Oçaq vä tonur

0
632 ret oqıldı

Uyğur hälqi uzun tarihiy täräqqiyat җäriyanida šzigä has, hazirmu paydiliniş qimmitigä egä kšpligän mädäniy miraslarni yaratqan. Oçaq bilän tonur äynä şular җümlisidindur. Büyük mutäpäkkür Mahmut Qäşqäriyniŋ «Türkiy tillar davani» äsäridä bular häqqidä eniq mälumat berilgän.Tonur häqqidä gäp qilsaq, u şordin yaki otqa çidamliq seğiz lay yaki hiştin yasilidu. Uniŋ Şor tonur, Hiş tonur, Tšmür tonur, Çoyun tonur, İdiş tonur, Küp tonur, Arilaşma tonur qatarliq türliri moҗut.

Һärqaysi jutlarda adämlär oçaqlarni šzliri yaşaydiğan җayniŋ şaraitiğa, turmuş aditigä qarap salğan. Oçaqniŋ tšvändiki türliri bar.

Şor oçaq. U seliniştin aval haniniŋ tšr, tšşük, pägah, supiliri ubdan tählil qilinip, qum arilaş topida çirayliq oçaq qelipi yasilidu. Andin çšllüktin kältürülgän şor qattiq yärgä tškülüp, kaltäk-toqmaqlar bilän ezilidu. Keyin ğälvürdin štküzülidu vä buğday çäşlängändäk çäşlinip, yoğan täŋnidä hemirdäk juğirilidu. Zogula tutulğandin keyin uniŋ qelipi elinip, oçaq härä kepigi, qurutulğan kala tezigi qatarliqlar bilän islinip, pişirilidu.

Arilaşma qurulmiliq oçaq. Şor topa şor oçaqniŋkidäk täyyarlinidu vä uniŋğa şehil, qum, tsement, qatarliq materiallar muvapiq nisbättä arilaşturulup, arilaşma lay tšmür qelipniŋ üstigä çak basturup yasilidu. May qatqandin keyin, qelipni elivetip, oçaqni paydilansa bolidu.

Hiş (kesäk) oçaq. Tšrt santimetr käŋliktiki tšmürdin parçilinidiğan ägmä yasilip, u oçaq selinidiğan җayğa qelip ornida qoyulidu. Andin qulallar (tavaqçilar) işlitidiğan seğiz soqulup, teriq ğälvürdin štküzülidu. Şuniŋdin keyin tozğaq yaki ğälvürdin štküzülgän yumşaq saman, tsement arilaşturulup lay etilidu. Kesäk çak basturulup yasilidu.

Seğiz lay oçaq. Namidin kšrünüp turğinidäk, bu oçaq seğiz laydin yasilidu vä uni härqandaq җayda işlätkili bolidu. Mundaq oçaqta qedimda äҗdatlirimiz nan yeqip, gšş pişirip yegän.

Kšmäç oçaq. Bu oçaq çarviçiliq, dehançiliq täräqqiy ätkän tävälärdä tam içigä çiqirilğan yan moriniŋ uduliğa selinidu. Moriniŋ uduli tüzlinip, ätrapi 3-4 santimetr egizlitilgändin keyin, soqulğan şorğa aziraq qattiq tuz arilaşturulup, lay etilidu. Uniŋ bilän oçaq içi 10 — 15 santimetr qelinliqta sugilidu. Mundaq oçaqni adättä kšmäç pişiriş üçün paydilinidu.

Tšmür oçaq. Buni yasaş üçün çoŋ may tuŋi otturidin kesilidu. Uniŋ otturisiğa şala, şalaniŋ juquri-tšvinigä otun-kšmür salidiğan, kül tartidiğan qapqa qoyulup, kanayliq çiqirilidu vä astiğa üç put bäkitilidu. Mundaq oçaqni haliğan җayğa yštkäp işlätkili bolidu.

Şalaliq (šrä) oçaq. Bu oçaqniŋ ot qalaydiğan yerini šlçäp, çotniŋ sepidäk tšmür bir-ikki ğeriçtin kesilip, qatar bäkitilidu. Şalaliq oçaqniŋ tegidin hava štkäçkä, ot bäk uluq, yalqunliğan halda kšyidu.

Han oçaq. Bu oçaq mehmansaray šygä tam җavän şäklidiki moriniŋ içigä yasilidu.

Uyğurlarda bulardin başqa oçaqniŋ Tonur oçaq, Çalma oçaq, Kolima oçaq, Yärlik oçaq, İdiş oçaq, Kšlçäk oçaq, Mora oçaq, Humdan oçaq, İslaq oçaq, İsriqdan oçaq degän türlirimu mälum.

www.baxlan.com

Bälüşüş

Javap qalduruŋ