Һšrliqa

0
570 ret oqıldı

Yähiya Tayir/ Yeşi yetip qalğan kişigä yumşaq orunda torusqa qarap yativerişmu tetimay qalidekän. Bu gäpni buniŋdin ikki ay ilgiri qeriliq däm elişqa uzitilğan Kamal degän kişimu eğizidin çüşärmäydiğan boluvaldi. U adäm işläp jürgän çağlirida yärlärni oyuvätkidäk çäyläp, toğra kälgän işlarni bšsüp-bšsüp qilatti. Һazir bolsa, amal tapsila koçiğa jügräydu. Һasisini tokulditip jürüp, ätrapidiki benalardin birqançä šzdemätliklärni tapti. Amma ular bilän tonuşuş asanğa çüşmidi. Bäziliri noğuç jutuvalğandäk müҗäz kšrsätsä, bäziliri sämimiy munasivättä boldi. Kamal yahşilarni kšrgändä jiraqtin turupla, salamniŋ yoğinini qilip, aldiğa qoli kšksidä bardi.

Künlär issip, yär җahan äkçigän bir çağda Kamal yaşavatqan benaniŋ tšvän täripidä kimdu-biri tuŋ-tuŋda süt äkelip satidiğan boldi. Kamal şu kündin etivarän sähärçi bolup kätti. Ätigän juyunup-tarinip, kelinigä säzdürmäyla süt qaçisini alidudä, işiktin çiqidu. U bügün ottura boy, buğday šŋ, aq pişma kälgän 55 yaşlar çamisidiki bir ayal bilän tonuşmaqçi. Toğrisi, bu ayalni buniŋdin birqançä kün ilgiri kšrgän vä yeqindin tonuşuşni kšŋlidin štküzgän edi. Äynä şu ayalniŋ kelivatqanliğini bayqididä, üsti-beşini oŋşap, aldiğa çiqqaç, salam bäҗa kältürdi.

Vaäläyküm ässalam, — salimini illiq alğaç, qol qoşturup, šzini sipayä kšrsitişkä tirişti ayal.

Siŋlim, silär bu yärdin jiraq turamsilär?

Ayal yerim burulup, yolniŋ u täripidä qäd kštirilgän toqquz qävätlik benani  ima qildi.

Yoğusi. Biz ävu benada turimiz. Yoldişim bir jilliri bu yärgä yeqin, taşni qayta işläş zavodida işligän. Öyni şu çağda alğan eduq.

Sšhbät yänä heliğiçä davamlişişi mümkin edi. Lekin sütkä novät baldur kelip qaldimu yaki novätniŋ aldinqi qatarida turğan bovaylarniŋ biridä kelişmäslik yüz bärdimu, äytävir, üzülüp qaldi. Kamal hoşlişivetip, ayalğa «Ätä sütkä käç kälsiŋizmu meniŋ qeşimğa keliveriŋ, novät tutup qoyimän» deyişni untumidi. Biraq şu künimu, ätisimu Kamalniŋ deginiçä bolmidi. Ayalniŋ bu işi qaysidu-bir täräpliri bilän Kamalğa yaqmidi. U yaq bilän sšzlişip qoyuş niyitidä keyinki küni ayalniŋ qeşiğa käldi. Yerim häzil, yerim җiddiy qiyapättä ayalğa ränҗiş bildürälidi. Ayal uniŋdin bu sšzlärni kütkän çeği.

Qisqisi, kšŋülläşmidim, däŋa, muällim… — dedi.

Kamalniŋ kaniyigä nemidur türülgändäk boldi. Aldirap-saldirap, ätrapqa qarap çiqtidä, ayalniŋ yeniğiraq bardi.

«Muällim» degändäk qildiŋizma, siz meni tonamsiz?

Ayalniŋ kepäklişip kätkän nepiz lävlirigä täbässüm jügärdi.

Tonuydiğandäk turimän. Hatalaşmisam, siz Kamal muällim ämäsmu?

Şundaq, şundaq. Şu çağda siz…

Män bolsam, siz däsläp muällim bolup kälgän «Bahar» yezisiniŋ turğuni bolimän. Yoldişim Äbäydullammu şu yezidin. Siz bizgä fizika-matematika pänliridin däris berättiŋiz, käspiŋizgä bäk mahir ediŋiz. Şunlaşqimu yaki däris štüş maharitiŋiz juqurimu bilmäymän, şunçä muräkkäp pän bizgä heç eğir tuyulmatti. Şu pänlär boyiçä siz başqurğan mäktäp tšgräklirigä qatnaşqan oquğuçilarmu sizni alahidä hšrmät bilän tilğa alatti. İnstitutlarğa kirmäk bolğanlarmu şu pänlärdä juquri bahalarğa egä bolatti. Şuŋlaşqa äşu jilliri mäktäptimu, mälidimu sizgä ohşaş muällim boluş arzusi biz, yaşlarda, nahayiti juquri bolğan…

Hulläs, ularniŋ bir-biri bilän içäkişip ketişigä mana moşundaq uzun-qisqa sšhbätlär säväp bolğanda, Kamal bu җäriyanda yeŋi tonuşiniŋ bisati siğip qalğan kişilärgä içi-qarnini tšküp taşlaş peyilini ubdan çüşändi. Rastini eytqanda, bu ayal tatliği tutup qalsa, desimu bolidiğan sšzlärni qiliveridiğan, soal-җavaplirimu şu teriqä davamlişidiğanlardin edi.

Yeŋi tonuşi Kamaldin bir küni «Muällim, sizniŋ män bilän demätlik bir qiziŋiz vä ikki oğliŋiz barmedi?» däp soridi.

