Biz — Uluq Dala ävlatliri

1
828 ret oqıldı

Dšlät rähbiri Qazaq hanliğiniŋ 550 jilliğiğa beğişlanğan täntänilik jiğinğa qatnaşti, däp hävärlidi Prezidentniŋ mätbuat hizmiti. Mäzkür märasimğa Äzärbäyҗan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti İl'ham Äliev, Qirğiz Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Almazbek Atambaev, Türkiya Uluq milliy jiğininiŋ spikeri İsmet Yılmaz, Türkmänstan Һškümitiniŋ vitse-prem'eri Sapardurdı Toyliev, Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamentiniŋ deputatliri, ziyalilar, sport, mädäniyät vä sän°ät ärbapliri qatnaşti. Täntänilik jiğinğa qatnaşquçilar aldida Dšlät rähbiri sšzgä çiqti.Һšrmätlik hanimlar bilän җanaplar!

Qimmätlik mehmanlar!

Qazaq hanliğiniŋ 550 jilliğiğa jiğilğan barliğiŋlarni bügünki çoŋ märikä bilän çin jürigimdin täbrikläymän!

Pütkül duniyada bohran boluvatqanda, täräqqiy ätkän dšlätlärniŋ šzi çoŋ ihtisadiy qiyinçiliqlarğa uçriğan moşundaq җiddiy ähvalda jiraq-yeqindiki qerindaşni jiğip, Qazaq hanliğiniŋ 550 jilliq toyini štküzüşniŋ šziniŋ alahidä säväpliri bar. Bügünki toy, birinçi novättä, batur äҗdatlirimizniŋ rohiğa tazim qiliş vä täğdirniŋ härhil qiyinçiliqliridin sürünmäy štkän tarihimizdin ülgä eliş üçün štküzülüvatidu.

Keŋäş İttipaqi zamanida Qazaqstan mäktäpliridä oquğuçilar «SSSR tarihi» namliq umumiy därisliktin bilim aldi. Şuŋlaşqa yaş ävlat šz tarihidin umumän çätnäp kätti. Uniŋdin taşqiri Qazaq hanliğiniŋ çaŋiriğini kštirip, abroyini aşurğan uluq hanlirimiz bilän daŋliq baturlirimizniŋ isimliri asta-asta äl yadidin çiqişqa başlidi. Öz içimizdin çiqqan ularni yamanliğanlar hšrmätkä bšländi. Elimizdä hanniŋ yaki baturniŋ yadikarliği turmaq, ularniŋ ismida bilim vä mädäniyät ob°ektliri, hätta koçilarmu bolmidi. Qazaq hanliğiniŋ nami atalğanda sälbiy baha berilip, asassiz äyiplär teŋildi. Bu toğriliq şair Ğafu Qayırbekov šz vaqtida: «Başqiniŋ padişasiniŋ hämmisi yahşi. Nemişkä bizniŋ hanlirimiz yaman bolğan?» däp yazğan edi. Millät hatirisiniŋ tomuriğa palta çepişqa beğişlanğan moşundaq tätür säyasätniŋ bari-yoqi çaräk äsir burun orun alğanliğiğa işinişniŋ šzi qiyin. Biraq keŋäş dävriniŋ aççiq häqiqiti moşundaq edi.

Mustäqillik qazaq hälqiniŋ šçkinini yandurup, šlginini tirildürdi. Almuta bilän Astanada, vilayät märkäzliri bilän çoŋ ahaliliq punktlarda Kerey bilän Jänibek, Ablay bilän Äbilhayir ohşaş daŋliq hanlirimizniŋ, Qabanbay, Bšgenbay, Naurızbay baturlarniŋ yadikarliqliri boy kštirip, ularniŋ isimliri yezilarğa, aliy oquş orunliri bilän mäktäplärgä berildi. Äҗdatlarniŋ ärlik bilän küräşkä tolup-taşqan hayat yolliri toğriliq tom-tom ilmiy ämgäklär bilän ädäbiy äsärlär yezildi. Mustäqillik bilän billä qaytip, ävladiğa käŋ dalani qaldurğan batur äҗdatlirimizniŋ rohi qazaqlarniŋ, bolupmu yeŋi ävlatniŋ arisida çoŋ vätänpärvärlik yüksiliş päyda qilip, millät tarihiğa bolğan mäğrurliniş hissiyatini oyğatti.

Qazaq, şair Juban eytqinidäk, «Miŋ šlüp, miŋ tirilgän» häliq. Birligi yaraşqanda daŋqi eşip, Һškümätni talaşqanda bärikiti qaçqan hämmigä bälgülük äҗdatlirimiz bšrä äkis etilgän bayraqni tutup, Baykaldin Balqanğiçä territoriyani egiligän. Kšk asminimizda yälpüldigän altun Kün astida qirani uçqan Bayriğimiz dšlätçiligimizniŋ üzülmäy davamlişivatqanliğiniŋ dälili.

