Bizniŋ nahiyä

1
721 ret oqıldı

Ötkändä Qızıl şähiridin Çadan şähirigä bolğan säpirimizdä ariliqtiki musapini bizniŋ Ğulҗa yoliğa ohşitivedim. Çadanğa yätkiçä uçraşqan yezilarni arimizdiki çeläklik Maydin Abdullaevniŋ «çişiğa tegip»  «bu  Qaraturuq», «bu Masaq» däp tonuşturup maŋdim. Terehol nahiyäsigä kälgändä bizgä hämra bolğan jigittin «uyğur» degän sšzni kšp aŋlaydiğan bolduq. Şundaqla mäzkür nahiyädä Por- Bajın sariyi, on bäş uyğur şähärçisi vä bir uyğur solditiniŋ häykili bar ekän. Buni aŋlap Maydin akam maŋa «Uyğur nahiyäsigä kälduq» dedi.

Uyğur şähärçiliridä kimlär yaşiğan?

Bizni «Uyğur nahiyäsigä» Tıva Җumhuriyitigä tonulğan tarihşunas alim Demir Tüluş elip käldi. Demir kim bilän qäyärdä vä qandaq sšzläşni yahşi bilidiğan jigit ekän. Biz, ekspeditsiya äzaliri, yättä adäm, yättimizdä yättä türlük müҗäz. U härqaysimizniŋ kšŋlini elişqa tirişti. Kšp närsilärni bilidiğini kšrünüp turidu. Şuŋlaşqa kšp sšzläydekän. Andin u adämlärni tiŋşaşni bilidekän. Sšzgä sšz  kälgändä çaqçaqmu qilidekän. Biz säpirimizgä äynä şundaq adämniŋ hämra bolğiniğa hoşal bolduq. Bolupmu u arimizdiki yazğuçi, milliy mädäniyitimizniŋ җankšyäri İsmayilҗan İminov bilän dost bolupla kätti. Tıvaliqlar toğriliq kitap yezişqa tutuş qilğan İsmayilҗanniŋ uniŋğa soalliri tügimidi. Demirmu zerikmäyla җavap bärdi. Çätällik alim bilän qaytqiçä billä jürduq. Äpsus, u Por Bajınğa baralmidi. Amma u Terehol nahiyäsidä bir kün biz bilän bolup rohiy usluğimizni qandurdi.

Däsläpki säpirimiz uyğur şähärçilirigä boldi. «Uyğur şähärçisi» desä, biz däsläp uyğurlar yaşaydiğan bir şähärçä, däp çüşiniptimiz. Bir yeziniŋ çetigä çiqtuq. Käŋligi ikki metr bolğan tamlarniŋ orni eniq kšrünüp turidu, bäzi yärlärdä yerim tamlar qaptu. Meniŋ qayil bolğan yerim, yeziniŋ yenida turğan bu tarihiy җayğa turğunlar heç tegişmäptu. U yärgä heçkim quruluşmu salmiğan. Äjdatliriğa hšrmät bilän qarap, u yärlärni taza tutuşqa tirişiptu. Buniŋ šzi bizgä bolğan çoŋ hšrmät. Demirniŋ eytişiçä, štkän äsirniŋ yätmişinçi jilliri arheologiyalik işlarni jürgüzgän ataqliq alim Vaynşteyn bu җayni uyğur soldatliriğa vakalätlik qilidiğan rähbärlikniŋ kazarmisi bolğan däp hesaplaydekän.

– Bu ispatlanğan närsä – däydu Demir Tüluş. – Bu şähärçä näq otturiğa selinip, Enisey däriyasidin jigirmä çaqirim yärgä orunlaşqan. Qalğan şähärçilär ätrapni qorşap turidu. Qorşiğan täbiät mänzirisigä qarapmu şundaq oyğa kelişkä bolidu. Bu şähärçilär säkkizinçi äsirniŋ ahiriliri, yäni 780 – 785-jilliri selinğan. Tamliri seriq topidin soqulğan. Käŋligi ikki, egizligi tšrt metr. Һazirqi tšmür armaturiniŋ orniğa ular yağaçni paydilanğan. Por Bajın sariyi bilän bu benalarniŋ layihisi, bir däp eytişqa toluq asas bar.

