Por-Bajın: rivayät vä häqiqät

1
832 ret oqıldı

«Por-Bajın» toğriliq häqiqätkä qariğanda rivayät kšp ekän. Rivayätlär jillar, äsirlär štkänsiri šzgirip turğan. Amma ular eğizdin-eğizğa kšçsimu, rivayätlärdiki «uyğur» degän sšz heçqaçan yoqimiğan.  Bu äҗdatlirimiz salğan bu qedimiy saray häqqidä häqiqätni ipadilisä keräk.(Ahiri. Beşi štkän sanlarda). Tıvaliqlar «Por-Bajın» sariyini «laydin selinğan šy» däp tärҗimä qiptu. Bu häqqidä tarihçi Qasim Mäsimi bilän säpärgä meŋiş aldida vä qaytip kälgändimu täpsiliy gäpläştim. Millitimizniŋ tarihiğa qiziqidiğan alim šz vaqtida bu diyarlarni arilap kälgän edi. Һämmini uyğur qilğusi kelip, bäzidä aşuruvetidiğan akimizniŋ ayrim gäpliridä  mälum däriҗidä häqiqät bar. Alim: «Bizçä «por» aҗiz, boş, degän mänalarni bildürgini bilän «ba», «җiŋ», degänliri biz adättä işlitip jürgän sšzlär. Han bu yärdä bar paraŋni, häq gäpni qilip, «җiŋ» mäsililärni yäşkän. Bu gepimni tıvaliqlarğa eytip qoyuşni untuma» degän edi akimiz. Alimniŋ bu «salimini» tıvaliqlarğa yätküzdüm. Buniŋğa heçkim tüzitişmu bärmidi. Dorja ağinimiz «mümkin» degän җavap bilänla çäkländi. Män uni çüşinivatimän. Çünki uniŋğa bu qetim kšp sšzläşkä toğra kelidu.

Kelişim boyiçä, ätigän turup «bismilla» däp sarayğa atlanduq. Dorja turidiğan araldin sarayğa kšrük bilän maŋduq. Ariliği tähminän 500 metr. Dorjaniŋ šyidin çiqip, «Ändi bizniŋ sarayğa märhämät!» deduq uniŋ bilän çeqişip. Dorja yänä arheolog D.Klementsni yadimizğa saldi:

– Alim Uyğur qağanatiniŋ märkizi bolğan Qara Balğasun (gezitimizniŋ štkän sanida şähär nami Balasağuni däp hata yezilip ketiptu, äsli Balğasun – B.S.) şähiriniŋ quruluşini selişturup, här ikkilisi uyğurlarğa tegişlik ekänligini ispatlap çiqqan. Bu häqiqätänmu silärniŋ saray.

Dorja  aldi bilän bizni sarayğa kiridiğan därvaziniŋ aldiğa elip käldi. Sirtqi qaşaniŋ tamliriniŋ bäzi yärliriniŋ käŋligi — 9,  egizligi 25 metrdin bolğan ekän. Bäzi tamlarniŋ huli tehiçä saqlinip qaptu.

Altä gektar mäydanğa orunlaşqan saray suniŋ otturisiğa җaylişiptu.

– Bu yärgä  quruluş materiallirini qandaq elip käldekin, — dedim yenimdikilärgä.

Dorja rivayätlärgä asaslinip, sšzini davam qildi.

– Topini monu šp-çšridiki dšŋlärdin äkälgän. Tamniŋ arisiğa salğan yağaç «armaturilarğimu» jiraqqa barmiğan. Ändi suğa kelidiğan bolsaq, eytişlarğa qariğanda, başta bu yär qurğaq bolğan. Su quduq koliğanda çiqip kätkän, degän gäp bar. Şuniŋdin keyin han sarayni taşlap ketip qalğan. Yänä bir rivayättä «Han quduqtin suniŋ fontandäk etilip çiqivatqinini kšrüp, moŋğul tilida: «Teri nur bolçi» (kšl bolup kätti) däp vaqiriğan» deyilgän.