Qazaq hanliği buniŋdin bäş yerim äsir burun çaŋiraq kštärsimu, Evraziyaniŋ uluq dalasida bolğan saq, hun, üysin dšlätliriniŋ, keyiniräk Uluq Türk qağaniti, Däştiqipçaq bilän Altun orda dšlätliriniŋ qanuniy mirashori boldi. Qedimiy dävirlärgä barmayla taza türkiylik zamanimizğa näzär taşlaydiğan bolsaq, Rim imperiyasi ğulap, Evropidiki moşu kündiki dšlätlärniŋ nurğuni tehi qeliplaşmiğan, ändi Hitayda bolsa, üç padişaliq bilän çoŋ ävlat šzara qirilişivatqan altinçi äsirdä — 552-jili Altayda Uluq Türk qağaniti namliq küçlük dšlät duniyağa käldi. U bari-yoqi yerim äsir içidä Altay bilän Kavkaz arisidiki bepayan dalada šz aldiğa hakimiyät qurdi. Güllinip turğan päytidä Vizantiya bilän İrandin, Hitayniŋ ikki padilaşiğidin seliq alğan batur türkniŋ bärikiti ketip, šzara hakimiyätkä talaş başlanğanda, aval Ğärip bilän Şäriq bolup aҗrap, keyin oğuz, qarluq, qipçaq bolup bšlünüp, düşmänlirigä yäm boldi.

Vİİİ äsirdä taşqa yezilğan Kültegin yazmilirida «Aldaş bilän quvluqqa ägişip qelip, türk hälqi birligidin ayrildi. Tabğaçlarğa qäysär oğulliri, gšzäl qizliri qul boldi», däp yezilğan. Qaysi zamanda bolsimu, barliq utuqlirimizniŋ başlanmisi birlik ekänligini yaş ävlat heçqaçan untumay, tarihtin savaq elişi üçün Kültegin yazmiliriniŋ kšçärmisini yasitip, L.N. Gumilev namidiki Evraziya universitetiniŋ atriumiğa qoyğuzdum.

Bügünki  mustäqil Türk dšlätliri — Türkiya, Qazaqstan, Özbäkstan, Äzärbäyҗan, Türkmänstan vä Qirğizstan häm duniyaniŋ härhil җayliriğa teriqtäk çeçilğan umumiy sani 200 milliondin aşidiğan ottuzdin oşuq türkiy tilliq millätlärniŋ uluq äҗdadi är türk bovilirimiz bolğan. «Türk» sšziniŋ mänasini daŋliq türkşunas akademik A.N. Kononov «mäkkäm» yäni «birikiş», «birlik» sšzidin çiqiridu. Demäk, türk häliqliri tšrilişidin birgä, birliktä boluş üçün yaralğan. Äҗdatlirimizmu bizgä moşuni miras qilğan.

Birlik — bizniŋ barliq utuqlirimizniŋ altun mänbäsi, äqilni himayä qilğanda quvät beridiğan küç. Moşuni härdayim yadimizida saqlişimiz keräk. Alämşumullaşturuş zamanida täğdir täqäzasi bilän bšlünüp kätkän, tili, dili, dini vä tomuri bir türk häliqliri HHİ äsirdä šmlükni bärpa qilişi haҗät. Şundaq qilip, säyasättä, ihtisatta, ilim vä tehnologiyadä šzara hämkarliq bilän munasivätlirimizni küçäytişimiz lazim. Tarihimiz bizni moşuniŋğa çaqiridu.

Bügünki toy — äŋ aldi bilän Qazaq hanliğiniŋ 550 jilliq toyi. Ataqliq Muhämmät Һäydär Dolatiniŋ hšҗҗätliri boyiçä, 1465-jili Qozıbası teğiniŋ etigidä tarihiy vaqiä yüz bärdi. Bu — bizniŋ dšlitimizniŋ tomuri çoŋqurda yatqanliğini bildüridiğan ähmiyätlik tarihiy hšҗҗät. Kerey bilän Jänibek hanlar Äbilhayir ulusidin bšlünüp, Çu bilän Talasniŋ arisida qazaq hanliğiniŋ çaŋiriğini kštärdi. Altä alaş qäsämyad qilip, bšlünmäskä vädä berip, Ulıtavğa tamğilirini basti. Şundaq qilip, tarih sähnisigä Qazaq degän häliq çiqip, bepayan šlkä Qazaq yeri däp atilişqa başlidi. Şuniŋdin keyin Qasımhan hanliqniŋ hulini bäkitip, çaŋiriğini egiz kštärdi. Haknazar han dšlät çegarisini Volga däriyasiniŋ boyiğa käŋäytsä, Täuekel han Türkstan šlkisini Qazaq hanliğiğa qaratti. Esim han dšlätniŋ hulini küçäytiş yolidiki küräştä šziniŋ qolbaşçiliği bilän daŋq qazandi. Salqam Җängirhan Orbulaq tüvidiki җäŋdä җoŋğarlarğa zärbä bärsä, Äz Täuke «Jeti jarğını» kirgüzdi.

Qazaq hanliği dävri — at minip, kün käçürgän Alaş eliniŋ qährimanliq dävri.

Älni başqurğan hanlarniŋ hayati mäydanda štti. Qazaqniŋ däsläpki on tšrt haniniŋ yättisi uruş mäydanida vapat boldi.

Moşundaq uluq äҗdatlirimizniŋ aliy rohiğa barliq ävlat alahidä hšrmät bilän baş egip, minnätdarliğini bildüridu. Ularniŋ millätkä qilğan ämgigi härdayim häliq yadida saqlinidu. Qazaqlarniŋ nurğun ävladi qoy üstidä quş uga salğan teçliq zaman ornatqan han süpitidä qädirläydiğan Äz Täuke hškümättin kätkändin keyin hälqimizniŋ birligi, bärikiti halsirap, jüzgä vä ruğa bšlünüş kšpäydi.