Bu säpärdä Demir Tüluşqa bizniŋ ekspeditsiyaniŋ rähbiri, tarih pänliriniŋ namziti Ablähät Kamalovmu «yardäm qildi». Umu kšpligän tarihiy faktlarni bilidekän. Alimniŋ eytişiçä, bügünki kündä uyğur şähärçiliriniŋ sani jigirmä birgä yetiptu. Yättinçi äsirdä qirğizlar bilän soquşqan uyğurlar bu şähärçilärni vaqitliq qorğan süpitidä paydilanğan. Uniŋ bir ispati, šz vaqtida bu yärlärni koliğan arheologlar şähärçidin heçqandaq qural-yaraq vä başqa närsilärni uçratmiğan.

Uyğur solditiniŋ nemişkä bir quliği yoq?

Tarihta Bijigit yezisiniŋ sirtidiki granittin yasalğan soldat  toğriliq helä vaqitqiçä härtürlük paraŋlar eytilip kälgän ekän. Başta uni Çiŋğizhan degänlärmu boptu. Keyin alimlar Por Bajınni vä uyğur şähärçilirini tapqandin keyin u «Uyğur solditi» atilip kätkän. Bäzi alimlar uniŋ qolidiki komzäkkä qarapmu uniŋ uyğur ekänligini ispatlap bärgän. Vaqit štüp, bu җay tarihiy mirasgahqa ayliniptu. Ätrapi qorçilip, uniŋğa  küzätçi qoyuluptu. Jigirminçi äsirniŋ başlirida bir top alimlar kšpligän tehnikilarni äkelip, bu «soldatni» mirasgahqa elip kätmäkçi boptu. Şunçä tehnika uni ornidin qozğitalmiğan ekän. Uniŋ astiniŋ qançä metr çoŋqurluqta ekänligini heçkim bilmäydu. Mana şuniŋdin keyin u yär hasiyätlik bir җayğa aylinip qaptu. Künigä onliğan adämlär kelip uyğur solditiğa šzliriniŋ tiläkliriniŋ orunlişini sorap iltimas qilidekän. Kälgänlär uniŋğa aldiçä kirip, baldur uni ikki qoli bilän tutidekän. Andin bir närsä iltimas qilip, oyidikini ikki qetim quliğiğa piçirlaydekän. Keyin qandaq uniŋ yeniğa kirgän bolsa, şundaq käyniçä çiqip ketidekän.

– Soldatniŋ bir quliği nemişkä yoq, – däp soridim Demirdin.

– Rivayätlärgä asaslansaq, adämlärniŋ armanlirini nurğun aŋliğanliqtin deyişidu. Demäk, bu yärni ziyarät qilğuçilarniŋ sani  kšp bolğan. Silärmu şularniŋ biri. Märhämät, qerindişiŋlardin armanliriŋlarniŋ orunlişini iltimas qiliŋlar, – dedi u.

Bayqiğinim, kälgänlärniŋ hämmisi äynä şu quliği yoq täräpkä piçirlavatidu. Demir meniŋ nemä sorimaqçi bolğinimni çüşändi.

Armanliriŋlar çapsan orunlinidu, – dedi u.

Biz här ikkila quliğiğa piçirliduq. Bayqiğinim, tıvaliqlar äynä şundaq irimlarğa bäk işinidekän.

Bähtişat SOPİEV.

(Davami bar).

Sürätlärdä: 1. «Uyğur solditi» qorşalğan җay. 2. Demir Tüluş.  3. «Uyğur solditiğa»  «iltimas». 4. Uyğur şähärçiliridiki kona tamlar.

Bälüşüş

1 izahät

  1. Mäzmunluq yeziliptu, täqät bilän davamini kutimiz ! Bir tarihiy kitap yazsiŋiz bolidekän Bähtişat !

Javap qalduruŋ