Dorja bizgä saray selinğan җayniŋ ätrapini arilitivetip, bir ariliqta bizgä 1200 jil bolğan hiş bilän çedirniŋ ornida paydilanğan quruluş materiallirini kšrsätti.

– Bularniŋ uzaq saqlinişiniŋ siri nemidä däp oylaysän? – soridim uniŋdin.

– Һär ikkila quruluş materialini tuhum arilaşturup pişarğan, – dedi u.

– Neminiŋ tuhumi?

– Uni heçkim bilmäydu. Bilidiğinimiz, uyğurlar uni Ürümçidin tšgilärgä artip elip kälgänmiş. Bumu rivayät.

– Şundaq qilip, saray kimgä täälluq bolup çiqti?

– Moyunçur bu sarayni ayali, yäni hänzu gšzili Nin-Go üçün selip, moşu yärdä yaşiğan. Bu Moyunçurniŋ yazliq rezidentsiyasi bolğanmiş. Tarihta Elitmiş Bilge han Nin-Goni bir ärligi üçün hänzulardin soğa retidä alğan degän rivayätmu bar.

Dorja altä gektar mäydanğa selinğan saraydiki bšlmilär häqqidä  aldirimay sšzläp berivatidu. «Monu bšlmidä han däm alğan», «monu hanniŋ ayaliniŋ bšlmisi»…

– Därvazini eçip kirgändin keyin  yoğan dalan bolup, u yärdä han küzätçiliri turğan, – dedi u gepini davamlaşturup. – Monu han oltarğan täht.

Han oltarğan tähtniŋ hulimu saqlinip qaptu. Һätta ikki täripidiki väzirliri turğan җaynimu biliveliş täs ämäs. Bir qiziği, han oltarğan җaydin ançä jiraq ämäs yärdä täht şäklidä bir däräq šsüp çiqiptu.

– Bu däräqtä han käçqurunluği yaki bolmisa birliri ruhsätsiz kirsä eyiq tählittä päyda bolidu, – dedi Dorja. – U dayim qoliğa qiliç tutup oltiridekän. Şuŋlaşqa bu däräqni hämmisi ätivalaydu. Uniŋğa etiqat qilsiŋiz, härqandaq armanliriŋlar ämälgä aşidu.

Bu yärgä kšrüngänla adämniŋ kelälmäydiğini rast ohşaydu. Sarayni kolaşqa kälgän arheologlardin «eyiq» ançä razi bolmiğan degän gäpni yänä bir qetim aŋliduq. Ularğa Tıvaniŋ äŋ küçlük bahşiliri aran degändä ruhsät elip bärgän. Han adämlärni halimisa yollar, kšrüklär šz-šzidin buzulup ketidekän. Dorjaniŋ ariliğa baridiğan kšrük şu säväptin iştin çiqqan ohşaydu. Şuŋlaşqa biz hoşna aralda orunlaşqan sarayğa qolvaq bilän barduq.

Dorjaniŋ bizgä keçiçä «uyqa bärmigän» rivayiti yadimğa çüşüvatidu. Һär küni keçisi bu yärdä atliq çavandazlar jürgidäkmiş. Ägär ular aq at bilän jürsä, yahşiliq bolğidäkmiş. Ägär çavandazlar adämlärgä qara at bilän uçraşsa, ularni kšrgän adäm kelişmäsliklärgä, hätta bala-qazalarğa uçrap ketişi mümkin ekän.

– U çavandazlar kimlär? – soridim Dorjadin.

– Sarayni qiyalmayvatqan qedimiy uyğurlar, – dedi u.

– Uyğurlarni tıvaliq bahşilarniŋ ränҗitkini rastmu?