Märkiziy Aziyadiki küçlük härbiy dšlät hesaplinidiğan Qazaq hanliğiniŋ moşu halsiriğanliğini paydilinip, җoŋğarlar tuyuqsiz uruş eçip, dšlät tarihida «Aqtaban şubırındı, Alqakšl sulama» degän nam bilän qalğan paҗiägä uçratti. Näq moşu päyttä tarih sähnisigä qoşun başliğan Qabanbay, Bšgenbay, Naurızbay, Malaysarı ohşaş baturlar, sšz başliğan Tšle, Qazıbek, Äyteke ohşaş äqillik danalar, äl başliğan Abılay, Äbilhäyirdäk hanlar çiqti. Bir yaqidin baş, bir yäŋdin qol çiqirip, birligi aşqan qazaq qoşuni 1730-jili Aŋıraqayda җoŋğarlarğa zärbä berip, ana-Vätänni düşmändin birätola azat qildi.

Birlikniŋ qädrini bilip, biläk qoşqanda vätänni düşmändin azat qildi. Amma qerindaşniŋ ittipaqsizliğidin, šmlükniŋ yoqluğidin kšp uzimay hanliq bärbat boldi. Danişmän Abay eytqinidäk, «Öz aldiğa bi bolğan mänsäphorlar» dšlätniŋ bärikitini kätküzdi. Şu päyttä pütkül duniyani egiligän, «bšlüvelip başqurğin» degän printsipqa asaslanğan säyasät qazaq dšlitini birätola Rossiya padişaliğiniŋ tärkivigä kirgüzdi.

Şuniŋdin keyin Oktyabr' inqilavidin, grajdanliq uruştin hälqimizniŋ täŋ yerimini jutuvätkän 32-jildiki açarçiliqtin ärlärgimu, älgimu sinaq bolğan Uluq Vätän uruşidin qazaq qançiliq qansirap çiqsimu, azatliqqa bolğan intilişi, rohi vä milliyliğini yoqatmidi.

Äl arisida eytilidiğan tämsil bar. Abılayhan: «Üç arminim bar edi. Birinçisi — elimni teçliq hayatqa yätküzsäm degän, qan kšp tšküldi. İkkinçisi — hälqim şähär, yeza salalmidi. Üçinçisi — älniŋ beşini biriktürälmidim», degän ekän. Abılayniŋ esil armanliri mustäqillik dävirdä tügäl orunlandi. Qazaqstanniŋ qaysi җayiğa barmisaqmu şähärlirimiz bilän yezilirimiz güllinivatidu. Dalamiz aşliqqa tolup, elimiz yeşil baqqa aylandi. Altun Kün nurini çaçqan Kšk Bayriğimizniŋ astida qazaqla ämäs, 130 millätniŋ väkilliri birliktä, razimänliktä hayat käçürüvatidu. Män ilgiri «Qazaq tarihida biz uyulidiğan heçnemä yoq» degän edim. Bügün şu sšzümniŋ davami süpitidä «Bizgä äҗdatlirimiz tulparliriniŋ tuyiği bilän yezilğan tarihniŋ härbir variği alahidä qimmät. Qazaqlarniŋ bügünki vä keläçäk ävladi härdayim moşuni orunluq räviştä mahtiniş bilän tilğa alidu», degüm kelidu.

Päqät tarihi bilän mahtinidiğan dšlätniŋ keläçigi tumanliq. Һär boğum väkilliri äҗdatlirimizniŋ daŋqiğa daŋq qoşup, abroyini aşurup, pütkül duniya aldida märtivisini juquri kštiräligän älniŋla keläçigi yarqin, märtivisi juquri bolidu. Moşu җähättin mustäqil Qazaqstanniŋ bügünki boğumi äҗdatlar amanitigä adalätlik bilän qarap, elimizniŋ abroyini ilgiri bolmiğan çoqqilarğa kštiridu däp eytalaymiz.

Birinçi novättä, äҗdatlirimiz elimiz mustäqillik alğanda änçimizdä bepayan yär qaldi. Biraq duniyadiki toqquzinçi territoriya hesaplinidiğan qazaq dalasi heçbir häliqara hšҗҗät bilän räsmiyläştürülmäy, eçiq-çeçiq yatqan edi. Biz muräkkäp mäsilini utuqluq häl qilip, Rossiya bilän Hitay başliğan barliq hoşnilirimiz arisidiki umumiy uzunluği 14 miŋ kilometrdin artuq çegarimizni häliqara hšҗҗätlär bilän räsmiyläştürüp, keläçäk ävlatniŋ beğäm boluşi üçün birätola mäŋgülükkä intilduq.

İkkinçidin, bizgä mirasqa qalğan ana yerimiz jillar davamida hälqimizgä häsrät elip kälgän äҗäl poligonliri bilän umumiy qirişqa beğişlanğan yadroluq quralğa tolup-taşqan edi. Biz şuniŋ hämmisidin elimizni, yerimizni, azat qilip, duniyada yadroluq quralsizlanduruş işini başliduq. Äqil bilän parasätniŋ härqandaq quraldin küçlük bolidiğanliğini dälilläp, duniyaviy behätärlikkä zor ülüşimizni qoştuq.

