Dähşät qapliğan jillar

0
767 ret oqıldı

Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti N.Ä. Nazarbaevniŋ «1997-jilni umummilliy razimänlik vä säyasiy täqipläşlär qurvanlirini hatiriläş jili» däp elan qilğan Pärmaniğa biyil toğra 15 jil boldi. Şuniŋdin bu yan här jili 31-may säyasiy täqipläşlär qurvanlirini hatiriläş küni süpitidä atap štülmäktä. Bu küni ularğa ornitilğan yadikarliqlarğa gülçämbärlärni qoyup, rohi aldida baş egimiz. Nahäqtin-nahäq täqipläşkä uçriğanlar toğriliq gäp qilidiğan bolsaq, kšzimizni yaş egip, jürigimiz moҗulidu. Çünki dähşät borini miŋliğan adämlärni därt-häsrätkä paturğan edi.

Tarihiy häqiqätkä tayansaq, oktyabr' inqilavidin keyin Keŋäş elida nahäq äyipläş ähvalliri bir näççä qetim yüz bärgän ekän. Ändi uniŋ äŋ ovҗ alğan dävri 1937 — 1940-jillarğa toğra kelidu, yäni tšrt milliondin oşuq adäm säyasiy täqipkä uçrap, ularniŋ tähminän on payizi, sšz-soraqsiz etip taşlanğan. Җümlidin Qazaqstandin yüz miŋdin oşuq adäm här hil yala-tšhmätlär bilän täqipinip, ularniŋ 25 miŋi etivetilgän. Şu beguna adämlärniŋ 30 — 35 payizini rähbiriy hadimlar vä ziyalilar, 40 — 45 payizini savatsiz vä çala savatliq yeza adämliri, qalğinini işçilar täşkil qilidu. Ularniŋ arisida yeşi säksändin alqiğan qerilarmu, on güliniŋ biri eçilmiğan yaşlarmu bar edi. Umumän, Stalin dävridä GULAG lager'lirida 12-13 million adäm azap çäkkän.

Täqipläşkä uçriğanlar qatarida uyğur pärzäntlirimu az ämäs.  Hälqimiz arisidin yetilip çiqqan kšrnäklik täşkilatçilar, ziyalilarniŋ hämmisi degidäk «häliq düşmini» süpitidä qolğa elindi. Abdulla Rozibaqiev, İsmayil Tayirov, Mahmut Ğoҗamiyarov, Qasimhan Sufiyanov, Sidiq Zuliyarov, Һezim İskändärov, Yüsüpҗan Ğapparov, Һoşurahun Abdurahmanov, Äziz Һoşurbaqiev vä başqilar şular җümlisidindur. Säyasiy mähbuslarniŋ hämmisi  degidäk halak boldi. Öylirigä aman-esän qaytip kälgän sanaqliqlarniŋ šzlirimu hazir arimizda yoq.

Eytişlarğa qariğanda, ammiviy täqipläşlär başlanğan 1937-jili jut içidä, adämlär arisida alahidä qorqunuç, änsizçilik yüz bärgän. Bügün bar adäm, ätisi yoq, bügün üç adämniŋ beşi qoşulsa, ätisi ularniŋ ikkisi qolğa elinip, «häliq düşmini» atilip qalatti. Nurğunliğan savatsiz, säyasättin heç bir häviri yoq adämlärgimu «çät älniŋ şpioni» degän qalpaq kiygüzüldi. Adämlär nemä yüz berivatqanliğini çüşinälmäy zar qahşidi. Һätta ular bir-biri bilän munasivät qiliştinmu çätnidi, bir-birigä guman bilän qaraydiğan boldi. «Häliq düşmänliriniŋ» aililiri, baliliridin hätta uruq-tuqqan, ağinä-šŋgilirimu jiraqlaşti, kšrsimu kšrmäskä saldi.

