U künlärdä äsligändä

0
455 ret oqıldı

Biz, uruş jilliriniŋ baliliri, şiddätlik җäŋlär jutumizdin miŋliğan kilometr jiraqliqta bolsimu, dähşätlik uruşniŋ hälqimiz beşiğa äkälgän häddi-hesapsiz eğirçiliqlirini, därt-älämlirini bizmu kšrduq vä tarttuq. Qurbilirimiz bilän baş qoşup qalsaqla, gepimiz štmüşniŋ şu mäşäqätlik künlirigä ulişidu. Yeqinda peşqädäm ustaz Mayminäm İmärovaniŋ şu uruş sähipiliridin eytqan hekayisinimu eğir tiniq bilän tiŋşiduq.

Biz äsli pänҗimlik. Dadam vä apam İmär vä Patäm Һämraevlar tuğulğan yezisida štkän äsirniŋ ottuzinçi jilliri «Yiltiz» kolhozini täşkil qilip, uniŋ ihtisadini yüksäldürüş yolida җapakäşlik ämgäk qildi, — däp äsläydu Mayminäm ana. — Dadam şu jilliri Avat yeza kooperativini başquridu. Keyin yeza keŋişi räisi hizmitini atqurup, keŋäş hakimiyitini mustähkämläş küräşlirigä paal qatnişidu. Yeŋilik, šzgirişlärniŋ tärğibatçisidin bolidu. Moşundaq qizğin işlävatqan jilliri täqipläşniŋ qara borini kštirilip, adämlärni vähimigä selip, Pänҗimdimu beguna talay adämlär «häliq düşmini» bolup qolğa elinidu. Җümlidin 1938-jilniŋ qähritan qiş künliriniŋ biridä NKVDniŋ üç hadimi bizniŋ šygimu besip kirip, dadamni «häliq düşmini, çät äl bilän alaqä bağliğan» degän tšhmät teŋip, qollirini bağlap, elip ketidu. Apam bäş qizini quçaqlap, qaŋğir qahşap qalidu. Çoŋ hädäm on tšrt yaşta, män ikki yaşta edim. Bu vaqiä meniŋ esimda yoq, hädilirimniŋ hatirisidä saqlinip qalğan ekän. Şu kündin başlap biz «häliq düşmini ailisiniŋ baliliri» atilip qalduqtä, haqarätläş, horlaşlarğa uçriduq. Peduçiliöeda oquvatqan Gšhärhan hädäm oquşini taşlaşqa mäҗbur boldi. Çünki «häliq düşmininiŋ» balisiğa hämmä näprät bilän qaratti.

Apam hämmigä bärdaşliq berip, keçä-kündüz degidäk etiz-eriqta işlidi. Şu eğir künlär uruşniŋ başlanğanliği toğriliq şum hävär pänҗimliklärgimu çaqmaq tezligidä yetip käldi. U çağda biz uruşniŋ nemä ekänligini çüşänmättuq. Şu küni apam šygä kelip, bizni bağriğa besip, teliqip jiğlap kätti.

Başqa kälsä, adäm hämmigä çidaydekän. Keyin apamğa hädäm yardämlişidiğan boldi. Kiçigi män dayim yenida edim, şuŋlaşqa hämmä närsä kšz aldimda, oylisam šksüymän. Radiodin här küni mäydanda boluvatqan җäŋlär toğriliq hävär berip turatti, tiŋşattuq. Bara-bara etiz-hamanlarda işläydiğan är jigitlär tamamän aziyip, ularniŋ eğir işliri anilar, qerilar, tehi šgisi qatmiğan balilar zimmisigä çüşti. Şundaq mäşäqätlik künlärniŋ biridä kütmigän yärdin dadamdin hät alduq, qisqila: «Salamätmusän, Patäm, qizlirim šsüvatamdu, meni kütüvatqandu, bälkim? Män šz ihtiyarim bilän mäydanğa käldim, җäŋgä kirimän. Mabada җäŋlärdä šlüp kätsäm, balilirimiz «häliq düşmininiŋ» ämäs, «Qizil Armiyaniŋ baliliri», degän namğa egä bolup qalar, meniŋ arminim şu… Hoş», däp yeziptu. Bu sšzlärni vä dadamniŋ hayat ekänligini aŋlap, apamniŋ miskin kšŋli helä kštirilip qalğandäk boldi.