Üçinçidin, ikki yerim äsir padişaliq Rossiya bilän yätmiş jildin oşuq Keŋäş İttipaqi tärkividä bolğanda qazaq hälqi šz yeridä turup, azçiliqqa, ändi Qazaqstan äriksiz 130 millätniŋ makaniğa aylandi. Duniya tarihiğa näzär taşlisaq, uruş yaki yär davasi, yaki millätniŋ üstünlügi, yaki dinniŋ üstünlügi üçün başlinidiğanliğini bayqaş qiyin ämäs. Biz elimizni makanliğan härhil millätlär, din väkillirini Kšk bayriğimizniŋ astiğa jiğip, teçliğini, bärikitini, birligini saqliduq. Birläşkän Millätlär Täşkilati duniyadiki talay dšlätlärgä ülgä süpitidä tävsiyä qilğan Qazaqstan hälqi Assambleyasini qurup, bäş qetim qataridin Duniyaviy vä än°äniviy dinlar liderliriniŋ qurultaylirini çoŋ utuqlar bilän štküzduq. Äҗdatlirimiz miras qaldurğan «Käŋ bolsaŋ — kam bolmaysän» degän qaidini alğa sürüp, yänimu egiz çoqqilarğa yetidiğinimiz eniq.

Tšrtinçidin, biz hulimizni bäkitip, birligimizni küçäytivalğandin keyin duniyadiki täräqqiy ätkän dšlätlärniŋ täҗribisini üginip, täräqqiyatniŋ šzimiz yasiğan yeŋi modeli — «Qazaqstan yolini» tävsiyä qilduq. Täräqqiyatniŋ yarqin keläçigini kšrsitidiğan «Qazaqtan-2050» Strategiyasini täyyarliduq. Näq moşu hšҗҗätniŋ asasida alğa qoyğan mähsätlirimizni rät-reti bilän ämälgä aşurup, küçlük vä utuqluq dšlät bärpa qilduq, şuniŋ nätiҗisidä ihtisadimiz az vaqit içidä heçqaçan, heçkimdä bolmiğan sür°ät bilän alğa basti. 2014-jili elimizniŋ içki umummilliy mähsulati 1993-jildiki kšrsätküçtin 19 hässigä kšpäydi. U җan beşiğa çaqqanda 690 dollardin 13 miŋ dollarğa, yäni 18 hässä aşti. 1993, 2013-jillar arisida 200 milliard dollardin oşuq bevasitä çät äl investitsiyasini җälip qilduq. Häliqniŋ paravänligini mümkin qädär yahşilap, täräqqiy ätkän dšlätlärniŋ däriҗisigä yätküzduq.

Bäşinçidin, äҗdatlirimiz miras qaldurğan yerimiz qançilik käŋ bolsimu, bizdä çoŋ muhitlarğa çiqidiğan yol bolmidi. Tšmür yol Qazaqstanniŋ bayliğini toşuş üçün päqät şimal täräpkä qaritilip selindi. Mustäqillik jilliri biz umumiy uzunluği 2500 kilometrliq tšmür yol selip, elimizniŋ barliq vilayätlirini bir-biri bilän ulaşturduq. Nätiҗidä Qazaqstanniŋ tšmür yolliri Hitay arqiliq Teç muhitqa, Türkmän yeri Pars qoltuği arqiliq Һind muhitiğa, Rossiya arqiliq Ğärbiy Evropiğa, uniŋdin neri Atlantika muhitiğa yetidiğan boldi. Buniŋğa qoşumçä, «Ğärbiy Hitay — Ğärbiy Evropa» evraziyalik magistralimu paydilinişqa berildi. Ändi «Nwrlı jol» programmisi elimizda yeŋi 7 miŋdin oşuq avtotransport yoli selinip, barliq regionlar  bilän munasivät ikki hässigä yeqin boldi.

HHİ äsirniŋ häqiqiy İpäk yoli däp moşuni eytişimiz keräk.

Altinçidin, qazaqni šzgä millättin alahidä kšrsitidiğan uniŋ tili bilän mädäniyiti, mänaviyati. Elimiz mustäqilligini alğandin keyin ähvalniŋ qiyinliğiğa qarimastin täğdirniŋ täqäzasi bilän duniyağa teriqtäk çeçilip kätkän milliondin oşuq qandişimizni šz vätinigä qayturup elip kälduq. Äҗdatlar tarihiğa munasivätlik duniyayüziniŋ arhivlirida çaŋ basqan tarihiy hšҗҗätlärni aldurup, tom-tom kitaplar bilän därisliklär çiqirip, tarihniŋ häqiqitini jiğduq. Mustäqillik jillirida 1300gä yeqin mäktäp, 1250kä yeqin salamätlik saqlaş ob°ektliri, 4 miŋdin oşuq balilar bağçisini salduq. Häliqniŋ ottura hayatiniŋ uzaqliği 72 yaşqa yätti.

