa yeqin millätlärni eniqlaş mäsilisi boldimu?

— Biz bu mäsilinimu tätqiq qilduq. Uyğurlar insaniyätniŋ filogenetikiliq şeҗirisidä evropoidlar bilän mongoloidlarniŋ otturisida turğan millät. Şundimu ularda mongoloidluq kšrsätküçlär besimiraq. Tätqiqat yäkünliri şuni kšrsättiki uyğurlarğa äŋ yeqin millät qazaqlar ekän. Uniŋdin keyin šzbäklär, başqurtlar, tatarlar, komilar, marilar, mordvalar turidekän. Äŋ jiraq millät hitaylar ekän. Meniŋçä bolsa, bu täbiiy. Moşu yärdä yänä qoşumçä qiliş keräkki, tätqiqat yäkünliri uyğurlar genofondiniŋ birtütün vä umum ekänligini kšrsitidiğan tarihiy, etnografiyalik vä antropologiyalik mälumatlarni dälillidi. Şundaqla uyğurlarda ävlattin ävlatqa štidiğan häm ular kšp ağriydiğan ağriqlarniŋ aldin-ala tähminlirimu eniqlandi.

— Keläçäktä ularni tehimu çoŋquriraq tätqiq qiliş oyuŋiz barmu?

— Bar, älvättä. Biraq uniŋğa birinçidin, mäbläğ keräk. İkkinçidin, bu kšp vaqitni täläp qididiğan iş. Һazirçä, meniŋ vaqtim qis boluvatidu.

— Ändi šziŋiz rähbärlik qilivatqan «Molekulyarliq meditsina märkizi» häqqidä eytip bärsiŋiz. İlgiri meditsinida mundaq saha bolmiğanğu däymän?

— Rast, ilgiri bu saha bolmiğan. Bu tehnologiyalärniŋ, ilim-pänniŋ täräqqiyati asasida päyda boldi. Biz, zamaniviy til bilän eytqanda, hamildarliqni nazarät qilimiz. Һazirqi tehnologiya hamildarliqniŋ däsläpki basquçidila baliniŋ salamätligini eniqlaşqa imkaniyät beridu. Yäni baliniŋ җinsinila ämäs, uniŋ ağriq yaki sağlam ekänligini bilişkä bolidu. Ağriq bolğan halättä nemä qiliş keräkligi toğriliq mäslihät berimiz. Keläçäk aniniŋ tuğutqiçä vä tuğuttin keyinki ähvalini nazarät qilimiz. Qisqiçä eytqanda, sağlam ävlatniŋ duniyağa kelişini täminläymiz.

Biz, şundaqla DNK tätqiqatlirini jürgüzimiz, yäni atiliqni eniqlaymiz. Ägär är kişi tuğulğan baliniŋ šziniŋ ekänligigä guman kältürsä, bizgä muraҗiät qilidu. Biz uniŋ baliniŋ atisi ekänligini yaki atisi ämäsligini toluq dälilläp berimiz. Qiziq yeri, keyinki vaqitlarda moşundaq mäsilä bilän muraҗiät qilivatqanlarniŋ sani šsmäktä. Һazir mutähässislär tağaqta qalğan çaç, hätta çayniğan seğiz boyiçä DNK-tätqiqat jürgüzäläydu. Qazaqstanda DNK arqiliq atiliqni eniqlaşniŋ bahasi 100 miŋ täŋgidin oşuq. Tätqiqat nätiҗiliri ikki-üç häptidä täyyar bolidu.

Demäk, keläçäktä bizniŋ, yäni genetiklarniŋ tätqiqatliriğa bolğan ehtiyaҗ šsidu.

— Sšhbitiŋizgä rähmät.

Yoldaş MOLOTOV.

Bäynälmiläl җäŋçilär

Qährimanliq untulmaydu

Mälumki, 1979 — 1989-jillar ariliğida Qazaqstandin 22 miŋdin oşuq şirğuran jigitlär Avğanstan uruşiğa qatnaşti. Ularniŋ 924i Avğan yeridä qaza bolup, 21i hävärsiz yoqap kätti.

Monu sürättiki jigitlär šz vaqtida Çeläk nahiyälik härbiy komissariatidin Keŋäş Armiyasiniŋ qatariğa elinip, Vätän aldidiki muqäddäs borçini Avğanstanda štigän bäynälmiläl-җäŋçilär.

