Qızıldiki qiziqarliq uçrişişlar

0
589 ret oqıldı

Tıvaliqlar bir-biri bilän asasän šz ana tilida sšzlişidekän. Ailidä, işta, koçida päqät ana tilida paraŋ qilidu. Buniŋğa bizniŋ amraqliğimiz käldi. Dšlät tilini haҗät yärdä işlitidekän.  Şuŋlaşqimu, bilmidim, ularniŋ kšpçiligi rus tilini mukämmäl bilip kätmäydekän. Şuniŋğa qarimay, bir-birimizni çüşänduq, däp işäşlik eytişqa bolidu.Bahşiliq vä yahşiliq

Tıvada bahşilar toğriliq gäp kšp. Ularniŋ qolidin kšp närsilärniŋ kelidiğinini aŋlap, bahşilar bilän uçrişişni taqätsizlik bilän küttuq. Tıvaniŋ baş bahşisi — «Duh Medvedya» bahşilar täşkilatiniŋ räisi Adik-Tülüş Dopçuŋ bizniŋ iltimasimizni rät qilmidi. U uyğur ekänligimizni aŋlap, bizni yahşi käypiyatlar ilkidä qarşi aldi.

– Män Ondar, – dedi u bizni hozuriğa  täklip qilip.

– Nemişkä Ondar, uyğur demämsiz, –  dedim uniŋğa.

– Durus soal. Biz štkän äsirniŋ qiriğinçi jilliriğiçä «uyğur» atilip kälgän. Keyin uniŋdin bizni kommunistlar mährum qildi. Meniŋ üçinçi atam Şoqar Uluq Vätän uruşi jilliri Stalin bilän uçraşqan. Bahşiniŋ ävladi bolğaçqa, u bovamğa muraҗiät qilğan. U Stalinniŋ: «Germaniyani nemä kütüvatidu?» degän soaliğa «Qirmaniya (Germaniyani tıvaliqlar şundaq atiğan – B.S.) az kündä külgä aylinidu» däp җavap bärgän. Bovamniŋ eytqinidäk boldi.

– Baya siz «üçinçi atam» däp qaldiŋiz, şuniŋğa qariğanda, yättä atiŋizni bilsiŋiz keräk?

– Uniŋdinmu kšp bilimän.

– Mäsilän…

– On ikki atamni sanap beräläymän. Tegin, Bolğa, Qurt, Buğa, Tirbaqtiq, Bšrkhan, Quyqa, Marzuq qan, Qara qan, Şoqar, Saynul, Dopçuŋ, keyin män Adik-Tülüş.

On ikki atiniŋ isminiŋ arisidin uyğurğa yeqin birmu isim uçratmidim yaki män hatalişivatimänmu? Bu gäpniğu Adik akiğa   eytmidim.

– Boviŋizğa šz vaqtida Stalin muraҗiät qiptu. Ändi sizgä 2009-jili «Por Bajın» ekspeditsiyasigä rähbärlik qilğan Rossiyaniŋ bügünki Mudapiä ministri Sergey Şoyguniŋ muhim bir iş bilän yoluqqini  rastmu?

– Bu häqiqät. Aŋliğan bolsiŋiz, šz vaqtida «Por Bajın» sariyida izdäştürüş işlirini jürgüzgän arheologlarniŋ bäziliri härhil säväplär bilän qaza bolğan. Sergey Şoyguniŋ biz, bahşilarğa, rohlardin ruhsät elip berişimizni sorap iltimas qilğini rast. Kündüzi saat birdin käç kirgiçä rohlar bilän gäpläştuq. Sšhbitimiz uzaqqa sozuldi. Mäzkür sarayniŋ ğoҗayini bolğan han sarayniŋ üstigä toğra yetivelip, uniŋğa kirişkä zadila ruhsät bärmidi. Ahiri biz uni qayil qilduq. Han ruhsät qildi. Aŋlişimçä, bügünki kündä «Por Bajınni» koliğanlarniŋ hämmisi aman-esän.

Sšhbitimizniŋ ahirida Adik aka bizni šziniŋ käsipdaşliri bilän tonuşturdi. Räsmiy uçrişiştin keyin ekspeditsiya äzaliriniŋ bäziliri ularğa qumlaq salğuzup, bäziliri yolini açquzdi. Bahşilarniŋ biri «İnayät» assotsiatsiyasi analitika bšlüminiŋ başliği Sülhi Mäşräpovqa «sizni az kündä çoŋ hoşalliqlar kütüvatidu» däp eytqan edi. Aŋlisaq, u yeqinda Almuta tehnologiyaliq universitetiğa magistraturiğa oquşqa çüşüptu. Ändi qalğanlirini vaqit kšrsitidu.

Bay vä quyruq may

Qızıldiki qiziqarliq uçrişişlarniŋ novättikisi Tıva Dšlät pedagogika institutida štti. Mäzkür bilim därgahiniŋ mudiri Valerian Liktan bilän kafedra başliği Larisa Şimit uyuşturğan uçrişiş bala tärbiyisi vä ularni oqutuştin başlinip, uniŋ ahiri tıvaliqlarniŋ urpi-adät, milliy än°änilärgä ulaşti.