Ärkinlikniŋ däsläpki jillirida «Bolaşaq» programmisini täyyarlap, 10 miŋdin oşuq yaşlirimizni çät ällärniŋ äŋ çoŋ universitetlirida oquttuq. Һazir «Bolaşaq» uçumkarliri başquruş işiğa arilişip, šzliri elimizniŋ keläçigi üçün hizmät qilivatidu. Kamalätkä yätkändin keyin elimizdiki barliq ottura bilim beridiğan mäktäplirigä ülgä bolsun däp җumhuriyitimizniŋ härbir regionida duniyayüzidiki äŋ aliy täläplärgä layiq «Äqliy mäktäplärni» açtuq. Ändi barliq aliy oquş orunliri biyil däsläpki uçumkarlirini çiqarğan, duniya däriҗisidä tonulup ülgärgän «Nazarbaev Universitetiğa» säp tüzäydiğan bolidu.

«Mädeniy mwra» programmisi boyiçä äҗdatlirimizniŋ esil mirasini jiqqandin keyin duniyadiki äŋ zamaniviy sän°ät ordisi hesaplinidiğan Teçliq vä Razimänlik sariyi, Märkiziy kontsert zali, Astana opera vä balet teatri, Milliy mirasgah benalirini selip, millät mädäniyitiniŋ duniyaviy tsivilizatsiya däriҗisidä täräqqiy etişi üçün barliq şarait yarattuq. Moşundaq mädäniyät oçaqliri elimizniŋ härbir regionida boy kštärdi.

Yaş ävlatniŋ qälbi taza, sağlam salamät boluşi bilän qatar küçlük, ğäyrätlik boluşi üçün çoŋ sport saraylirini turğuzup, qişliq Aziya oyunlirini zor utuq bilän štküzduq. London Olimpiadisida uluq ğalibiyätkä eriştuq, vätänlik sportçilar šzliriniŋ utuqliri bilän dšlitimizniŋ abroyini šstürdi.

Yättinçidin, huli mäkkäm šyniŋ çaŋiriği çayqalmaydu. Yeqindila biz Konstitutsiyaniŋ 20 jilliğini nişanliduq. Bizniŋ Konstitutsiyamiz milliy qanun sistemisiğa mäkkäm hul boldi. Qanun çiqarğuçi, iҗraiy hakimiyät vä mustäqil sot sistemisiniŋ asasini qurdi. Qazaqstan Parlamenti äŋ Aliy vakalätlik organ süpitidä šz väzipisini abroy bilän atqurmaqta.

Säkkizinçidin, ävlatlar daŋqiğa mahtiniş bilän çäklänmäy, tohtimay alğa ilgiriligän dšlätla utuqqa yetidu. Moşuniŋdin çaräk äsir burunla duniya häritisidä bolmiğan Qazaqstanniŋ duniyayüziniŋ 56 dšlitiniŋ beşini qoşidiğan Evropidiki Behätärlik vä Һämkarliq täşkilatiğa, 57 dšlätni biriktüridiğan İslam Һämkarliği täşkilatiğa abroy bilän räislik qilip, millitimizniŋ rohini kštirip, elimizniŋ abroyini aşurduq. Qazaqstan çoŋ quruqluqtiki җiddiy mäsililärni häl qilidiğan 30ğa yeqin dšlätniŋ beşini qoşup, Aziyadiki šzara härikät vä işänçä çariliri boyiçä keŋäş qurup, uni duniyadiki abroyluq täşkilatlarniŋ qatariğa kirgüzdi. Duniyadiki äŋ täsiri kšp häliqara täşkilatlarniŋ birigä aylanğan Şanhay hämkarliq täşkilatini quruşniŋ täşäbbusliriniŋ biri bolup, birnäççä qetim aliy däriҗidiki sammit štküzduq.

Bizniŋ äҗdatlirimiz — hunlarmu, türklärmu, qipçaqlarmu štkän zamanlarda Evraziyagä ohşiğan çoŋ materikniŋ asasiy integratori bolğan. Ular Uluq Daladiki härhil qäbililärniŋ beşini qoşup, bärikiti kätkän päyttä näççä qetim düşmänlirigä yäm bolğan. Bizmu jigirmä jildin oşuq vaqit boyi Evraziyalik İttipaq quruş toğriliq täşäbbusni izçilliq bilän ilgiri sürüp, uni bügünki taŋda bäş dšlätniŋ beşini qoşidiğan postkeŋäşlik dšlätlär içidiki äŋ çoŋ ihtisadiy täşkilatqa aylandurduq.

Toqquzinçidin, Astananiŋ tšridä turup, barliq qazaqniŋ umumiy ğururiğa aylanğan paytähtimiz toğriliq eytmas mümkin ämäs. Astanamiz — duniyağa tonulğan. Elimizniŋ yanğan yaqut kšzi, ärkinliginiŋ altun qirani! Paytähtni seliş mustäqil Qazaqstanniŋ çoŋ mähsät qoyup, uni izçilliq bilän orunlaydiğanliğini pütkül duniyağa dälilläp bärdi. Baş şähirimiz qazaqniŋ abroyini aşurup, ğururini kštärdi. Astana bilän birgä qazaqniŋ daŋqi aşti. Elimizniŋ härbir regionida başqa şähärlär bilän yezilarmu Astanadin ülgä elip, güllinişkä başlidi. Bügün çoŋ toyni nişanlavatqan Mustäqillik sariyi vä yeŋi selinğan Sport kompleksimu moşundaq çoŋ imarätlärniŋ biri bolmaq.