Һämraҗan Qaharov (soldin birinçi) 1983-jili armiya sepigä çaqirtilip, altä ay Düşänbä şähiridä, keyin yänä altä ay Taldiqorğanda härbiy täyyarliqtin štti. Avğanstanda Şindand-Bogdan härbiy-hava küçliri tärkividä җäŋlärgä qatnaşqan. Uruşta tšmürdäk tärtipkä, moҗut җiddiy ähvalğa därru riayä qilişqa, därhal qarar qobul qilişqa ügängän җäŋçi 1985-jili härbiy säptin qaytip kelipla, içki işlar bšlümigä işqa orunlişip, 25 jildin oşuq vaqit şu sahada ästaidil hizmät qildi. 45 yeşida Qazaqstan Җumhuriyiti içki işlar sahasiniŋ polkovnigi unvani bilän istipağa çiqti. Һazir u Almuta şähiridä istiqamät qilivatidu. Şundimu, Keŋäş äskärliriniŋ Avğanstandin çiqirilğan künini, Ğalibiyät mäy-rimini, asasän, Çeläktä štküzidu. Uluq Vätän uruşiniŋ veteranlirini täbrikläp, ähvalidin hävär alidu. İkki pärzändi, bir nävrisi bar.

Soldin ikkinçi İkram Ğlavdinov. Umu 1983-jili härbiy hizmätkä çaqirtilğan. Leningrad şähiridiki razvedçiklar mäktividiki üç ayliq täyyarliqtin keyin 25 säpdişi bilän Avğanstanğa ävätilgän. Ularniŋ tšrti bir polkta hizmät qilidu. Äpsus, aka-ukidäk bolup kätkän tšrt dostniŋ ikkisi җäŋ mäydanlirida qaza boldi. İkram aka yaşlarğa ularniŋ hayat yolini ülgä qilip kšrsitidu. Öziniŋ  ikki oğliniŋ vätänpärvär oğlanlardin bolup šsüşi üçünmu bar küç-җigärini särip qilip kälmäktä.

Ruslan Äşekeev 1984 — 1986-jillar ariliğida härbiy säptä bolğan. Türkmänstanda märgänlärni täyyarlaydiğan üç ayliq kurstin keyin Şindand vilayitigä qaraşliq Һerat mähällisigä ävätilidu. Däsläpki keçisila düşmän huҗum qilidu. Etilğan oq, qiyilğan hayat, jiqilğan tän, aqqan qan – bu tün Ruslanniŋ yadidin heçqaçan çiqmaydu. İkki jilğa yeqin avğan qişlaqlirida Ruslan yänä talay qetim hayat bilän šlüm otturisida boldi. Bähti bar ekän, härbiy borçini aman-esän štäp, jutiğa qaytti. Ailä qurup, yättä pärzänt tapti. Ruslan ağay hazir Çeläk yezisida җämiyätlik işlarniŋ aktivisti.

Quanış Alğabaev – çeläklik beynälmiläl-җäŋçilärniŋ äŋ çoŋi. Şuniŋ üçün bolsa keräk, dostliri uni alahidä hšrmätläydu. U 1979-jili Qizil Armiya qatariğa  elinğan. Bir jil Germaniyadä, bir jil Avğanstanniŋ Kabul şähiridä artilleriya polkida härbiy borçini štäydu. Pat-pat reydqa çiqip, nurğunliğan «düşmänniŋ» kšzini quritidu. İkki oğul vä bir qizi bar. Armini —  şu äziz pärzäntliriniŋ uruş kšrmäy, teçliqta hatirҗäm yaşişi.

Mirğiyas Qurbanov – bäynälmiläl-җäŋçilärniŋ «känҗisi». 1987-jilniŋ noyabr' eyida armiya sepigä çaqirtilip, 6 ay Gor'kiy şähiridä härbiy täyyarliqtin štidu. Keŋäş soldatlirini avğan yeridin elip çiqqiçä Kabul, Ruhinskiy polklirida artillerist süpitidä hizmät qilidu. Һazir tiҗarät bilän şuğullinidu. İkki qizi bar.

Avdun İslamov üç ay Ukrainida mehanik-jürgüzgüçilärni täyyarlaydiğan kurstin štkändin keyin Kabul şähiridä 84-artilleriya polkiğa çüşidu. Özigä jüklängän väzipilärni vijdanliq orunlaşqa adätlängän u muhim tapşurmini orunlaş җäriyanida eğir yaridar bolidu. Gospital'da davalinip, İ toptiki naka süpitidä jutiğa qayturulidu. Keŋäş İttipaqi parçilanğiçä toqumiçiliq fabrikisida işlidi. Ailä qurup, üç pärzänt sšydi. Avdun akiniŋ tirişçanliği vä iş uyuşturuş qabiliyiti tüpäyli mäktäp oquğuçiliri bilän birliktä Çeläktä nurğunliğan yahşi işlar ämälgä aşurulup kälmäktä.

Mäydisi orden vä medal'larğa tolğan qährimanlirimizniŋ härqaysisi šlüm bilän talay qetim bätmu-bät uçraşqan. Şuŋlaşqa ular hayat qädrini yahşi bilidu. Keläçäk ävlatniŋ vätänpärvärlik rohta tärbiyilinişigä bir kişilik hässisini qoşup kelivatqan bäynälmiläl-җäŋçilär täğdirigä zamandaşlirimu bepärva ämäs. Ularğa bolğan hšrmät kündin-küngä šsmäktä. Sävävi, qährimanliq heçqaçan untulmaydu.

Raşidäm RÄҺMANOVA.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