Siz bilän demätlik qizimni Bişkek şähiridä turuşluq bir jigitkä uzitiveduq. Tunҗisi qiz bolğan. Qizim bilän küyoğlum mana şu qizini uzitiş koyiğa çüşüp qaldi.

Yäŋgämni ismi Һšrliqa ediğu däymän, — aldirap soridi ayal.

Şundaq.

Hoşna ayal huddi bir çoŋ sirni aşkarä qilişqa urunğan kişi misali ätrapiğa ehtiyat bilän kšz jügärtivelip, Kamal täräpkä asta egildi.

Muällim, bayqattiŋizmekin, bilmäymän, amma siz yezida işlävatqan jilliri silär toğriliq jut içidä äҗayip gäplär tarqaydiğan.

Qandaq? Yaman gäplär ämästu?

Yamanğu gäplär ämäs. Һär halda ularniŋ kšŋülni ğäş qilidiğan täräplirimu bar edi.

Ayal şu gäptin keyin yänä ätrapni küzitip çiqqaç, avazini päsäytti.

— Gäpniŋ lillasini qilğanda ayaliŋiz hämmä җähättin sizgä täŋ kelälmäydiğanliği bayqilipla turatti. Oŋ ayiği bolsa keräk, ubdanla naka edi. Şu kšrünüştä maŋidiğan bolsa çayqilip, bäzidä mükçiyip, hasirap ketätti. U yaqniŋ bu halini kšrgän yeza turğunliri «Kamal muällim šylängän çağda kšzdin ayrilğanmu nemä? Uniŋ heç işqa yarimaydiğanliği kündäk roşänğu. Öylinip, u yär, bu yärgä billä barmamdu, bala yüzi kšrmämdu. Bu ayal şu haliti bilän qaysi işniŋ hšddisidin çiqar. İsit, isit… Beçarä  muällim näq bähitsizkän. Һšrliqa däp nami uluq bir nakağa ziyan ketiptu», deyişätti.

Kamal uluq-kiçik tinivaldi. Ayal uniŋ hazir boluvatqan sšzlärni yaqturmayvatqanliğini säzgän boluşi keräk, ätimalim, sšzini šzgärtmäkçi boldi:

Biraq yäŋgimizniŋ җeni çiŋ. Yezidiki şunçä çoŋ şipahanida bir šzi hämşirä bolup işlätti.

Yeŋi hoşna ayal Kamalniŋ beşini kštärmäy җim bolup qalğiniğa qarap, «ränҗitip qoydummu», däp oylidi. Şuniŋdin keyin uniŋ kšŋlini olaş üçün Һšrliqa toğrisida birqançä rast-yalğan vaqiälärni hekayä qilişqa başlidi. Lekin Kamalniŋ çirayidin roşinaliq kšrmidi.

***

Kamal bilän Һšrliqa mehmanhaniniŋ biqinidiki azadä šydä yaşatti. Öyniŋ tšrt täripigä җaylaşturulğan qoş karivät šy bisatini tolturup turatti. Karivätniŋ baş täripigä Һšrliqaniŋ toy qilip, on kündin keyin çüşkän yoğartilğan süriti esilğandi. Kamal här küni ätigän-käçtä uniŋğa qariğiniçä ayaliniŋ šzi yaqturidiğan kšrünüş vä adätlirini kšz aldiğa kältürüp, rahätlinidu. Rahätliniş şuniŋdiki, Һšrliqa kiyiniştä, sšz-härikättä, munasivättä heçqaçan yasalmiliq säzdürgän ayal ämäs. Һätta u bästidiki bäzilär zaŋliq qilip külidiğan kšrünüşlärgimu pisäŋ qilmaydu. Kimlärgidu rähimdilliq kšrsitip, kimlärniŋdur oŋuşsizliqliridin äläm çekidu. Mundaq çağda uniŋ qariqattäk qara kšzliriniŋ bir biqinida yaki nepiz lävliriniŋ bir büҗigidä adämni häyran qaldurarliq eçiniş, kšyünüş, nemidindu qutquzuvelişqa mayil tälpünüşni säzgini bolatti. Kamal mundaq kšrünüşni päqät apisidila bar däp bilätti. Һätta apisidin ayrilip qalğan jilliri kişilärniŋ hšsnidin şu hildiki bälgüni kšrüş arzusi bilän yaşiğandi. Һayat qiziq! Gärçä, sän uniŋ ämir-pärmanlirini bäҗirip, җan-pida jürsäŋmu izdigänliriniŋ bäziliri yeniŋdin uçup štkinini vä ätrapiŋda läyläp jürgänliginimu bayqimay qalisän. Amma qaçandu-bir küni şu närsä qarişiŋdin yaki iŋiginiŋ astidin çiqip qelişi mümkin.

Kamal institutni tamamlap, käspi boyiçä iş tapqiçä şähärdiki bir quruluş ornida işlidi. Şu künlärniŋ biridä quruluş başliği šzi demätliklärdin ondäk jigitni işhanisiğa çaqirtti. Mälum boluşiçä, şähärdiki 6-avtobus parkiniŋ bir haydiğuçisi eğir ağriqqa muptila boptu. Uniŋğa qan lazim emiş. Jigitlär baş tartmidi. Kamalmu ularniŋ qatarida bar edi. Şipahana hanisiniŋ çetigä qurulğan addiyğinä üstälni egiligän buğday šŋ, käŋ peşanä, kšrünüşi, härikätliridin nakaliği bayqilip turidiğan 20 yaşlar çamisidiki bir qiz qan elişqa hazirliq kšrdi. Kamal qizniŋ täklividin keyin üstälniŋ aldiğa qoyulğan yumşaq orunğa kelip җaylaşti. Rastini eytqanda, u şuŋğiçä qizğa yeŋişlap qaraverişni äpsiz säzgän. Şuŋlaşqa kšzini başqa täräplärgä qadiğiniçä җim oltiratti. Amma säzgür qiz uniŋ nemidindu çšçüvatqanliğini birdin bayqap qaldi. Çünki Kamal şu yeşiğiçä şipakarğa duç kälgän ämäs edi. Häqlärdin ular toğrisida härhil gäplärni tola aŋliğaçqa, hazir šzini äpsiz bir halättä säzgini rast. Ahirqi qetim u qizniŋ kiçik baliniŋ çimältigidäk şlankiğa bäkitilgän tšmür jiŋnini kšrginidä kšzliri mäkkäm jumuldi. Qiz uniŋ šŋgän çirayidin qorquvatqanliğini säzdi. Şuŋlaşqa biläklirini silap, keyin tompiyip çiqqan tomur üstidin spirt sürkigäç, ün qatti:

Qorqup kätkidäk yeri yoq. Nayiti qolğa tikän kirgändäkla bir iş. Şundimu qan elivatqan mäzgilimdä birär naqolayliqni säzsiŋiz bälgü beriŋ, tohtitimän.

Kamal qizniŋ beҗirim avazi, sšzliridiki sämimiyät vä härikätliridiki kšyünüş alamätliridin apisiniŋ şäklini kšrüvatqandäk boldi. Vuҗudida šzila çüşinidiğan rahätliniş şäpisidin rahätlinip, qizğa jumuq kšzliriniŋ yoçuqliridin zäŋ saldi. Һšrliqa uniŋ içki duniyasidin hävärsiz bolsimu, haman jigitniŋ çšçüp turğinini bildi. Kamal bolsa, anisini tirilip kälgän halda täsävvur qilmaqta edi. Çünki qiz uniŋ tomurliriğa qadalğiniçä çoğniŋ içidin sağlam biläkni suğirivelişqa intilğan bir җanpidani kšrmäktä edi.

Aqivät tšmür jiŋnä biläktiki tomur üstigä sançildi. Qiz şu ariliqta Kamalniŋ çirayidiki šzgirişlärni kšrmigän bolsimu, amma bädändiki bilinär-bilinmäs titiräşlärdin uniŋ tehila çšçüvatqinidin hävär tapti. Җiŋniniŋ ätrapini hätärsiz çarilirini kšrüp bolğaç, yänä şivirlidi.

Kamal bu kšrünüştin apisiniŋ üz terisi bilän yerim egilgän bästiniŋ Һšrliqiğa kšçkänligini kšrgändäk boldi. «Apam, apam», ünsiz şivirlidi Kamal, «Näq meniŋ apamniŋ kšrünüşi. Nemä degän kšyümçanliq, nemä degän ohşaşliq», beşidin şu hildiki hiyallar štüvatqan Kamal šzi bilmigän halättä iŋravätti. Һšrliqaniŋ çirayidiki bayiqi kšrünüşlär qoyuqlaşti. Aldirap tšmür jiŋniniŋ üstidin silidi:

Nemä boldi, bir yeriŋiz azar yegändäkmu?

Äksiçä, rahätlinivatimän. İsmiŋiz kim siŋlim?

Һšrliqa.

Uhuy, nemä degän çirayliq, mänaliq isim. Huddi altun üzükkä yaqut kšz. İsmiŋiz җismiŋizğa bäk yarişip kätkän ekän. Meniŋdin qançilik qan almaqçisiz, siŋlim?

Çamisi alidiğan qanni elip bolğan ohşaymän, — Һšrliqa Kamalniŋ biligidin tšmür jiŋnini suğirivaldidä, mundaq dedi:

Yataqqa barğanda ubdan däm eliŋ. Qan kšpäytidiğan mevilärni kšpiräk istimal qiliŋ.

Kamal ornidin turup, kšynäkniŋ biläk tügmilirini bekitkäç, soridi:

Siŋlim Һšrliqa, pursät tapqanda bir-birimiz bilän uçrişip tursaq bolarmu?

Һšrliqa bu sšzni aŋlimasqa saldi vä käynigä burilip, qan alğan vasitilärni tärtipkä seliş bilän bolup kätti. Kamal qandaq qilip işik aldiğa çiqip qalğinini bilmäy bir däm tiŋirqap turdidä, bir turup, qaytidinla içkirigä kirip Һšrliqağa nemilärnidu demäkçimu boldi. Lekin petinalmidi.

***

Muhäbbät — bir jüräktin ikkinçi jüräkkä çaqmaq tezligidä štäläydiğan, uni äsärigä elip, җanlanduralaydiğan ilahi qudrät. Keyinki bir künlirigä kelip, Kamalmu bu häqiqätkä tän bärgän. Çünki, Һšrliqa bilän didarlaşqan kündin başlap, u yaq toğrisida kšp oylaydiğan bolup qalğaçqa, kündüzliri külkidin, keçisi uyqidin ayrildi. Pursät tapsila, Һšrliqilarniŋ yatiği, u yaq işläydiğan şipahana ätrapini kšp aylinidiğan bolup qaldi. Qiz-jigitlär kšpiräk jiğilidiğan orunlarda, kinoteatrlardimu boldi. Kšp kişilärdin qizni sürüştürgän bolsimu heç qaysisidin «kšrduq», «hazir palan yärdä» degän gäpni aŋlimidi.