Oninçidin, riqabätkä qabil ällik älniŋ qataridin orun egiläp, duniyadiki ilğar ottuzluqniŋ qatariğa kirişni asasiy strategiyalik mähsät etip qoyduq. Keläçäktä Astanada duniyadiki ilim vä tehnikiniŋ, sanaätniŋ, yeŋiliqni tärğibat qilidiğan EKSPO-2017 kšrgäzmisini štküzüş väzipisi turidu. Һazirqi insaniyät җämiyiti yeŋi industriyalik inqilap bilän bätmu-bät uçraşmaqta. Uniŋğa Qazaqstanniŋ ihtisadi bilän salahiyiti täyyar boluşi üçün «Sür°ätlik innovatsiyalik industriyalik täräqqiyat programmisini» täyyarlap ämälgä aşuruvatimiz. Duniyayüzlük soda täşkilatiğa kirduq. Һämmigä ohşaş käspiy, moşu zamandiki dšlitimiz buniŋdin keyinmu utuqluq boluşi üçün bäş institutsional islahat jürgüzüşni qolğa alduq. Tegişlik dšlät organlar uni rät-reti bilän ämälgä aşuruşqa kirişti. Bu islahat bizni yeŋi çoqqilarğa başlaydu.

«Mustäqil bolmay äl bolmas» degändäk, biz ärkinlik jillirida häqiqiy mänadiki uluq yolni besip šttuq. Mustäqillik dävri — biz üçün äsirlär jükini zimmimizgä alğan äҗayip dävir. Öz päytidä Keräy bilän Jänibekqa ägişip çiqqan häliqniŋ sani 200 miŋ çamisida bolğan ekän. Bügünki taŋda şu qazaqniŋ qatari duniyada 15 milliondin aşti. Ägär qazaq štkän äsirniŋ açarçiliğiğa uçrimisa, štkän uruşta qirilmisa qançä bolar edi?

Qazaqniŋ šz içidiki birligi küçlük boluşi keräk. Danişmän Abayniŋ «Biriŋni qazaq, biriŋ dost, kšrmisäŋ işniŋ hämmisi boş» degän väsiyitini härdayim yadimizda saqlayli, qerindaşlar. Keläçäktä qandaq hovup-hätärlär kütüp tursimu, birligimizniŋ arqisida bizniŋ keläçigimiz bügünkidinmu parlaq däp işinimän.

Һämmimizniŋ hasiyätlik ata makanimiz bar, u — qazaqniŋ Uluq Dalasi. Şu dalada äҗdatlirimizniŋ izgü amanitini orunlaş yolida biz qurğan hasiyätlik Vätinimiz bar. U — Mustäqil Qazaqstan. Mustäqillik — bizniŋ beşimizğa qonğan bähtimiz, mäŋgü saqlaşqa buyrulğan amanitimiz. Hasiyätlik vätinimizdä härqandaq qiyinçiliqqa qarşi turidiğan rohi küçlük, ärkin oylaydiğan, täräqqiypärvär häliq bar. U — är jüräk qazaq hälqi, hämmä qazaqstanliqlar. Şu qähriman häliqniŋ aldiğa qoyğan izgü murati bar. U — Uluq Dalada šzi qurğan dšlätni Mäŋgülük Äl qiliş. Demäk, härdayim elimiz aman bolsun. Sizlär bilän biz qurğan Mustäqil Qazaqstanimiz Mäŋgülük Älgä aylansun! Uluq mähsätlärgä yetiş yolida bizni batur äҗdatlirimizniŋ rohi qollisun!

Qimmätlik qazaqstanliqlar!

İkki miŋ jildin oşuq tarihi bar qedimiy Tarazda bir aydin keyin Qazaq hanliğiniŋ 550 jilliğiğa beğişlanğan monument täntänilik räviştä eçilidu. Biz šzimizniŋ hasiyätlik yerimizniŋ tarihi birnäççä miŋliğan jillarğa ketidiğanliğini yadimizda saqlap, šz äҗdatlirimizniŋ yadikarliqliri bilän işliriğa layiq baha berimiz. Bu Evraziyaniŋ štkän vä hazirqi tsivilizatsiyasiniŋ šsüp, güllinişidä šziniŋ alahidä näqişi bilän bezälgän. Hronosniŋ kšzgä kšrünmäydiğan tirigi bizni Hitayniŋ miŋ jilliq tarihi bilän vä hazirqi dävri bilän  Yeqin vä Ottura Şäriq, Aziya quruqluğiniŋ başqimu qisimliriniŋ tarihi häm bügünki küni bilän bağlaşturidu. Tilliq vä mädäniy munasivätlär miriadisi arqiliq biz šz qerindaşlirimiz bilän — bügünmu Muz muhiti qirğaqliridin Yär Ottura deŋiziğiçä territoriyani makanlaydiğan türk häliqliri bilän munasivät ornitimiz. Uluq Türk eli — u bizniŋ umumäҗdatlirimiz bilän baturlirimiz, umummäniviy bayliqlirimiz bar umumiy däsläpki vätinimiz. U bizniŋ birläşkän uluq mirasimiz.

Biz Rossiya häliqliri bilän, birinçi novättä, rus hälqi bilän yüz jillarğa sozulğan birläşkän tarihiy yolimiz bar. Mustäqillik jilliri içidä biz Evropa İttipaqi, Amerika, İslam duniyasi dšlätliri bilän tarihimizniŋ birläşkän varaqliriğa egä bolduq. Ular yeŋi zaman vaqtiniŋ kšpligän häliqara vaqiäliri, şuniŋ içidä bizniŋ elimizdä bolğan vaqiälär toğriliq hekayä qilidu. Qazaqstan härdayim  šz hoşniliri bilän aridiki dostluqni vä işänçini kšziniŋ qariçuğidäk saqlap, buniŋdin keyinmu täräqqiy ätküzidu. Duniyaniŋ pütkül dšlätliri bilän izgü munasivätlär ornitidu.