Bu vaqitta jutumizğa helä «qara hätlär» kelipmu ülgärgän edi. Şu künlärniŋ biridä apam adämlärni tamaqlandurup, biraz haduq elivatqinida brigadir Mähpir aka yeniğa kelip: «Patäm, siz mäligä berip, baliliriŋizni kšrüp, halidin hävärdar bolup keliŋ, ular qoliŋizğa qaraydu, biraz un, gšş, may täyyarlap qoyduq, eliveliŋ» dedi. Apam bu rähimdarliğiğa rähmät eytip, harvuğa çüşüp mäligä maŋduq. Apam yolda kelivetip, špkidäp jiğlap kätti, bir şum hävärni säzgän bolsa keräk.

Öygä kälsäk, hoyla içidä holum-hoşna, tuqqanlar toplişip turuptu. Һädilirim apamni quçaqlap jiğlaşqa başlidi. Poçtal'on Һämra dadam härbiy qisimdin kälgän «qara hätni» kšrsätti, apamniŋ jürigi tehimu parä-parä boldi, šyümiz matämgä çšmdi. Dadam Stalingrad yenida bolğan şiddätlik җäŋlärniŋ biridä qährimanlarçä halak boptu. Ätisi birqançä jut çoŋlirini çaqirip dadamğa atap näzir bärdidä, apam yänä işqa çiqip kätti. Һämminiŋ beşiğa kelivatqan mundaq bala-qazağa täsälla bärmäy amal qançä…

Qiş vä ätiyaz künliri hämmidin qosaqniŋ ğemi müşkül edi. Qolhozdimu bärgidäk närsä yoq, şuŋlaşqa räisniŋ aldiğa sarğiyip berişqa animiz uyulatti. Biz šydä azdu-tola bir närsilär bilän ğizalinip, nimҗan jürättuq. Bizniŋ ähvalimizğa çidalmiğan apimiz kona pal'tosini kiyip, ätigändä qayaqqidu çiqip ketätti. Keyin bilsäk, hamanlarni, aşliq mayaliriniŋ orunlirini tatilap, soruşturup, azdu-tola buğday danlirini elip käptu, uni qurutup, hagançida soqup, omaş täyyarlap bärdi.

Һazir oylaymän, şu eğir jillarda adämlär ihtisadiy җähättin gaday yaşiğan bolsimu, rohiy täräptin üstün — bay edi. Bir-birigä mehir-şäpqätlik, tapqanlirini täŋ bšlüşätti, tamaq sunuşatti, bir-biriniŋ šylirigä kirip, bolupmu qiş künliri, barini җoziğa qoyup, paraŋ selişip, muŋdişatti, qiziq çšçäk, hekayilärni eytişatti. Apam qiziq gäplärgä, hekayilärgä usta edi. Biz, balilar, ularni diqqät bilän tiŋşattuq. Äҗdatlirimiz vuҗudidiki moşu mehir-şäpqätniŋ keyinki ävlatta suslişip ketivatqanliği kişini äpsuslanduridu…

Şu uruş jilliriniŋ baliliri mänmu hazir hayatimniŋ mäğrur davaniğa kštirildim. Şu šmrümni behšddä štküzmidim. Aliy bilim elip, šzämniŋ barliq aŋliq hayatimni märipät yoliğa beğişlap, yaş ävlatlarğa bilim-tärbiyä bärdim, milliy maaripimizniŋ täräqqiyatiğa munasip ülüşümni qoştum. Һazirmu җämiyätlik işlarğa arilişip kelivatimän. Yoldişim, märhum Mahmut İslamovmu šziniŋ aŋliq hayatini häliqqä ästaidil hizmät qilipqa beğişlidi. Egiliklärdä partiya täşkilatiniŋ kativi, mäktäplärdä ustaz, mudir bolup işläp, täräqqiyatqa munasip ülüşini qoşti.

Bu künliri bizniŋ şäräplik ämgäk yolumizni pärzäntlirimiz, nävrilirimiz işäşlik  davamlaşturuvatqanliğiğa hoşalmän.

Yezivalğan

Abdukerim TUDİYaROV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