Kamal oylap-oylap, ahiri bir jilliri quruluşta billä işligän Aqmolla degän jigitni yadiğa aldi. Undaq bolğini, u buniŋdin bir jilçä ilgiri Һšrliqilar bilän billä oquğan, hazir şipahanida billä işlävatqan Ziväräm degän qizğa šylängän edi. Kamal šzini Һšrliqa bilän uçrişişiğa yardäm kšrsitişini iltimas qildi. Aqmolla uniŋğa yardäm beriş bu yaqta tursun, Һšrliqani burniniŋ uçidikidin nerini bilmäydiğan, kam eqil, kam pikir, äqilsizlär qatarida äyiplidi…

Şu vaqiä štüp, kündin keyin Kamal ğäliti bir täsadipqa duç käldi. İştin kelip, juyunup, tamaqlanğandin keyin kündikidäk Һšrliqaniŋ häviri bolup qalar degän ümüttä hoylidin çiqqan. U koçiniŋ dohmuşiğa yätkändä çoŋ yolni boylap kelivatqan Һšrliqani kšrüp qaldi. «Oŋummu, çüşümmu» deginiçä kšzini ugilidi. «Һšrliqa bu täräplärdä nemä qilip jüridu?». U kšzlirini ugiliğan halda Һšrliqa täräpkä qaridi. Bu çüş ämäs edi. Һšrliqa asti-beşiğa qarap, Kamal täräpkä dadiliraq besip maŋdi. Üzmu-üz kälginidä Kamalniŋ «Һšrliqa, bu rastinla sizmu?» degän avazini aŋlidi. «Rast, män Һšrliqa, malal kälmisä, biraz sšzläşsäk» dedi Һšrliqa… Kamal u yaqni şähärniŋ şäriq täripigä selinivatqan haşamätlik benani qorşap turğan yaş kšçätlik säyilgahqa başlidi.

Bu qetim sšz başlaş meniŋdin bolsun, — dedi u pütünläy hatirҗäm halda şu ätraptiki bäldiŋlärniŋ birigä kelip orunlişip. — Rast, siz qan tapşurğini kälgän çağda birinçi qetim uçraşqan bolsaq, ändi ikkinçisi hesaplinidu. Çünki män baliliq çağlirimdin başlapla yoçun jigitlär bilän bola-bolmas halda sšhbättä boluşni yaqturmattim. Buniŋ šzigä bola säväpliri bar, älvättä. Çünki meniŋ dadam män kiçik çeğimda çät äl basqunçilirini vätändin sürüp çiqiş җäŋliridä halak bolğan. Demäk, män bala çağlirimdila meni himayä qilidiğan kişimdin ayrildim. İkkinçisi, biz bir ata, bir anidin ikki qerindaş eduq. Һädäm meniŋdin bäş yaşçä çoŋ. Eytişlarğa qariğanda, yaş vaqitlirida bäk gšzäl qiz boptekän. Bu gšzällik keyinki jilliri šzigä düşmän boldi. Şähirimizniŋ qaysidu-bir mähällisidä turuşluq bir bayniŋ oğli hädämni on bäş yaştila šzigä toqalliqqa alğan ekän. Aridin bir jilçä štmäy qan jiğlap qaytip kälgän. Bu hal hämmidin ilgiri apamğa  bäk qattiq täsir qildi. Qäyärgä barmisun, qiziniŋ bu eçinarliq täğdiridin nalä qilip jiğlatti. Bu därtlärni az däp anamğa mänmu därt tepip bärdim. Sävävi, bala çağlirimda huddi oğul balilarğa ohşaş şoh edim. Şu şohluq bilän hoylimizniŋ otturida šskän çeqir üzüm däriğidin jiqilip çüştüm. Mana şu çağda ayiğim tizimdin çiqip ketiptu. Rämätlik apam meniŋ ağriqtin azaplinip jürginimni kšrüp, oşuqçä därt qilmay degän yärgä barğan bolsa keräk, sunuqçi, teŋiqçi degänlärni qeşiğa aparmay šzi äm qilip baqti. Ayiğim tizimdin çiqqan peti qalivärdi. Uniŋ ağriği meni halimdin taydursa, apamniŋ šmrini tügätti. 17 yaşqa toluvatqan jilim apamdin ayrilip qaldim. Ändi bar därtni hädäm tartişqa mäҗbur boldi. Mälä-mälä içidä «toku», «naka» degän namğa egä boldum. Öz vaqtida hämmä täräptin meniŋdin tšvän turidiğan bäzi dostlirim ädäp kätti. Naka halitimni til bilän izhar qiliştin taşqiri meŋişlirimni dorap, rasa küldi.

Һšrliqa šzini jiğidin aran tohtitip, biraz härikitidä qetip oltardi. Keyin kšzlirini u yaq, bu yaqqa jügärtip, mähsätsiz härikätlärgä kšçti. — Öydä bäş ayçä yattim, — helidin keyin til qatti u. — Keyin märkäzdin män oquğan uçiliöeğa oquğuçi qobul qilişqa adäm kälgänligini aŋlap, hädämgä yalvurdum. Ahiri raziliğini bärdi. Juttin ketip, birqançä zaman pitnä-pasatlardin qutulğandäk boldum. Aqivät oquşnimu tügitip, moşu yärgä işligili käldim. Buniŋdin razi edim. Çünki šzämni  bola-bolmas sšzlärdin jiraq sezättim. Bir qarisaŋ, hämmä iş šz qelipiğa çüşkändäk edi. Yolumni tapqan hesaplinattim. Äpsus, baldur hämdä artuqçä hoşal bolup ketiptimän. Kšrüvatisiz, därdim yeŋilandi. Käynimdin gäp tepip jürgänlär kšpäydi. Äŋ jirkinärligi şuki, ularniŋ arisida šzini bilärmän, mädäniyätlik, äqillik sanap jürgän ärlärmu çiqip qaldi. Bu sizgä sir ämäs. Toğrisi, u siz ubdan bilidiğan Aqmolla bolup çiqti. Uniŋ ilgirimu män toğriliq bir-ikki külkilik gäplärni toquğinini aŋliğan edim. Amma bu qetimqi bäk eşip ketiptu. Biraq buniŋ üçün meniŋ abroyum tškülgini yoq. Uni bolsa, başqilar gäp tapar, aҗiz müҗäz, degän namda ataydiğan boptu. Biz uniŋ ğäriligidin oşuqçä hapa bolmaymiz, älvättä…