HHİ äsirdimu bizniŋ duniya täräqqiyatiğa ülüşimizniŋ päqät aşidiğiniğa vä duniyaniŋ uni munasip bahalaydiğanliğiğa işänçim mol. Bizniŋ yerimizniŋ jürüp štkän vä alda turğan tarihiy yolini täpäkküridin štküzüp, bizgä Qazaqstanniŋ duniya җamaätçiligigä mäşhurluğini tonutuşniŋ ähmiyiti zor. Duniyada härqandaq bir häliqniŋ šz dšlitiniŋ räsmiy namliri bilän billä ayrim naräsmiy uqumni paydilinidiğan misalliri kšp. Bizniŋ hasiyätlik yerimizni ilgiridinla Uluq Dala, ändi bizni bolsa, Uluq Dala ävladi däp atiğan. Uni ilgiri zamanlardin beri tuğulğan yärgä bolğan häliqniŋ muhäbbiti dombraniŋ, qobuz bilän jetıgenniŋ jüräkni egiläydiğan ahaŋğa aylandurup şairlar nahşiğa qoşti.

Bizniŋ äҗdatlirimizda heçqaçan bolmiğan adäm eytqusiz yeŋi mümkinçiliklär bilän istiqballar bar yeŋi Qazaqstanni quruvatimiz. Bizniŋ miŋ jilliq tarihi bar yerimiz kšz aldimizda šzgirivatidu. Һazirqi zaman Qazaqstanniŋ här yezisi bilän şähiridä boluvatqan šzgirişlärgä kšk asman guva. Dala asminidiki Kün bizniŋ izgü işlirimizğa nurini çaçmaqta. Asman bilän Kün — bizniŋ Bayriğimizniŋ räŋgi.

HHİ äsirdä dalaliq Evraziyaniŋ quçaq yätmäydiğan käŋligi qaytidin oyğinip, täräqqiy ätmäktä. Biz šz tarihimizniŋ yeŋi mäş°ilini yaqtuq. Şuŋlaşqa bügünmu vä härdayim bizniŋ Qazaqstan — u Uluq Dala Eli! U — yeŋilanğan Uluq Dala Eli. Bizniŋ sšyümlük vätinimizniŋ häliqliq namimu moşu. U bizniŋ vätinimizniŋ tarihinimu, hazirqi küninimu, keläçiginimu täsvirläydu. Uniŋda qazaqstanliq müҗäz bilän uniŋ asasiy süpätliri äksini tapqan. Ular — bizniŋ içki duniyamizniŋ oçuqluği vä käŋligi, bizniŋ jüräklirimizniŋ täpti, mehmandostluğimiz vä teçliqpärvärlik, danaliq, ämgäksšygüçlük vä işbilärmänlik. U — sšyümlük yerimizniŋ güllinişigä moşu vaqitqiçä bolmiğan qol yätküzüştiki šzimizniŋ küçimiz bilän mümkinçiliklirimizgä degän işänçä. Män bizniŋ yeŋi Qazaqstanniŋ moşundaq täsviriniŋ härbir qazaqstanliqniŋ aŋ-säviyäsigä vä içki duniyasida orun alidiğanliğiğa, pütkül duniya iqrar qilidiğanliğiğa işinimän. Yänä täkrarlaymänki, bizniŋ hasiyätlik yerimizni qedim zamanlardin Uluq Dala däp, ändi äҗdatlirimizni Uluq Dala äҗdatliri däp atiğan. Biz — şularniŋ davami, Uluq Dalaniŋ  mirashorlirimiz. Moşundaq bepayan Uluq Dalaniŋ asminida hälqimizniŋ bähti bolup, yeŋi Qazaqstan duniyağa käldi. Bizniŋ Qazaqstanimiz — uluq işlarniŋ uyutqisi bolğan Uluq Dalaniŋ Eli! Bu — bizniŋ täğdirimiz! Bu — bizniŋ tallişimiz! Mäŋgülük Elimizdä teçliq bilän bärikät bolsun! Hälqimiz aman bolsun!

***

Ötkän yäkşänbä küni Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev Qazaq hanliğiniŋ 550 jilliğiğa beğişlanğan Astanadiki «Qazaq Eli» monumenti aldidiki etnoavulda bolup, paytäht turğunliri vä şähär mehmanliri bilän sšhbätläşti, şundaqla barliq Qazaqstan hälqini mäyräm bilän täbrikläp, bärikät, salamätlik tilidi.

Täkitläş lazimki, Qazaq hanliğiniŋ 550 jilliğiğa beğişlanğan mäyrämlik çarä-tädbirlär Almutida, Kškçetavda, Aqtšbidä, Atıravda, Oralda, Qarağandida, Qostanayda vä başqimu vilayätlärdä käŋ dairidä nişanlandi.