Ularniŋ eytip berişiçä, adättiki ikki yaşniŋ šyliniş toyini alidiğan bolsaq, arimizda bäzibir ohşaşliqlar bar ekän. İkki yaş šylinip bolğandin keyin, oğulniŋ ata-anisiniŋ šyigä kelip otniŋ ätrapida  aylinidekän. Bu bizdimu moҗut. Amma bizdä jigit bilän qiz toy bolğan küni restoran yaki kafeğa otni aylinip kiridu. Tıvaliqlarniŋ toyi bäzidä bizgä ohşaş ikki-üç küngä sozulup ketidekän. Ularniŋ toyiniŋ äŋ qiziği, yaşlarğa hädiyä qilinidiğan soğida ekän. Toyniŋ ätivaliq soğisi altun, pul yaki җihaz ämäs, qoyniŋ quyruq meyi ekän. Adättä, jigit täräp qizğa quyruq may elip kelidekän. Һazir uni ikkila täräp elip kelidiğan boptu. Kim äŋ kšp quyruq elip kälsä, şu toy yahşi štkän bolup, uniŋ egiliri bay atilidekän. Quyruq may suda pişirilip, uniŋğa qoyniŋ yampişini qoşup äkelidiğanlarmu bar ohşaydu. Һazirçä, rekord ottuzğa yetiptu. Uniŋdin aşidiğan bay tehi çiqmaptu.

Tıvaliqlar bilän uyğurlarniŋ toyiniŋ ohşimaydiğan täräplirimu bar. Mäsilän, ular toyğa päqät yerim saat keçikip jiğilidekän. Biz bolsaq, bir yerim ikki saat keçikip kelimiz.

Arupҗan bilän Çingishan

– Tıvağa kelip, on uyğurlarniŋ ävladi bilän tonuştuq, bu tävälärdä «yeŋi uyğurlar» yoqmekän, – soridim  bizgä hämra bolğan tıvaliq Mira  isimliq qizdin.

Mira kšp oylanmayla, «bar» däp җavap bärdidä, meniŋ kšzümçila kimdu-birigä telefon qildi. Käçqurunluği Çingis isimliq uyğur jigiti mehmanhaniğa yetip käptu. U bizni kšrüp hoşal bolup kätti. Biz uzaq muŋdaştuq.

– Dadam Mäŋsür änҗanlaq uyğur bolup, u Moskvada tıvaliq Elyanura isimliq qiz bilän tonuşup qalidu, – däp sšzini başlidi u.  – İkkisi bir- birini  yaqturup qelip šylinidu. Keyin ular tiҗaritini tehimu käŋäytiş üçün Qızıl şähiridä «Zolotaya dolina» namliq restoran açidu. 1991-jili män duniyağa käldim. Dadam meni Çingishanğa qiyas qilip, ismimni šzi qoyuptu. 90-jillarniŋ qiyin bir päytlirini yahşi bilsäŋlar keräk, bu häqqidä maŋa apam eytip bärgän. Qisqisi, çoŋ tiҗarätkä tutuş qilğan dadamniŋ düşmänliri kšpiyip, u ahiri şularniŋ qolidin qaza bolidu. Apam restoranni, šyümizni, maşinimizni setip, dadamni tuğulğan jutiğa apirip yärläptu. İradilik anam duç kälgän qiyinçiliqlarğa boysunmay, meni yalğuz tärbiyilidi. Dadamniŋ arminini orunlap, meni Moskvada oqutti.

Bu künlärdä Çingis (u hazir šzini şundaq atavaptu – B.S.) oquşini tamamlap, Tıva Dšlät universitetida oqutquçi bolup işlävetiptu.  Uniŋ armini atisiniŋ jutini ziyarät qiliş ekän. Uyğurlar bilän turaqliq arilişiş arminimu bar. Uniŋ bu arminini biz şu künila «yeşivättuq». Novosibirskliq uyğurlarniŋ «Qızılda çeläklik bir uyğur bar» degän gepi yadimizğa çüşti. Arupҗan isimliq kişiniŋ ikki qetim mehmanhaniğa bizni izdäp kälgänligini aŋliveduq. Şu küni u yänä käptu. Bu qetim biz bilän kšrüşüş imkaniyitigä erişti. Akimizmu uyğurni rasa seğiniptu. Öz vaqtida Novosibirskida oqup, aliy bilim alğan Arupҗan aka 1997-jildin başlap Qızılda ailisi bilän turuvetiptu. Yeşi älliktin eşiptu. Äsli u Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Ğäyrät yezisidin ekän. Turmuş-tirikçiligi yaman ämästäk. Şu künila uniŋ dästihinidin eğiz tägduq. Akimizni Qızılniŋ yärlik jigiti bilän tonuşturduq.

Arupҗan, – dedi u qolini sozup.

Bu yaq Çingishan – deduq biz. Һämmimiz hatirä sürätkä çüştuq. Qızılliqlarni alaytän sürätkä çüşirip, ular bilän hoşlaştuq. Bizgä däm eliş keräk edi. Çünki ätisi biz Çadan şähiridä štidiğan ikki toyğa täklip qilinğan eduq. U nemä toy, kimniŋ toyi… Barğanda bilimiz.

  Bähtişat SOPİEV.

(Davami bar).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