Һšrliqa «biz» degän ibarini Kamalni šzigä yeqin tutup eyttimu yaki sšzgä sšz kelip qalğaçqa, eğizidin çiqip kättimu, u täripi namälum, amma bu halät ikkila täräpni sirliq quçaqqa aldi. Amma şunisi eniqki, Kamal ariğa çüşkän sükünattin paydilinip, Һšrliqani üstidin bolsimu küzitiveliş imkaniyitigä yätti. Bildiki, u yaq Kamalğa dümbisini qilğan halda buğuldap jiğlimaqta edi. U horlinip, äläm ilkidä jiğlatti. Kamal bu häqiqätni jüräktin his qildi. Üsti-beşini tüzäp, iŋigidin elip, beşini kšksigä basqan halda täsälla berälmisimu, här halda jürigini izhar qilişniŋ yolini tapti. Çünki u qizniŋ bügünki bu säpiri, eytqanliridin küç alğandäk edi. Şuŋlaşqa kšp keçikmäyla šzini dadil sezivatatti. Ahiri bäldiŋniŋ yšpänçük qismiğa sol biläklirini artip, väzimin sšzläşkä başlidi:

Һšrliqa, šziŋizdin qalar gäp yoq, ikkimiz ilgiri tonuş bolmiğan. Siz män toğrisida, män siz toğriŋizda başqilardin härhil hekayilärnimu aŋlimiduq. Hudayim nesip qiptekän, hozuriŋizda boldumdä, bu hildiki sävdalarniŋ säväpkarliri bolup qalduq. Män sizni çirayiŋiz, sšz-härikätliriŋiz, bolupmu apamniŋ çirayidiki bäzi ohşaşliqlar tüpäyli yaritip qaldim. Oşuqçä oylinişqimu imkan bolmidi. Çünki jürigim bu mäsilini teziraq bir täräp qiliş mäҗburiyitini zimmämgä jüklidi. Didarlaşmay štkän künlärdä päqät šziŋiz bilän hiyaliy didarlişiş, kšŋlümdiki gäpni šz eğizim bilän bayan qiliş arzusi bilän yaşidim. Pursät kälgändä eytivalay, ärkäklik salahiyitim vä män toğriliq sizgä hekayilär sšzligän tonuşlarniŋ namidin şipi kältürüp eytimänki, män sizni birinçi kšrginimdä qaysi däriҗidä yahşi kšrgän bolsam, šmrimizniŋ ahirqi pällisidimu şu däriҗidä yahşi kšrüş üçün qäsäm berimän. Sizdin bu häqtä eniq bir gäp aŋlimiğiçä sizni ägip jürüştin baş tartmaymän.

Kamal sšziniŋ ahirida meniŋ däydiğinim şu mänani ipadiligüçi uqum bildürüp, tamaka tutaşturdi.

***

Bu qetimqi uçrişişta asasiy gäp şu boldi. Keyinki qetim qiz bilän jigitniŋ mäslihiti pişti. Toy künimu bälgüländi. Quruluş otryadi şähärdä selinivatqan yeŋi šyniŋ qattiq-quruq närsilirini saqlap jürgän hanisini Kamalğa yeŋi šy süpitidä soğa qildi. Otryadniŋ işik-derizä yasaydiğan tseh işçiliri ularğa atap birdin yağaç karivät soğa qildi.

Һšrliqa işlävatqan şipahana bu toy üçün tilğa alarliq maddiy yardäm kšrsitälmigän bolsimu, qizlar däp eliş künliridin paydilinip, šyniŋ içi vä teşini aqartip, işik-derizilirini juyup tazilidi. Qaça-qomuç tizilidiğan orun, kitap җihaziliri tärtipkä selindi.

Toy bälgülängän küni štti. Uni toy däp atiğandin kšrä ikki täşkilatniŋ atarmän-çaparmänliridin bir qançisiniŋ baş qoşuş jiğini boldi, degän orunluq bolar edi. Nemä amal, äşu künlärdä yaşavatqan başqa ailiniŋ äzaliri qandaq kün käçürgän bolsa, Kamal bilän Һšrliqamu ularniŋ ätrapida künlirini štküzüş başlidi.

Yazniŋ hšpüldäp turğan issiq künliri tügäp, ätigän-ahşimi ğolni qoruydiğan salqin künlär başlanğanda Һšrliqa Kamalni šzigä qaratti:

Qiş bolsa yeqin. Ayliğimiz yemäk-içmäkkä aran yetidu. Kšmür, otun-yağaçni haliğançä elip işlitälmäymiz. Billä işlävatqan aililik kişilärniŋ eytişiğa qariğanda, şähärniŋ sirtidin härhil šsümlüklärniŋ kštmäşliri helä kšp ohşaydu. Ular künniŋ moşundaq salqinda şu kštmäşlärdin jiğivalidekän. Bizmu däm eliş künlärni bekarğa štküzmäyli. Meniŋ bu mäslihitimgä qandaq qaraysiz? — dedi. Kamal Һšrliqadin başqa gäp aŋlaymän däp oltiratti. Һazir aŋliğanliri uniŋğa ğäliti tuyuldi. Şundimu u bir işikkä, bir derizigä qariğiniçä, aŋlar-aŋlimas halda şivirlidi:

Bu toğrisida mänmu aŋliğan. Şuŋlaşqa keyinki däm eliş künidin başlap, otun tärgili çiqmaqçi edim.

Һšrliqaniŋ qoşumiliri yasalma halättä türülgändäk boldi.

Otun teriş haşamätlik iş. Sizni šzara qilip qoyattimmu.