Sšz märasim iştrakçiliriğa

– Astanadiki Mustäqillik sariyida štkän Qazaq hanliğiniŋ 550 jilliğiğa beğişlanğan märasimğa iştrak qilip, uşbu çarä-tädbirdin nahayiti täsirländim. Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev  keläçäk ävladimizğa qarita yahşi gäplärni qildi. U šz nutqida: «Biz Mustäqillikkä qol yätküzgiçä miŋ bir җapa-mäşäqätlärni baştin käçürduq. Buni yahşi bilisilär. Qiyinçiliqlarniŋ hämmisi käynimizdä qaldi. Ändi tarihimizğa, mäniviy hayatimizğa kšŋül bšlidiğan päyt käldi, däp hesaplaymän. Şuŋlaşqimu Qazaq hanliğiniŋ 550 jilliğini atap štüş biz üçün muhim. Bolupmu yaşlarğa. «Moşundaq käŋ dala bizgä qandaq qaldi?» degän soalğa җavap beriş üçün moşu Qazaq hanliğini äskä eliş — härbirimizniŋ muqäddäs pärzi. Keläçäk ävladimiz putiğa tik turup ketişi üçün bizniŋ käynimizdä atilardin qalğan äl bolğanliğini, jut bolğanliğini, hanliq bolğanliğini, ular moşu yär üçün küräşkänligini, qan tškkänligini bilişi keräk» dedi.

Abdureşit MÄHSÜTOV,   ҖUEM yenidiki Jigitbaşliri keŋişiniŋ räisi, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ äzasi:

–  Qazaq hanliğiniŋ 550 jilliği päqät qazaq hälqiniŋla ämäs, barliq qazaqstanliqlarniŋ toyi. Moşuniŋğa munasivätlik җay-җaylarda jil boyi härhil märasimlar uyuşturulup käldi vä hazirmu davam qilivatidu. Bolupmu uyğur mäktäpliridä buniŋğa kšp kšŋül bšlünmäktä. Ustazlar qazaq hanliri bilän baturliriğa beğişlap därislärni štküzdi. Şähsän šzäm, oquğuçilar täripidin qoyulğan härhil sähnilik kšrünüşlärniŋ guvaçisi boldum. Bu märasimlardin oquğuçilarniŋ alari kšp. Prezidentimiz eytqandäk, štmüşni biz yaşlirimizniŋ quliğiğa «quyup» turuşimiz keräk. Şundaq bolğandila ular šzliriniŋ kim ekänligini untumaydu. Şundaqla Dšlät rähbiri sizip bärgän «Nwrlı jolda» tenimäy-täntirmäy maŋidu.

Rustäm ABDUSALAMOV, Astana şähärlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi:

– Bu tarihiy ähmiyätkä egä çoŋ toy. Prezidentimiz eytqandäk, atilar tulparniŋ tuyuği bilän yazğan tarihniŋ härbir beti Qazaqstanda istiqamät qilivatqan barliq millätlär üçün qimmät. Millät Lideri šz nutqida qazaqniŋ käŋ dalasida yaşavatqan 130 millätniŋ mustähkäm dostluği häqqidä yänä bir qetim tohtaldi. Dostluğimizniŋ mäŋgü bolidiğanliğini mämnuniyät bilän tilğa aldi. Buni hämmimizgä bolğan hšrmät, däp çüşinimän. Prezidentimizniŋ dostluq toğriliq gäp qozğiğini bekar ämäs. Biz Qazaqstanda yaşavatqan etnoslar mähsitimizgä päqät šzara dostluğimiz arqiliqla yetimiz. Milliy razimänlik bar yärdä milliy täräqqiyatmu bolidu.

Gezithanlarniŋ pikrini bilgän Bähtişat SOPİEV.

İlavä: Qazaq hanliğini 550 jilliğiğa beğişlanğan muhim çarä- tädbirgä millitimiz väkilliridin Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ äzaliri,  Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati Murat Ähmädiev, «Uyğur avazi» gezitiniŋ baş muhärriri Erşat Äsmätov, Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi, Uyğur teatriniŋ rejisseri Yalqunҗan Şämiev, ҖUEM yenidiki Qazaqstan Uyğur yaşliriniŋ birligi җämiyätlik täşkilatiniŋ räisi Rustäm Häyriev qatnaşti.

Şundaqla moşu yärdä bu çoŋ toyda dostluq kontsert programmisini namayiş qilğan Uyğur teatriniŋ mudiri Savutҗan Sonurov bilän uniŋ orunbasari Abdusattar Turdibaqievniŋ  rähbärligidiki iҗadiy topnimu atap štkän orunluq.

Bälüşüş

1 izahät

  1. Prezidentimizniŋ «Mustäqil Qazaqstanniŋ bügünki boğumi äҗdatlar amanitigä adalätlik bilän qarap, elimizniŋ abroyini ilgiri bolmiğan çoqqilarğa kštiridu däp eytalaymiz», däp yaşlirimizğa işänç bildürgän ümütini aqlalaydiğanğa kšzüm yetidu, päqät ularni qollapla bärsäk bolğini. Özäm ustaz bolğanliqtin 6-çi qatarliq pikri intayin orunluq täkitlängän. Yaşlirimizniŋ bilimini täräqqiy ättürüş izçilliq bilän yolğa qoyuldi. Päqät şuni härbir jaydiki bilim ordiliri «vätinim, uniŋ keläçigi» däp häqiqiy mänada ämälgä aşuruşni adätkä aylandursila bolğusi.

Javap qalduruŋ