Suyuqaş, andin ätkänçay

0
665 ret oqıldı

«Por Bajın-2015» ekspeditsiyasi äzaliri: tarih pänliriniŋ doktori, professor Ablähät Kamalov (ekspeditsiya rähbiri), Qazaq milliy geografiyaliq җämiyitiniŋ äzasi, geografiya pänliriniŋ doktori Ordenbek Mazbaev, yazğuçi İsmayilҗan İminov, җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ başqarma äzasi, tiҗarätçi Maydin Abdullaev, «İnayät» assotsiatsiyasi analitika bšlüminiŋ başliği Sülhi Mäşräpov, operator Roman Kaliev vä mäzkür qurlarniŋ muällipi Tıva Җumhuriyitiniŋ paytähti Qızıl şähiridin mikroavtobusqa oltirip, Çadan şähirigä atlanduq. Musapä 223 çaqirim.Tıvada bäş çoŋ şähär bar ekän. Çadan şularniŋ biri. U  Rossiya Federatsiyasiniŋ Mudapiä ministri Sergey Şoyguniŋ (1-sürät) tuğulğan juti. Öz vaqtida Sergey Şoyguniŋ «bizniŋ uyğurlarğa yeqinçiliğimiz bar» däp eytqini yadimizda. Şuniŋğa qariğanda, u yaqta qerindaşlirimizni kšpläp uçritimiz degän oyda ketip barimiz. İkki ariliq maŋa bizniŋ Ğulҗa yolini äslätti. Tohsininçi jillarniŋ otturisi bizdä kolhoz-sovhozlar tarqap, egiliklärniŋ bayliği talan-tarajğa çüşüp, kšpligän benalar egisiz, işik-derizisiz qalğan edi. Amma elimiz šz mustäqilligigä erişkändin keyin biz çapsanla putimizğa turuvalduq. Һazir bizdä undaq šrülüp, egisiz yatqan benalar yoqniŋ ornida desäkmu bolidu. Һä, Tıvada tohsininçi jilliri çüşkän «bohrançiliq bombisiniŋ» orunliri şu petiçä turuptu. Kona benalar, buzulup yatqan tehnikilar… Huddi biri sürätkä çüşirip ilip qoyğandäkla turidu. Taş yolniŋ ikki täripidin birän-sirän kiçik dukan yaki kafe kšrüşkä bolidu, halas. Bir-ikki yärdä yanarmay stantsiyalirini  uçrattuq. Başqa kšzgä kšrüngidäk heç närsä yoq.

Turğunlar šylärni asasän yağaçtin salidekän. Şuniŋğa qariğanda, yağaç ärzän ohşaydu, degän oymu käldi bizgä. Çadanğa az qalğanda bir yağaçtin selinğan šyni alaytän šyemŋ içini kšrüp çiqiş qarariğa kälduq (2-sürät). Täliyimizgä ğoҗayini ondar bolup çiqti. Biz kälgän päyttä u kiçikkinä beğidiki kšktatlarni suğirivatqan ekän. Öyniŋ egisi  İrina Ondarni  sürätkä çüşirivalduq (3-sürät), amma u biz bilän uzaq gäplişip kätmidi. İrina šzini uyğurlarniŋ ävladi, däp hesaplaydekän. Bizgimu kerigi şu edi.

***

Biz ikki mäyrämgä täklip qilinğan eduq. Birinçisi, «Ustuu-Huree» namliq häliqara festival'. Mäzkür festival' 1999-jili Tıvadiki tarihiy җaylarni šz äsligä kältürüş mähsitidä, җümlidin Çadandiki Budda  ibadäthanisini äsligä kältürüş üçün uyuşturulğan ekän. İbadäthana äsligä  kälgändin keyinmu uni štküzüş än°änigä aylinip qaptu.  Festival' üç kün davam qilip, uniŋda iҗraçilar päqät җanliq avazda nahşa eytidekän. Vaqtimiz qis bolğaçqa,  festival' iştrakçiliriniŋ talantini  ahiriğiçä tamaşä qilalmiduq. Bizniŋ bu säpirimizgä hämra boluvatqanlarniŋ eytişiçä, ikkinçi toy qiziqarliq.