Һšrliqa karivätni tärtipkä seliş işlirini tohtitip, asta eriniŋ qolini tutti:

Meniŋçä, biz turmuşniŋ mäşäqätliri šrdälgän harvuğa puhta täyyarliqlar bilän qetilğan qoş šküz. Şundaq bolidekän, başqa kälgänni kšrmäy ilaҗimiz yoq yaki Һšrliqani qiynap qoyumänmekin, däp qorqamsiz?

Һär halda…

Qorquşniŋ haҗiti yoq. Ägär rastinla şundaq oylaydiğan bolsiŋiz, Һšrliqaniŋ kimligini kšridiğan künliriŋiz yeqin. Män hämmä täyyarliqlarni kšrüp qoydum. Hudayim bizni şu künlärgä yätküzgäy…

***

Һšrliqa şu qetimqi däm elişta sähär oyğinip kätti. U yaqni oyğatqan taşqiridin kälgän gübürläşlär yaki šyiniŋ içidä u yaqtin, bu yaqqa jügrişip, viçirlaydiğan çaşqanlarniŋ avazi ämäs. Bälki bir täripigä qiŋğiyip, äynäkliri şalaqlap kätkän deriziniŋ yoçuqliridin kirgän sähär sälkini edi. Һšrliqa sälkindin keçisi yamğur tamçilap štkänligini säzdi. Çünki birqançä häptidin beri yamğursiz qağҗiriğan zimindin yamğur bilän orğiğan illiq hid kişiniŋ dimaqlirini ğidiqliğandäk bolatti.

Öyniŋ içi ay yoruği bilän ubdanla yorup qalğan edi. Uniŋ nuri mäydisini yaliŋaçlap, oŋdisiğa yatqan Kamalniŋ mäŋzini siypap štmäktä edi. Һšrliqa goya erini birinçi qetim kšrüvatqandäk tiklängän. Uniŋ käŋ peşanisini çüşüp turğan burğay-burğan qara çaçliridin zoqlanğandäk edi. Çoŋqurlaşqan kšzlär, qoyuq qara çaç vä ustihanliri pultiyip çiqqan mäŋzi u yaqqa kšp närsilärni hekayä qilatti. Һšrliqa hiyaliniŋ bu nätiҗisidin hursän edi. Amma şu mäzgili sol biliginiŋ kšyüşüp ağrivatqanliğini bayqidi. Һoşini jiğip, küzitivedi, biligi ta hazirğiçä Kamalniŋ boyni astida härikätsiz qalğan. U tšvänki levini asta çişläp, bästini qozğatmaqçi bolğinida, Kamalniŋ kšzliri lipildap kätti. U ayaliniŋ qollirini aliqini içigä elip, silaşqa başlidi.

Ohitip qoydum, — soridi Һšrliqa. Kamal meyiğida külüp qoydi. Һšrliqa bolsa, sšzini davam qildi. — Һazirçä hatirҗäm yetip turuŋ. Män çay täyyarlay. Keyin ohitimän.

Ular qah-qah külkisi, mäzmunluq, mänidar sšzlirini eytar-eytar qandaq qilip şähärdin çiqip kätkinini säzmäy qaldi. Bu täräp şamal, boranlar bilän qäyärlärdindur uçirip kälgän uşşaq taşlarniŋ astida qalğan. Şuniŋğa qarimay, bu yärlärdä julğun-tikänlär qoyuq šsätti. Ular vaqti yätkändä solup, muştumdäk kštmäşlärni qalduratti. Ular kšmür misali çoğ qaldurup, eğir kšymisimu här halda küçlük yeqilğu edi.

Şuŋlaşqa şähär hälqi keyinki bäş — on jildin beri bu täräplärgä ubdanla üginivelişqan. Kštmäşlärniŋ qandaq terilidiğanliğini, uni elip ketişkä qaysi usul äplikligi toğrisida kişilärdin kšp aŋlap kelivatqan Һšrliqa tohtiğan җayğa ağamçisini yeyip, qolayliq orun raslidi. Uniŋ üstigä palas bilän kona mişkaplarni yeyip çiqti. Kamalğimu şu hildiki җay yasap, häyäl qilmay kštmäş terişkä kirişip kätti. Bayiqi juquri käypiyat, mänaliq sšz-härikätlär bilän kšp keçikmäy raslanğan orunğa kštmäşlärni šrdävetişti. Kamal däsläp Һšrliqaniŋ jükini täyyarlidi. Keyin šziniŋkinimu hazirlidi. Һšrliqa oŋdisiğa yetip kštmäş tüginini mürisigä elip, çarisini tapti. Һšrliqaniŋ jükidin eğiriraq vä kšlämlik qilip yasalğan tügünni mürisigä eliş qiyin edi. Һšrliqa yälkisidä eğir jük bolğiniğa qarimay, Kamalniŋ ätrapida peqiratti.

Siz maŋivärsiŋiz bolatti Һšrliqa, män bir amalini qilimän, ayiğiŋizğa küç kiridu,  — yalvurğandäk bolatti Kamal. Lekin deginidin qaytmay, uniŋğa yardämlişişniŋ yolini istätti.

Һšrliqa şu küni jükni qiynalmay, yollardimu oynap-külüp elip maŋdi, eğizidin çiqqan sšzgä qät°iy ämäl qilidiğanliğini kšrsätti.

***

Şu teriqä bir-birsini qädirläşni bilidiğan bu yaş är-ayal şähärdä yänä ikki jil turup qaldi. Bir qiz, bir oğulluq boldi. Üçinçi jili bolsa, märkäzgä yeqin «Bahar» yezisida turuvatqan Kamalniŋ ağinisi Hämit degän muällim dosti ularni kšçirip kätti. Kamal yeziniŋ ottura mäktividä fizika-matematika pänliriniŋ muällimi, Һšrliqa şu yezida şipahanida hämşirä bolup işläşkä başlidi. Ularğa sirttin kelip şu yärdä yaşap qeliş istigini bildürgüçi kişilärgä atap yasalğan yeŋi šylärdin üç haniliq pätir aҗritildi.