Bu toğriliq maŋa hayat vaqtida «häliq düşmininiŋ» räpiqisi Zäynäp hädä Zuliyarova mundaq däp eytip bärgän edi: «1935-jili Uyğur nahiyäsiniŋ täşkil qilinişi bilän yoldişim Sidiq Zuliyarov mäzkür nahiyägä hizmätkä avuşup, nahiyälik maarip bšlümini başqurdi. Qirğizsay yezisida yaşiduq. Män quçiğimda bala bolğaçqa, vaqitliq muällimlik işimdin boşidim. Biz yaqa jut adämliri bilän çapsan içäkişip kättuq, kšŋlimiz huş edi. Lekin aridin bir az vaqit štkändin keyin, adämlärniŋ teçliq hayati buzuldi. Bu jutqimu täqipläşlärniŋ qara borini yetip käldi. Hizmättikilär çättin qolğa elinişqa başlidi. 1937-jilniŋ dekabr' eyiniŋ soğ künliriniŋ biridä šyimizgä NKVDniŋ ikki hadimi kirip käldi. Ular Sidiqni qopalliq bilän «tez kiyin, sän qamaqqa elindiŋ» däp, sšräp degidäk elip maŋdi. U «Zäynäp Yarkäntkä…» degän sšzni aran eytip ülgärdi. Vuҗudumni qorqunuç basti, bu nemä balayu-apät däp, ikki naresidämni bağrimğa besip jiğlaymän. Märipätni rivaҗlanduruş yolida işlävatqan Sidiqniŋ qandaqlarçä «häliq düüşmini» bolup qalğiniğa häyran bolimän.

Ähvalimiz kündin-küngä eğirlaşti. «Һaliŋ neçük?», däydiğan heç kim yoq. Dost-buradär, tonuş-bilişlärmu çätnidi. Ularda nemä guna, hämmisini ğäm-vähimä basqan, ätiki künidin täşvişlinidu. Yar-yšläk bolğidäk adäm tepilmiğanliqtin, Yarkäntkä — ata-anamniŋ yeniğa yetivelişqa tiriştim. Biraq bu maŋa nahayiti qiyinğa çüşti. Çünki «häliq düşmininiŋ» ailisigä yardämlişiş җinaiyät hesaplinatti. Äytävir, bir küni jutumğimu yättim.

Yarkänttimu täşvişlik hayat hšküm sürüvatatti. Meniŋ ohşaş därt-häsrät çekip jürgänlär, az ämäs ekän. Bu yärdimu maŋa iş tepiş oŋay bolmidi. Ahiri šzäm burun işligän Dšŋmälidiki mäktäptin orun taptim. Bir az işligändin keyin qaysidu-bir satqunniŋ şikayiti bilän iştin boşitilip, şähärdin helä jiraq Dehan Ğäyrät yezisidiki mäktäpkä ävätildim. Balilirimğa ata-anam pana bolup qaldi. Bu yärdimu işim uzunğa sozulmidi, «häliq düşmininiŋ ayali» banisi bilän yänä iştin çiqirildim. Җan beqiş keräk, turmuşimiz eğir, şuŋlaşqa nemä bolsam bolarmän dedimdä, teç yatmidim. Tegişlik orunlarğa ärizä yezişni tohtatmidim. Şundaq qilip, şähärliki balilar bağçisiğa tärbiyiçi bolup orunlaştim. Qisqisi, tartqan җapalirimni eytsam-eytsam tügimäydu.

Ahiri, on jildin keyin Sidiq aman-esän qaytip käldi. Biraq «häliq düşmininiŋ» Yarkäntkä kelişigä ruhsät qilinmidi. Kšktal yezisida, amaliniŋ yoqliğidin, mozduzluq qildi. Biraq uni 1949-jili yänä tutqunğa aldi. Bu qetim yättä jil türmidä yetip, 1956-jili qaytip käldi. Toluq aqlinip, yänä maarip sahasida işlidi. Uniŋmu, meniŋmu kšrgän horluğimiz az ämäs, buniŋ šzi tarih, uni untuşqa bolmaydu…».

Täqipläşlär jilliri mundaq җävri-җapalarni çäkkän aililär az ämäs. U dävirdä häliqniŋ beşiğa çüşkän müşküllük Uluq Vätän uruşiniŋ vähimisidinmu kam bolmiğan edi.

Abdukerim TUDİYaROV.

Panfilov nahiyäsi.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