***

İkkinçi mäyräm şu Çadan şähiridä boldi. Bu «Nadım» däp atilidiğan malçilar toyi ekän. Tıvaliqlar asasän çarviçiliq bilän şuğullinidekän. Şuŋlaşqa jiliğa bir qetim, yäni iyul' eyiniŋ ahiri malçilarniŋ  birjilliq ämgiginiŋ yäküni çiqirilidekän.  Huddi moşundaqla toy här jili Moŋğulstandimu štüp, buni «Çinğishandin qalğan toy» däpmu ataydekän. Çinğishan bu toyda ikki närsigä alahidä kšŋül bšlgän. Birinçisi, atlar bäygisi. İkkinçisi, çeliş. Şu arqiliq u šziniŋ äskärliriniŋ sepigä äŋ jügrük atlar bilän äŋ küçlük adämlärni tallavalğan. Bügünki kündä bolsa, malçilarniŋ ämgigi birinçi orunda turidekän. Һär jili toyda šz ihtiyaridiki malniŋ umumiy sanini miŋğa yätküzgän adämgä mukapat tapşurulup, uniŋ ahiri härhil sport musabiqiliri bilän  kontsert programmiliriğa ulişidekän.  Biyilmu malçilar toyi dağduğiliq štti. Taş yolniŋ bir täripidä atlar bäygisi štküzülüvatidu. Yänä bir täripidä kigiz šylärdä jiraq-yeqindin kälgän mehmanlarğa hšrmät kšrsitilmäktä. Tamaqlar kšrgäzmisi uyuşturulğan rätni arilap kelivetip, adättiki çšşürä, gšş-nanlarni kšrgändä hoşal bolup qalimiz. Bir yärdä käpiniŋ astida tıvaliq är kişi  (4-sürät) suyuqaşniŋ çšpini kesivetiptu. Salam-saattin keyin biz uniŋğa rusçilap: «Bu bizniŋ uyğurniŋ suyuqeşiğu» deduq. U kšp oylanmayla: «Mänmu uyğurğu» demäsmu! Һeliqi kişi bilän quçaqlişip kšrüştuq. Özini «Sergey Ondar» däp tonuşturğan u tıvaliqlarğa «män uyğurniŋ ävladi» däp mahtinidekän. U bizgä uyğurlar vä Por Bajın sariyi häqqidä aŋliğanlirini eytip bärdi. Uyğurlar häqqidä kšpiräk bizdin soridi. «Uyğurlar mehmandost häliq, aldi bilän tamiğimizdin däm tartiŋlar» dedi u hoşalliğidin qin-qiniğa patmay. Bir ariliqta dästihanğa süt qoşulğan çay käldi. «Biz çayğa tuz selip içimiz, silärçu?» dedi sahiphan. «Bizmu şu, buni «ätkänçay däymiz» deduq. U tehimu hoşal bolup kätti. «Äjdatlirimiz uyğur däp aŋlaymiz, biraq häqiqiy uyğurlarni kšrälmäy šmrimiz štüvatatti. Mana bügün didar kšrüşüp oltirimiz» dedi Sergey biz bilän hoşlaşqusi kälmäy.

— Bu yaqtimu uyğurlarğa alahidä hšrmät kšrsitilidu, — dedi u hoşlişiş aldida. — Aŋliğan bolsaŋlar Terehol nahiyäsidä on bäş uyğur şähärçisi vä bir uyğur җäŋçisiniŋ häykili bar. «Uyğur җäŋçisiniŋ» bir quliği yoq…

Bu qiziq ekän. Ätä Uyğur şähärçiliri bilän Uyğur җäŋçisiniŋ  häykili ornitilğan җayni ziyarät qilimiz.

   Bähtişat SOPİEV.

(Davami bar).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