Bir qarisaŋ, hämmä işlar җayida, hayat kšŋüllük štüvatqandäk bilinidu. Lekin yeŋi makan, yeŋi iş, yeŋi adämlär bilän ubdan tonuşqiçä aridin helä vaqit štti. Kamal bu җäriyanda ayalidimu, balilardimu säl miskinlik säzgändäk boldi. Һätta balilar kona җaylirini kinäp qalğandäk bilindi. Kamal buniŋ üçün šzini äyiplik sanidi. Yahşiğinä pursät tepip, ularni nahiyä märkizigä apirip, oynitip keliş, qiziq närsilärni kšrsitiş arzusiğa berildi. Bu pursät may eyiniŋ biridä däm eliş künigä toğra käldi. Kamal bilän Һšrliqa baliliriniŋ çoŋini yetiläp, kiçigini kštirip, yolğa çiqti. Märkäzniŋ istirahät beğidin ubdan orun egilidi. Şu ätraptiki šstäŋ yeniğa dästihan yeyip, oltirişti. Kamal bolsa, Һšrliqadin ahça elip, balilarğa yemäkliklär, usluqlar alğini bağniŋ sirtidiki dukanlarniŋ birigä qarap maŋdi. U nişan qilğan dukiniğa yetip, ändila işikni açmaq boluvedi, kimdu kelip, uniŋ biligidin tutti. Bu Kamal bilän oquşni birgä tamamlap, moşu tävägä işqa kälgän ağiniliriniŋ biri edi. U: «Ahşam Hämit çüşkän ekän. Ağinilär aŋlap, täbrikläp ketişti. Ularniŋ istigi bilän bügün parkta birär saat oltirişni niyät qilğan eduq. Oquşni tügitip, jiraq-yeqinda jürüp uçraşqinimiz moşu. Şuniŋ üçün biz bilän billä bol» dedi. «Yahşi boptu män šydikilärgä, balilarğa bir oynitip çiqiş vädisi bilän keliveduq. Ular istirahät beğida meniŋ yolumğa qarap qaldi. Kütküzüp qoysam kelişmäslik bolar» dedi Kamal. Uniŋ sšzi štmidi. Savaqdaş ağinisi 10 — 15 minut vädä qilip, Kamalni başlap kätti. Billä oquğan dostlar Kamalni kšrüp, qoyup bärmäy, qançä qarşiliq kšrsätmisun, yolini qilip, bir-ikki ryumka içküzüvätti. Kamal üçün tepilmaydiğan pursät otta oltarğandäk qiyin štti. Һšrliqaniŋ tälmürüşliri, balililarniŋ «qosiğim açti» deyişliri, «dadam nägä kätti?» däp zarlaşliri hiyalidin štüp, bäk azaplandi. Ahiri üç saat štkändin keyin Kamal bir yolini qilip, toptin üzülüp çiqti. U jügräp degidäk istirahät beğidiki egiligän yerigä kälginidä, u yärdä heçkim bolmay çiqti. Qattiq iztirap çäkkän Kamal şu küni yärgä qaraŋğu çüşkängä yeqin yeziğa yetip käldi.

Һšrliqa käçlik tamaqni balilarğa yegüzüp, ändi uhlitişqa tayin tapqan ekän. Kamal jiğliğidäk bolup, bar häqiqätni sšzläp çiqti. Ayali uniŋ barçä sšzlirini besiqliq bilän tiŋşidi. Sšz ayaqlaşqanda ornidin turup, uniŋ yeniğa kelip oltardi. Beşini quçiğiğa alğan halda çaçlirini siypidi.

Hiҗalät boluşniŋ haҗiti yoq, — dedi u yoldişiniŋ beşidin qolini almay. — Ularniŋ bäziliri siz bilän institutta bäş jil oquğan, ayrimliri mähällidaş dostliriŋiz. Bäziliri ayali bilän bäziliri šzliri yalğuz šyümizgä kelip turdi. Һämmisi sizni  yeniğa elip kälginidin hursän. Һämmisi šziniŋ sizdäk dosti barliğidin pähirlinidekän. Bolup štkän ayrim vaqiäliklär toğrisida sšzläşsä, rastini eytsam, sizgä bir çağlarda raziliq bärmäy avarä qilğinim üçün šzämni šzäm käçürälmäy ketimän. Hudayim buyrisa, neri-peri işlirimizni birtäräp qilivalğandin keyin ularni jiğip, bir oltiriş štküzmisäk bolmaydu.

Kamal ornidin turup, ayaliniŋ qolini aldi:

Meni bäk kütüp kätkänsilär…

Ançilikmu ämäs, — pärvasiz җavap bärdi Һšrliqa, — siz bağdin çiqip, bäş minutlardin keyin ağiniŋiz Hämitniŋ çoŋ hädisi Zäynäphindämni kšrüp qalduq. U yaq silär җäm bolğan parkta muzşekär satidekän. Һeliqi ağiniŋiz sizni sšräp degidäk topqa elip kälgänligini, hämmä siz bilän quçaqlişip kšrüşüp kätkänlirini sšzläp bärdi. Şuniŋdin keyin kütüşniŋ haҗiti yoqluğini šzäm yäştim…