– Buni mänmu aŋliğan,  – dedi u  bizdin kšzini qaçurup. – Uyğurlar däsläp bu yärgä qädäm täşrip qilğanda, budda dininiŋ bäzi räsim-qaidilirini elip kelidu. Buniŋğa yärlik turğunlar ançila pärva  qilip kätmäydu. Keyin ular «qara buddizmni» täҗribidin štküzmäkçi bolidu. U mani dini. Bu din arqiliq ular: «Bu duniya җapa bilän mäşäqätkä tolup-taşqan. Baqi duniya gšzäl» degän täşviqatni jürgüzmäkçi bolidu. Һätta bala tepişqa bolmaydu, degän «qanunlarmu» bar. Buniŋ hämmisi yärlik häliqqä yaqmaydu. Şu vaqitta tıvaliqlar šzliriniŋ äŋ küçlük bahşiliriğa muraҗiät qilip, ularniŋ arisida šzara «җäŋni» başlavetidu. Bahşilar uyğurlarni qarğavätkän kšrünidu. Mana şuniŋdin keyin bu millät heçnärsigä egä bolalmay, teriqtäk çeçilip yaşavatidu. Amma bumu rivayät.

Dorja biz җavap bärgiçä aldimizni elivätti. Bu sšzniŋ rivayät bolsimu, kšŋlimizgä täkkini rast.

–  «Por-Bajın» toğriliq häqiqät barmu? – yänä soal qoydum uniŋğa.

– Bar. Uniŋğa arheologiyalik tätqiqatlar guvaliq qilidu. Moyunçur sarayni šz mähsitigä paydilinip bolğandin keyin, uniŋğa ot qoyuvätkän. Külgä aylanğan yağaçlarni hazirmu tepişqa bolidu.

Dorjaniŋ «häqiqitidin» keyin äҗdatlirmiz salğan saray bilän «hoşlaştuq».

Şu küni çüştin keyin yolğa çiqtuq. Qerindaşlirimiz bizgä ätkänçay berip, nahşa-saz bilän uzitip qoydi.

– Saraydin heçnärsä almiğansilär? – dedi Dorja.

– Nemä boldi? – soriduq uniŋdin.

– Bolmaydu, – däp gepini davamlaşturdi u. – Alğan bolsaŋlar, bu soaliŋlarğa «җavapni»  yolda alisilär.

Һämmimiz bir-birimizgä qariduq.

Hulasiläp eytqanda, bu säpärdin hämmimiz üstün käypiyatta qayttuq. Täsiratlirimiz nahayiti yahşi. Amma taş yolğa ällik çaqirim qalğanda, maşinimiz buzulup qaldi. Һaydiğuçi jigitniŋ käspiyligigä bola, taş yolğa çiqip, hoşna mäligä yetivalduq. U bizni yolda qoymasliq niyitidä maşininiŋ zapas qisimlirini izdäp avarä. Uniŋ bu härkiti nätiҗä bärmidi. Qisqisi, taŋ atqiçä maşinimizni başqa maşiniğa sšritip, Erzen yezisiğa kälduq vä haydiğuçiniŋ šyidä qonduq. Ätisi u bizni ikki yenik maşina yallap, Qızıl şähirigä selip qoydi. U yärdä bir kün tünäp, Novosibirskqa uçup kättuq. Bu gšzäl şähärdä yänä şu «Vätänniŋ» jigitliri käŋ dästihan yeyip qarşi aldi. Bu yärdä ekspeditsiya rähbiri Ablät Kamalov säpirimiz häqqidä sšzläp berip, qerindaşlirimizğa, şundaqla telefon arqiliq mäzkür ekspeditsiyani uyuşturğan «İnayät» assotsiatsiyasigä vä uniŋ rähbiri Turğanҗan Rozahunovqa hämmimizniŋ namidin minnätdarliğini izhar qildi.

Bähtişat SOPİEV.

Almuta Novosibirsk Qızıl-Çadan Uyğur şähärçiliri Por-Bajın Qızıl-Novosibirsk Almuta.

Bälüşüş

1 izahät

  1. «Por — Bajın» häqqidiki bu maqalini toluq oqup çiqtim. Lekin tarihçi A.Kamalovniŋmu alim süpitidä mulahizilirini gezit betidä kütimän. Andin başqa rus vä qazaq tilliq mätbuat sähipiliridimu «Por bajın» häqqidä yorutuş keräk. Һazirçä päqät Rossiyadiki alimlardin başqa bizniŋ birmu alimimiz başqa tillarda bu häqtä maqalä yazmidiğu däymän. /Ägär yezilğan bolsa, meni käçürgäy./

Javap qalduruŋ