Keyinki vaqiälärdimu Hämitniŋ qatnişi bar. Çünki u şu çağlarda šyliniş täräddutiğa çüşüp qalğan edi. Toy vaqti eniqlinip, u yeqinlişişqa qarap billä oquğan, hämdä mähällilik ağiniliri «hämmimizniŋ qerisi, hämmidin yaş küyoğul» deyişip, toyğa bäziliri šzi, bäziliri ayali bilän qarişişqa kirişip kätti. Älvättä, bu topniŋ içidä Kamalmu bar. Lekin Һšrliqa üçinçi pärzändigä eğirboy bolğaçqa, ayallar topiğa arilaşmidi. Һätta u yaq toy bäzmisigimu qatnişalmaydiğanliğini eytqan. Lekin Kamal «Avaylaymiz, sizgä Qämirdinniŋ ayali Aliyäm hämra bolidu. Şundaq qilmisaq, Hämit degän meniŋ mälidaş, savaqdaş dostum. Özini bizgä yeqin tutidu. Uniŋ üstigä meni «Jigit qoldişi» qilip tayinlaptu. Şundaq halättä çättä tursaq bolmas» dedi. Şundaqmu boldi, Һšrliqa Aliyämniŋ yardimi bilän toy bäzmisigimu qatnaşti.

Şu keçisi Һšrliqa yahşi uhlalmidi. Taŋ ändiginä süzülüvatqan bir mähäldä Kamalni ohatti:

Dohturğa barmisaq, bolmaydiğan ohşaydu, — dedi špkisi tolğan bir halättä. — Keçiçä ağrip çiqtim. Uniŋ üstigä qosaqtiki bala ahşam midirlavatatti, buniŋdin säl ilgiri midirlimaydiğan bolup qaldi…

Kamal peşanisigä bir şipaliq uruvätti. Çünki u ahşam bäzmidä Һšrliqaniŋ bearam boluvatqanliğini bilgän. «Unimiğiniğa qoymay dohturğa elip barsam boptekän» däp oyliğaç, ayalini kiyindürdi. Һäyäl qilmay, tuğut anisiğa tapşurğandin keyin top-toğra Aliyämniŋ aldiğa käldi.

Rastini eytiŋ, ahşam toyhanida birär kšŋülsizlik boldimu?

Soal birqançä qetim soralğandin keyin Aliyäm beşini tšvän selip sšzläp kätti:

Ahşam silär qiz-jigitlärni elip kätkändin keyin kšp štmäy şamal çiqip kätti. Keyin u küçäygändä, dästihan ätrapidmkilär šylirigä kätti. Biz sizni kütäyli däp tiriştuq. Lekin şamal biz oltarğan җayniŋ üstigä yeyilğan palazni julup kätti. Ahiri qozğalmay bolmidi. Mähälliniŋ tšvän täripi bilän ketäyli desäk, yol uzaq. Juquri bilän maŋayli desäk, zärätkaliqtin štidiğan gäp. Nemä qilişimizni bilmäy biraz turup qalduq. Keyin qarisaq, biz täräptin kälgän birqançä oğul-qiz nahşa eytip, zärätkaliq täräpkä yüzländi. Ular yetip kälgiçä ketiveräyli, däp aldiriduq. Biz zärätkaliq täräpgä yätkiçä şamal boranğa aylandi. Män Һšrliqani mäkkäm qoltuqlap maŋdim. Şu tählittä äŋ qorqunuçluq җayğa yätkinimizdä, içkiridin tamdäk käŋliktä bir appaq tselofan şildirlap çiqip käldidä, heç yärgä burulmay top-toğra Һšrliqaniŋ üstigä yepişti. «Vay, җan, dähşät!» däp vaqirap, şu yärgila oltirip qalduq. Anğiçä käynimizdin kelivatqan yaşlar yeqinlaşti. Ularniŋ yardimi bilän, bir amal qilip, šygä yetivalduq,

Hulläs, bala šlük tuğuldi, Kamal ayalini teç-aman šygä elip käldi vä bolup štkän kšŋülsizlikkä šzini äyipläp, ayalidin käçürüm soridi.

Öziŋizni äyiplik sezivärmäŋ, — dedi Һšrliqa yänä eriniŋ jirik çaçlirini tariğaç. — Äyiplik kişi sürüştürülsä, bu — män? Çünki tuğut qärälim yeqin turup, u bäzmidä maŋa nemä bar! Şuni banä qilip barmasliğimmu mümkin edi. Lekin män barmiğandin keyin sizniŋ meni yalğuz qoyğiŋiz kälmidi. Undaq qilsaq, tonuş-bilişlärniŋ aldida hiҗalätçilikkä qalattuq. Çünki Hämit sizniŋ qädinas dostuŋiz. Bizniŋ bu yärlärgä kelip, şunçilik qolayliq şaraitlarğa erişkinimizmu şu ağiniŋizniŋ yardimi. Boran, zärätkaliq, baliniŋ hätärgä uçraşliriniŋ hämmisi täbiiy hal. Sävir qilmaq keräk. Qolumiz quruq ämäs. Hudayim nesip qilsa, yänimu pärzäntlirimiz bolidu…

***

Kamal şu keçisi birqançä qetim oyğinip kätti. Һär qetimqida Һšrliqani çüşidä kšrdi. Ornidin turup, tšr täräptiki esiqliq ramkidiki Һšrliqaniŋ süritigä hiҗil qaridi. Ätigänligi oğli, kelini vä nävriliri bilän billä oltirip, çay içti. Oğli işqa maŋğanda «Män bügün Bişkekqa barimän. Һädämniŋ toy işliri yeqinlişip qaldi. Jiraq-yeqindin çoŋlar kelidiğan gäp. Şundaq çağda ularniŋ yenida bolmisam bolmas. Silär toyğa yeqin bararsilär, dedi.

Toy harpisida Kamal şähär märkizigä berip, Bişkekqa meŋip turidiğan taksistlarniŋ birini yallididä, yolğa ravan boldi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